شطر
ش - ط - ر
KÖK- 5 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Merkez
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.758 harfباب الشين والطاء والراء معهما
ش ط ر، ش ر ط، ط ر ش مستعملات
شطر:
شطرُ كلِّ شيءٍ: قصده، وشطر كلَّ شيءٍ نصفُه، وشطرته: جعلتُه نصفين.
وشاةٌ شطور، وقد شطرت شطاراً، أي: أحدُ طُبييها أطولُ من الآخر، فإن حُلبا جميعاً، والخلفة كذلك، سُميت حصونا.
ومنزلٌ شطيرٌ: بعيدٌ، من غير فِعل، ولو استعمل لقيل: شطر شِطاراً، وكان قياساً.
وشطرَ فلانٌ على أهله، أي: تركهم مُخالفاً مُراغماً. ورجلٌ شاطرٌ، وقد شطر شُطوراً
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.444 harfشَطْرُ الشيء: نِصفه. وفي المثل: احلبْ حَلَباً لك شَطْرُهُ. وجمعه أَشْطُرٌ. وقولهم: فلانٌ حَلبَ الدهر أَشْطَرَهُ، أي ضُروبَه، مرَّ به خيرٌ وشرٌّ. وأصله من أخلاف الناقة، ولها خِلْفانِ: قادِمان وآخِران. وكلُّ خلفين شَطْرٌ. وتقول: شَطَرْتُ ناقتي وشاتي أَشْطُرُها شَطْراً، إذا حلبْت شَطْراً وتركْت شَطْراً. وشاطَرْتُ طَلِيِّي، أي احتلبْت شَطْراً أو صَرَرْتُهُ وتركْت له الشَطْرَ الآخر. وشاطَرْتُ فلاناً
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.929 harfش ط ر
شطر ، شرط ، طرش : ( مستعملة ) .
شطر : قال الليث : شَطْرُ كلِّ شيء نِصْفُه ، وفي مثل : احْلُبْ حَلْباً لك شَطْرُه ، أي نِصْفُه . وشَطَرْتُ الشيءَ : جَعَلْتُهُ نِصْفَيْنِ .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد ، قال : إذا يَبِسَ أَحَدُ خِلْفَي النَّعجة ، فهو شَطُورٌ ، وهي من الإبل التي قَدْ يَبسَ خِلْفان من أَخْلاَفها ، لأنَّ لها أَربعَةَ أَخلاف ، فإن كان يَبِسَ ثلاثةٌ فهو تَلُوث .
وقال الليث : شاةٌ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.649 harf(باب الشين والطاء وما يثلثهما)
(شطن) الشين والطاء والنون أصلٌ مطّرد صحيح يدلُّ على البُعد. يقال شَطَنت الدار تَشْطُن شطوناً إذا غَرَبَت. ونوىً شَطونٌ، أي بعيدة. قال النابغة:
نَأَتْ بسعادَ عنك نوىً شَطونُ *** فبانتْ والفؤادُ بها رهينُ([1])ويقال بئرٌ شَطون، أي بعيدة القَعر، والشَّطَن: الحَبْل. وهو القياس، لأنَّه بعيدُ ما بينَ الطَّرَفين. ووصَفَ أعرابيٌّ فرساً فقال: "كأنّه شيطانٌ في أشطان". قال
(باب الشين والطاء وما يثلثهما) (شطن) الشين والطاء والنون أصلٌ مطّرد صحيح يدلُّ على البُعد. يقال شَطَنت الدار تَشْطُن شطوناً إذا غَرَبَت. ونوىً شَطونٌ، أي بعيدة. قال النابغة: نَأَتْ بسعادَ عنك نوىً شَطونُ *** فبانتْ والفؤادُ بها رهينُ([1])ويقال بئرٌ شَطون، أي بعيدة القَعر، والشَّطَن: الحَبْل. وهو القياس، لأنَّه بعيدُ ما بينَ الطَّرَفين. ووصَفَ أعرابيٌّ فرساً فقال: "كأنّه شيطانٌ في أشطان". قال الخليل: الشَّطَن: الحبل الطويل. ويقال للفرس إذا استعصى على صاحبه: إنه لَينْزُو([2]) بين شَطَنين. وذلك أنّه يشده موثقاً بين حَبْلَين([3]). وَأمَّا الشَّيطان فقال قوم: هو من هذا الباب، والنون فيه أصليّة، فسُمِّي بذلك لبُعده عن الحقّ وتمرُّده. وذلك أنّ كلَّ عاتٍ متمرّدٍ من الجنّ والإنس والدوابّ شيطان. قال جرير: أيَّامَ يَدْعُونَني الشّيطانَ مِنْ غَزَلي *** وهنّ يَهوَيْنَني إِذْ كُنتُ شيطانا([4])وعلى ذلك فُسِّرَ قولُهُ تعالى: ﴿طَلْعُها كَأَنَّهُ رُؤُوسُ الشَّيَاطِين﴾ [الصافات 65]. وقيل إنّه أرادَ الحيّات: وذلك أنَّ الحيَّة تسمَّى شيطاناً. قال: تُلاعِبُ مَثْنَى حَضْرَميٍّ كأنّه *** تَعَمُّجُ شيطانٍ بذي خِرْوعٍ قَفْرِ([5])ويشبه أن يكون مِنْ حُجّة من قال بهذا القول، وأنَّ النون في الشيطان أصليةٌ قولُ أميَّة: أيُّما شاطنٍ عَصَاهُ عَكاهُ *** ورماهُ في القَيد والأغلالِ([6])أفلا تراه بناه على فاعلٍ وجعل النّونَ فيه أصلية؟! فيكون الشيطان على هذا القول بوزن فَيْعال. ويقال إنَّ النون *فيه زائدة، [على([7])] فعلان، وأنَّه من شاط، وقد ذكر في بابه. (شطأ) الشين والطاء والهمزة فيه كلمتان: إحداهما الشَّطْء شَطءُ النَّبات، وهو ما خرج من حول الأصل، والجمع أشطاء. وقد شَطَأت الشَّجرة. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ﴾ [الفتح 29]. والأصل شاطئ الوادي: جانبه. وشاطأتُ([8]) الرّجُل: مشيت على شاطئٍ ومشى هو على الشاطئِ الآخر. وهما متبايِنَتَان. (شطب) الشين والطاء والباء أصلٌ مطَّرد واحد، يدلُّ على امتدادٍ في شيءٍ رَخص، ثم يقال في غير ذلك. فالشَّطْبة: سَعَفَة النَّخل الخضراء، والجمع شَطْبٌ([9]). وفي حديث أمِّ زرع: "كَمَسَلّ شَطْبة([10])". ويقال للجارية الغَضَّة شَطْبة. وفرسٌ أيضاً شَطْبة. وعلى ذلك الذي ذكرناه من سَعَف النّخْل يُحمَل الشّطبة من شُطب السّيف؛ والشّطبة([11]): طريقة في متنه، والجمع شُطُب. ويقال سيف مُشَطَّب. ويقال إنَّ الشُّطبة أو الشِّطبة القطعة من السَّنام تُقطَع طولاً، يقال شَطبت السَّنام. والشَّواطب من النساء: اللواتي يَقْدُدن الأديمَ طويلاً. والشواطب: اللاتي يشقّقن السَّعَف للحُصْر، في قوله: * نَشْطَ الشَّواطِبِ بينهنَّ حَصيرَا([12]) * وقال آخر: تَرَى قِصَدَ المُرَّان تُلقَى كأنَّها *** تَذَْرُّع خرصانٍ بأيدي الشَّواطِب([13]) والواحدة شاطبة. ويقال للفرس السَّمين الذي انبتر مَتْناه وتباينَتْ غُرورُه([14]): هو مشطوب المَتْن والكَفَل، وذلك أنَّه يكون على ظهوره كالطَّرائق، فكلُّ طريقةٍ منها كأنَّها شَطْبة. ويقال أرضٌ مشطّبة، إِذا خَطّ فيها السّيلُ خَطّاً([15]). (شطر) الشين والطاء والراء أصلان، يدلُّ أحدهما على نِصف الشيء، والآخر على البُعد والمواجهة. فالأوَّل قولُهم شَطَر الشيء، لِنصفه، وشاطرت فلاناً الشيءَ، إذا أخذتَ منه نصفه وأخذ هو النِّصف. ويقال شاةٌ شَطور، وهي التي أَحَدُ طبييها أطولُ من الآخر. ومن هذا الباب قولهم: شَطَر بصرُهُ شُطوراً وشَطْراً، وهو الذي ينظُر إليك وإلى آخَر. وإنّما جُعِلَ هذا من الباب لأنَّه إذا كان كذا فقد جَعل لكلِّ واحدٍ منهما شَطرَ نظرِه. وفي قول العرب: "حلَب فلانٌ الدّهرَ أشطُرَه"، فمعناه أنّه مرّت عليه ضروبٌ من خيرِهِ وشرِّه. وأصله في أخلاف الناقة: خِلْفان قادمان، وخِلفان آخِران، وكلُّ خِلفَين شَطر؛ لأنّه إذا كانت الأخلاف أربعة فالاثنان شطر الأربعة، وهو النصف. وإذا يبس أحدُ خِلفَي الشّاة فهي شَطور، وهي من الإبل التي يَبِس خِلْفان من أخلافها؛ وذلك أنّ لها أربعةَ أخلافٍ، على ما ذكرناه. وأما الأصل الآخر: فالشَّطير: البعيد. ويقولون: شَطَرت الدّارُ، ويقول الرّاجز: * لا تتركَنِّي فيهمُ شطيرا([16]) * ومنه قولهم: شَطَرَ فلانٌ على أهله([17])، إذا تركهم مُراغما مخالِفا. والشَّاطر: الذي أعيا أهلَه خُبْثا. وهذا هو القياس؛ لأنَّه إذا فَعل ذلك بعُد عن جَماعَتِهم ومُعظَم أمرِهم. ومن هذا الباب الشَّطْر الذي يقال في قَصْد الشّيءَ وجِهَتِهِ. قال الله تعالى في شأن القِبْلة: ﴿وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ﴾ [البقرة 144 و150] أي قَصْدَه. قال الشّاعر: أقولُ لأمِّ زِنباعٍ أقيمي *** صُدورِ العِيسِ شَطْرَ بني تميم([18])وقال آخر([19]): وقد أظلَّكُم من شَطْرِ ثَغْرِكُم *** هَولٌ لـه ظُلَمٌ تغشاكُم قِطَعا ولا يكون شطر ثغركم([20]) تلقاءه، إلاّ وهو بعيدٌ عنه، مباينٌ له، والله أعلم بالصواب. --------------ــــ ([1]) البيت بهذه النسبة في اللسان (شطن)، وليس في ديوان النابغة. ([2]) ينْزو: يثب. وفي الأصل: "ينْز"، صوابه من اللسان (شطن : 103). ([3]) في اللسان: "يقال للفرس العزيز النفس: إنه لينْزو بين شطنين. يضرب مثلاً للإنسان الأشر القويّ". ([4]) ديوان جرير 597 واللسان (شطن). ([5]) لطرفة بن العبد، كما في الحيوان (4: 133). وأنشده في الحيوان (1: 153/ 6: 192)، بدون نسبة، وكذا في اللسان (3: 153 / 17: 105). وليس في ديوانه. وسيعيده في (عمج) بدون نسبة. ([6]) أنشده في اللسان (شطن، عكا)، وذكر أنه في صفة سليمان. ([7]) التكملة من المجمل. ([8]) في الأصل: "وشطأت"، صوابه في المجمل واللسان. ([9]) في الأصل: "أشطب"، صوابه في المجمل واللسان. ([10]) المسل: مصدر ميمي أريد به اسم المفعول، أي المسلول. وفي الأصل: "كمثل"، صوابه في المجمل واللسان. وانظر حديث أم زرع في المزهر (2: 532 ـ 536). ([11]) الشطبة، بالضم، وبالكسر وبضم ففتح. وجمعها شطب بضم ففتح وبضمتين. ([12]) في المجمل: "بسط الشواطب". ([13]) لقيس بن الخطيم كما سبق في حواشي (ذرع)، حيث أنشد عجز البيت. وفي الأصل: "كأنَّه"، تحريف. ([14]) الغرور: جمع غر، بالفتح، وهو الكسر في الجلد من السمن. وفي الأصل: "عروقه". صوابه من اللسان (شطب). ([15]) في المجمل: "خطاء ليس...." مع تآكل الكلمة الأخيرة. والكلمة وردت في القاموس وفسرها بقوله: "مشطبة كمعظمة: خط فيها السيل قليلاً". ولم تذكر في اللسان. ([16]) أنشده في اللسان (شطر) وذكره العيني في شرح شواهد شروح الألفية (3: 383). ولم يعرف نسبته. ([17]) وكذا في المجمل. وفي اللسان والقاموس: "عن أهله". ([18]) البيت لأبي زنباع الجذامي، كما في اللسان (شطر). ([19]) هو لقيط بن يعمر الإيادي، وقصيدة البيت هي أولى مختارات ابن الشجري. ([20]) في الأصل: "شطركم".
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR822 harf- شطر الشيء: نصفه ووسطه. قال تعالى: ﴿فول وجهك شطر المسجد الحرام﴾ [البقرة/144]، أي: جهته ونحوه، وقال: ﴿وحيثما كنتم فولوا وجوهكم شطره﴾ [البقرة/150]، ويقال: شاطرته شطارا، أي: ناصفته، وقيل: شطر بصره، أي: نصفه، وذلك إذا أخذ ينظر إليك وإلى آخر، وحلب فلان الدهر أشطره (يقال للشخص ذي التجربة الكثيرة الذي مرت عليه ضروب من خير وشر. وانظر: جواهر الألفاظ ص 334؛ والبصائر 3/319؛ وأساس البلاغة ص 235؛ والمجمل
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR478 harfش ط ر
أخذ شطره وشطرت الشيء: جعلته شطرين.
ومنه: مشطور الرجز.
وشطر بصره ونظره: كأنه ينظر إليك وإلى آخر.
وثوب مشطور: أحد طرفيه أطول من الآخر.
وشاطرته مالي.
و " حلـب الدهـر أشطره ".
وولده شطرة: نصف ذكور ونصف إناث.
وإناء شطران: نصفان.
وشعر شطران: سواد وبياض.
وحي شطير ومنزل شطير: بعيد.
ورجل شطير: منفرد.
قال: لا تتركني فيهم شطيراً إني إذاً أهلك
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.762 harfالشَّطْرُ: نِصْفُ الشيء، والجمع أَشْطُرٌ وشُطُورٌ.
وشَطَرْتُه: جعلته نصفين. وفي المثل: أَحْلُبُ حَلَباً لكَ شَطْرُه. وشاطَرَه مالَهُ: ناصَفَهُ، وفي المحكم: أَمْسَكَ شَطْرَهُ وأَعطاه شَطْره الآخر. وسئل مالك بن أَنس: من أَن شاطَرَ عمر ابن الخطاب عُمَّالَهُ؟ فقال: أَموال كثيرة ظهرت لهم. وإِن أَبا المختار الكلابي كتب إِليه: نَحُجُّ إِذا حَجُّوا، ونَغْزُو إِذا غَزَوْا،
فَإِنِّي لَهُمْ وفْرٌ، ولَسْتُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR249 harf* ش ط ر * * شَطْرُ * الشيء نصفه وجمعه * أشْطُرٌ * و * شَاطَرهُ * ماله إذا ناصفه وقصد * شَطْرهُ * أي نحوه ومنه قوله تعالى ﴿فولُّوا وجوهكم شطره﴾ و * الشَّاطِرُ * الذي أعيا أهله خبثا وقد * شَطَر * يشطر بالضم * شَطَارةً * و * شَطُرَ * أيضا من باب ظرُف
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.469 harfالشطر: نصف الشيء، وجزؤه، كالشطير، ومنه المثل أحلب حلبا لك شطره. وحديث سعد أنه استأذن النبي صلى الله عليه وسلم أن يتصدق بماله، قال: لا، قال فالشطر، قال: لا، قال: الثلث فقال: الثلث، والثلث كثير وحديث عائشة: كان عندنا شطره من شعير وفي آخر أنه رهن درعه بشطر من شعير ، قيل: أراد نصف مكوك، وقيل: نصف وسق، وحديث الإسراء: فوضع شطرها . أي الصلاة أي بعضها وكذا حديث: الطهور شطر الإيمان ، لأن الأيمان
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.190 harfشَطَرَهُ
1 شَطَرَهُ ذ , (A, MA, O, TA,) [aor. شَطُرَ ,] inf. n. شَطْرٌ; (MA;) and ↓ شطّرهُ, (K,) inf. n. تَشْطِيرٌ; (TA;) He halved it; divided it into halves. (A, MA, O, K, TA.) ― -b2- شَطَرَهَا, aor. شَطُرَ , (S,) inf. n. شَطْرٌ, (S, K,) He milked one شَطْر of her, (namely, a camel, or a ewe or goat, S, [i. e., in the former case one pair of teats, and in the latter case one teat,]) and left
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR979 harfشَطَرَ
شَطَرَ U ( n. ac. شَطْر 1 ),
a. Halved, cut in half, bisected.
b. ( n. ac. شُطُوْر 27 ), Squinted, was cross-eyed.
c. ( n. ac. شَطَاْرَة 22t , شُطُوْر 27 , شُطُوْرَة 27t ) [ 'An ], Withdrew, separated from, forsook, broke with, parted from.
d. see infra.
شَطُرَ
شَطُرَ U ( n. ac. شَطَاْرَة 22t ),
a. Was cunning, crafty, wily; was malignant, malicious.
b. [ coll. ], Was sharp,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.449 harfشطر
شَطََرَ - يَشْطُرُ - شَطْر
شَطََرَ - يَشْطُرُ + كائن + شيئاً: يقسم ويقطع الشيء إلى قسمين متساويين تماماً
شَطْر: اسم فعل " شَطََرَ - يَشْطُرُ ": قسمة وقطع الشيء إلى قسمين متساويين: وهو كذلك اسم مكان من " شَطََرَ - يَشْطُرُ": الموقع أو الموضع الذي يقسم ويقطع الشيء إلى قسمين متساويين
شَطْر + الكائن أو الشيء: مركزه في العرف الحالي، لأن
Mücavir kökler27 mücavir (37 toplam)
- حيث
3 ortak ayet · Hayese sürülmüş tarla demektir
- حرم
3 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- وجه
3 ortak ayet · Yüz demektir
- سجد
3 ortak ayet · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- ولي
3 ortak ayet · Veli arka demektir
- غفل
2 ortak ayet · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
- خرج
2 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- حقق
2 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- عمل
2 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- تمم
1 ortak ayet · Çiçeklenmiş ağaç demektir
- حجج
1 ortak ayet · Hacebe kaş demektir
- خشي
1 ortak ayet · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
Geçtiği ayetler(3)
… وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ …
MerkezDoğrusu biz, yüzünün semaya doğru çevrilip durduğunu görüyoruz. Şimdi seni hoşnud olacağın bir kıbleye çevireceğiz. Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede bulunursanız bulunun, yüzlerinizi o tarafa çevirin. Şüphesiz ki, kendilerine kitab verilenler bunun Rablarından gelen bir gerçek olduğunu bilirler. Allah, onların yaptıklarından gafil değildir.
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
MerkezNereden (yola) çıkarsan yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. Şüphesiz bu, Rabbından bir haktır. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ …
MerkezNereden (yola) çıkarsan, yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. Siz de nerede olursanız, yüzünüzü o yana döndürün, Ta ki, zalim olanlardan başka insanların aleyhinizde bir delili bulunmasın. Artık onlardan korkmayın, Benden korkun ki, hem üzerinizdeki nimetimi tamamlayayım, hem de siz hidayeti ümid edebilesiniz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شطر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وجه, قبل, نحو, صوب |
| Zıt Kök | دبر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünü ikiye bölme, yarı parça, bir bütünden ayrılarak belirli bir cihete veya tarafa yönelme |
| Çekirdek Özet 2 | Dağınık yönelişleri iptal ederek yüzü ve bilinci Mescid-i Haram merkezli ortak istikamet eksenine çevirme |
| Çekirdek Özet 3 | Farklı konumlardaki unsurları tek bir referans odağı etrafında hizalayan normatif ve kolektif istikamet sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi salt milimetrik fiziksel hedef veya soyut bir parça sanıp, Kur'an'ın kurduğu ümmet ekseni ve yön birliği işlevini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شط | Bir bütünden ayrılma, kenara çekilme, kıyı oluşturma ve sınırın dışına taşma; nitekim filizin gövdeden ayrılıp yana uzaması شطأ, ölçü ve haddi aşarak adaletten uzaklaşma شطط ve kuyudan uzaklaşarak ayrılmayı ifade eden شطن köklerinde bu çekirdek esastır. | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi başlama, süreklilik ve belirgin bir hat tayin etme etkisi katarak ayrılmayı rastgele bir sapma olmaktan çıkarıp bütünü ikiye bölen kesin bir hatta, belirli bir tarafa ve yönelinen belirgin bir eksene dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Kesme, ayırma, ikiye bölme ve bir bütünü parçalara ayırarak sınır çekme hareketi |
| ط | Sepet, çark | Kuşatma, içine alma, bir alanı çerçeveleme ve yönelim alanını belirleme hareketi |
| ر | İnsan başı | Baş, ilk, öncelikli eksen ve hedeflenen referans noktasına yönelme hareketi |
| شطر | Mevcut doğrultulardan keskin bir ayrılışla kopup (ش), belirlenen çerçeve ve alan içine girerek (ط), ana referans eksenine ve baş merkeze doğru yönelme hareketini temsil eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi tam ortasından iki eşit parçaya bölmek; devenin veya koyunun memelerinden bir tarafını sağıp diğerini bırakmak; gözün bakışını iki ayrı nesneye paylaştırması; uzakta bulunan bir hedefe ve belirli bir cihete yönelmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruülkays'a nispet edilen beyitte kabileden ayrılıp uzaklaşan ve ayrı bir yöne giden kimseler anlamında şâtır kelimesi geçer: أشاقك بين الخليط الشطر / وفي من أقام من الحي هر |
| Erken Arapça kullanım | Arap dilinde çok tecrübeli, hayatın iyisini ve kötüsünü görmüş kimseler için devenin memelerinin ikişer ikişer sağılmasından mülhem حلَب فلانٌ الدّهرَ أشطُرَه meseli kullanılır; ayrıca Hz. Ömer döneminde valilerin servetlerinin yarısına el konulması uygulamasını ifade eden müşaşara işlemi bu kökten türetilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça شطر kökü, Sami dillerinde genel olarak yüzeyi çizgiyle bölme, bir bütünü iki tarafa ayırma ve taraflar arasında hukuki ya da mekânsal hat çekme semantik alanına aittir. Akkadcada šaṭāru fiili bir yüzey üzerine yazı yazmak, sınır çizmek ve kaydetmek anlamındadır. İbranice ve Aramice katmanında šəṭar biçimi iki taraf arasındaki bağı ve payı belirleyen yazılı senet, borç belgesi veya sözleşme metnini ifade eder; İbranice šoter kelimesi de topluluğu hizaya sokan, düzeni ve sınırları koruyan yetkiliyi adlandırır. Arapçada kök, bu ilksel bölme ve hat çekme zeminini koruyarak bir bütünün yarısı (nısf), bir gövdeden ayrılan taraf, yön ve cihet anlamlarına yoğunlaşmıştır. Ayrıca kabileden veya yerleşik ahlaki sınırlardan kopup kendi başına hareket eden kimse için kullanılan şâtır kelimesi de ayrılma ve uzaklaşma semantiğinin bir türevidir. Kur'an'daki kullanım ise kökün ayrılma anlamından ziyade, bölünmüş uzamda yönelinen kesin doğrultu ve eksen oluşturma işlevini öne çıkarır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir bütünü iki eşit parçaya ayırma, yön, cihet, uzaktaki hedef, bakışı ikiye bölme | Kökün nısf (yarı) ve cihet (yön) anlamları, bir bütünün karşı tarafında kalan parçaya doğru yönelme fikrinden organik biçimde türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akkadca šaṭāru, İbranice ve Aramice šəṭar | Çizgi çekme, yüzeyi bölme, tarafları belirleyen hukuki senet ve kayıt anlamları ortak bir sınır ve hat çekme matrisine işaret eder. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik veya diğer dil ailelerinde spekülasyondan uzak, doğrulanabilir bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شطر | Anlamlı | İkiye bölme, yön, uzaklık | Bir şeyi yarıya ayırmak veya belirli bir tarafa yönelmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| شرط | Anlamlı | Çentik açma, işaretleme | Bir şeye alamet koymak, bağlayıcı kılmak, hacamat yapmak | Kökün kesme ve sınır belirleme boyutuyla ilişkilidir; Kur'an'da geçer |
| طشر | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| طرش | Anlamlı | Sağırlık | Kulaktaki işitme duyusunun kaybolması veya zayıflaması | Duyu bağının kopması anlamıyla uzaktan ilişkilidir; Kur'an'da geçmez |
| رشط | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| رطش | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شطر | Merkez | Yönelim ekseni, taraf, yarı | Bütüncül bir uzamda ayrışmış olan hedef tarafı ve ona kilitlenen doğrultuyu ifade eder. | Yönelinen nesnenin bulunduğu eksen ve istikamet |
| وجه | Komşu | Ön cephe, odak | وجه bizzat yönelen öznenin ön yüzünü ve yöneliş iradesini vurgularken, شطر yönelinen hedefin eksenini ve tarafını belirtir. | Bir şeye dönük olan birincil yüzey |
| قبل | Komşu | Karşı karşıya oluş, ön taraf | قبل zamansal veya mekânsal olarak karşıda ve önde durmayı öne çıkarırken, شطر hizalanılan doğrultuyu tanımlar. | Karşı durulan ve yönelinen referans noktası |
| نحو | Komşu | Yaklaşık yönelim, tarz | نحو genel ve yaklaşık bir doğrultu ya da benzerlik bildirirken, شطر kesin ve bağlayıcı bir eksen hedefini gösterir. | Bir şeye doğru eğilim ve yönelme hali |
| صوب | Komşu | İsabetli yöneliş | صوب tam isabet ettirmeyi ve hedefe inmeyi anlatırken, شطر doğrudan doğrultunun kendisini karşılar. | Hedefe tam isabet eden yön |
| دبر | Zıt | Arkasını dönme, gerileme | شطر yüzü belirlenen istikamete odaklamayı emrederken, دبر o istikamete sırtını dönüp yüz çevirmektir. | Ön yüzün karşıtı olan arka taraf ve kaçış |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شطر | Yön, cihet, taraf, nısf | Bir şeyin yarısı veya yönelinen ekseni; Kur'an'da istikamet odağını ifade eder. | Kesin |
| Latince | pars, versus, plaga | Parça, -e doğru, yönelim bölgesi | pars kavramı nısf (yarı) boyutunu karşılarken yöneliş boyutunu dışarıda bırakır; versus ise hedefe doğru yönelişi ifade eder. | Güçlü |
| İngilizce | direction, towardness, half | Yön, cihet, yarı | direction yönelim eksenini karşılar ancak kelimenin kökündeki bölme ve taraf olma ilişkisini taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | Richtung, Seite, Hälfte | Yön, taraf, yarı | Seite kelimesi cihet ve taraf nüansını verirken, Richtung doğrudan istikamet hareketini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | direction, moitié, vers | Yön, yarı, -e doğru | moitié kelimesi somut parça anlamını verir, vers ve direction ise hedeflenen istikameti temsil eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lewis & Short, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| شَطْرَ | Yön, istikamet ciheti | Namazda ve ibadette Mescid-i Haram'ın bulunduğu tarafa dönmeyi bildiren emir kalıbı (Bakara 2:144, 2:149, 2:150). |
| شَطْرَهُ | O merkezin doğrultusu, onun ekseni | İnananların nerede bulunurlarsa bulunsunlar yüzlerini o tek merkeze çevirmelerini bildiren bağlam (Bakara 2:144, 2:150). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kıble birliği ve ümmet aidiyeti | Müminlerin yön birliğinin tevhid inancıyla bağı; Kudüs'ten Kâbe'ye dönüşün nesih ve vahiy otoritesi açısından tahlili. | Tevhid ekseninde birleşen kolektif bilinç |
| Fıkıh | Namazda kıbleye yönelme şartı | Kâbe'yi bizzat görmeyenlerin Kâbe'nin bizzat kendisini (ayn) tutturmakla mı yoksa onun genel yönünü/cihetini (şatr/cihet) hedeflemekle mi mükellef olduğu tartışması. | Kusursuz geometrik isabet yerine yön ve cihet eksenine hizalanma |
| Tefsir | Tahvil-i kıble ayetleri | Kelimenin nısf (yarı) ve cihet (yön) kök anlamlarının, önceki kıblelerden kesin kopuş ve yeni bir istikamet inşası ile bağı. | Ayrışma ve yeni bir bağımsız hatta kilitlenme |
| Hadis | Paylaşım ve temizlik tanımları | Malın yarısının verilmesi (şatrü'l-mâl) ve temizliğin imanın yarısı sayılması (et-tuhûru şatrü'l-îmân) rivayetleri. | Bir bütünün temel iki yarısından biri (nısf) |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ibadeti ve namaz | Ortak kıble ve yönelim ekseni | Dağınık yönelişleri iptal ederek zihinleri tek bir tevhidi referansa bağlar. | Namaz kılan her ferdin aynı eksene kilitlenmesiyle ibadette kozmik ve mekânsal birlik sağlanır. | Kesin |
| İlmi | Yön bulma, coğrafya ve astronomi | Koordinat referansı ve vektörel hat | Yeryüzünün her noktasından merkeze çizilen doğrultuları hesaplatır. | İslam bilim tarihinde kıble tayini amacıyla küresel trigonometri ve haritacılık disiplinleri gelişmiştir. | Güçlü |
| Siyasi | Ümmetin bağımsız kimliği | Egemenlik ve meşruiyet merkezi | Önceki dinî-siyasi kutuplardan (Kudüs merkezli hiyerarşi) bağımsızlaşmayı simgeler. | Kıblenin tahvili, İslam toplumunun kendine ait kurucu ve bağımsız bir merkeze sahip olduğunu ilan eder. | Güçlü |
| İktisadi | Vergilendirme ve adil bölüşüm | Eşit paylaşım ve denetim ilkesi | Fazla biriken veya haksız kazanılan servetin yarısını kamusallaştırır. | Hz. Ömer'in valilerin mallarını yarı yarıya bölüştürmesi (şatr) uygulamasında kamu denetimi işlevi görür. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrultu vektörü ve eksenel izdüşüm | Düzlemde veya uzayda dağınık halde bulunan bağımsız noktaların, tek bir referans orijinine doğru yönlendirilmesini sağlayan birim vektör yapısıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif odaklanma ve kimlik hizalanması | Farklı kültürel ve coğrafi arka planlara sahip bireylerin, çatışan aidiyetleri terk ederek ortak bir değer merkezine zihnen kilitlenmesi sürecidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Şatr kelimesini yalnızca milimetrik bir açı sapması tartışmasına veya kuru bir yön bilgisine indirgeyerek kelimenin kurucu eksen mahiyetini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Şatr, bulunulan her noktada (fiziki, zihni ve ameli) kişinin yönünü o kurucu tevhid merkezine doğrultması; böylece tüm parçaların tek bir anlam bütününe bağlanmasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fıkıhta cihet ruhsatını yok sayıp ifrat derecesinde şekilciliğe kaymak veya kıblenin toplumsal, siyasi ve itikadi bağımsızlık kuran merkez işlevini unutup seremonik bir adete indirgemek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam ümmetinin mekânsal, zihni ve siyasi bağımsızlığını ilan ettiği tahvil-i kıble hadisesinin kurucu kavramıdır; dağılmayı önleyen merkez fikrini inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyici? | Bakara suresinde kıblenin Mescid-i Aksa'dan Mescid-i Haram'a çevrilişini ve ümmetin vasat bir şahit toplum kılınışını anlatan ayetlerde (Bakara 2:142-150) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kıblenin sadece folklorik bir gelenek olduğu zannını yıkar; ibadetteki yönün vahiy kaynaklı bir bilinçlenme, hizalanma ve aidiyet inşası olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir bütünü iki parçaya ayırmak, yarı; devenin iki memesini ayırarak sağmak; gözün bakışını iki hedefe bölmesi; uzakta belirlenen bir tarafa doğru yönelmek.
- Soyut anlamSayısız farklı yönden ve konumdan gelen yönelimlerin, ayrışmayı ortadan kaldıran tek bir merkez eksenine kilitlenerek normatif birliğe ulaşması.
- Sistematik karşılıkParçalanmış ve dağınık unsurları merkezi bir referans noktası etrafında toplayan, dinî, hukuki ve toplumsal kimliğin ortak yönelim vektörü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde uzamın herhangi bir noktasında bulunan fert veya topluluğun konumunu, yönelinen sabit merkezi referans noktasını (Mescid-i Haram odağını), ise her bir farklı noktadan bu merkeze doğru üretilen normatif birim yönelim vektörünü (şatr doğrultusunu) ifade eder. Bütün ayrışmalar bu tek merkeze yönelen vektörel uyumla giderilir.