شطن
ش - ط - ن
KÖK- 88 geçiş
- 78 ayet
- 13 sîga
- 13 sözlük
Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir. Şeytan ipe benzediğinden buna benzetilmiştir. Zehirli yılan anlamı kazanmıştır. İnsanı kötülüğe götüren görünmeyen varlığa şeytan denmiştir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir. Şeytan ipe benzediğinden buna benzetilmiştir. Zehirli yılan anlamı kazanmıştır. İnsanı kötülüğe götüren görünmeyen varlığa şeytan denmiştir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.545 harfباب الشين والطّاء والنون معهما
ش ط ن، ن ش ط، ن ط ش مستعملات
شطن:
الشَّطنُ: الحبل الطويل الشَّديد الفتل، يستقى به.
ويقال للفرس العزيز النَّفس: إنه لينزو بين شطنين، يُضربُ مثلاً للإنسانِ الأشِر القويّ، وذلك أنه إذا استعصى على صاحبه شدَّهُ بحبلين من جانبيين، فهو فرسٌ مشطُونٌ.
وغزوةٌ شطونٌ. أي: بعيدة. وشطنتِ الدّارُ شُطُوناً، إذا بعُدت، وأكثر ما يقال: نوى شطون، ونيّةٌ شطُون.
والشَّيطانُ: فيعال من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR904 harfالشَطَنُ: الحبْل. قال الخليل: هو الحبْل الطويل، والجمع الأشْطانُ. وشَطَنْتُهُ أَشْطُنُهُ، إذا شددتَه بالشَطَنِ. وشَطَنَ عنه: بَعُدَ. وأَشْطَنَهُ: أبعدَه. ابن السكيت: شَطَنَهُ يَشْطُنُهُ شَطْناً، إذا خالفه عن نيَّة وجهه. وبئرٌ شَطونٌ: بعيدة القعر. ونَوَّى شَطونٌ: بعيدة. قال النابغة:
نَأَتْ بِسُعادَ عنك نَوىً شَطونُفبانتْ والفؤاد بها رَهـينُ
والشَيْطانُ معروف. وكلُّ عاتٍ من الإنس والجنّ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.367 harfش ط ن
شطن ، نطش ، نشط ، شنط : مستعملة .
شطن : قال الليث : الشَّطَنَ الْحَبْلُ الطويل الشّديد الْفَتْلِ يُسْتَقَى به ويُشَدُّ به الخيل ، ويقال للفرس العزيز النّفس : إنه لَيَنْزُو بين شَطَنَيْن ، يُضْرَبُ مثلاً للإنسان الأشِرِ الْقَوِيّ ، وذلك إذا اسْتَعْصَى على صاحِبه ، شَدَّهُ بحَبْلَين من جانِبين ، وهو فَرَسٌ مَشْطون .
وقال ابن السّكت : الشَّطْنُ مَصْدر شَطَنَهُ يَشْطِنُه ، إذا خالفه عن نِيّته
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.649 harf(باب الشين والطاء وما يثلثهما)
(شطن) الشين والطاء والنون أصلٌ مطّرد صحيح يدلُّ على البُعد. يقال شَطَنت الدار تَشْطُن شطوناً إذا غَرَبَت. ونوىً شَطونٌ، أي بعيدة. قال النابغة:
نَأَتْ بسعادَ عنك نوىً شَطونُ *** فبانتْ والفؤادُ بها رهينُ([1])ويقال بئرٌ شَطون، أي بعيدة القَعر، والشَّطَن: الحَبْل. وهو القياس، لأنَّه بعيدُ ما بينَ الطَّرَفين. ووصَفَ أعرابيٌّ فرساً فقال: "كأنّه شيطانٌ في أشطان". قال
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.584 harf- الشيطان النون فيه أصيلة (قال ابن منظور: والشيطان: فيعال من: شطن: إذا بعد، فيمن جعل النون أصلا، وقولهم: الشياطين دليل عن ذلك. اللسان (شطن) )، وهو من: شطن أي: تباعد، ومنه: بئر شطون، وشطنت الدار، وغربة شطون، وقيل: بل النون فيه زائدة، من شاط يشيط: احترق غضبا، فالشيطان مخلوق من النار كما دل عليه قوله تعالى: ﴿وخلق الجان من مارج من نار﴾ [الرحمن/15]، ولكونه من ذلك اختص بفرط القوة الغضبية والحمية
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR632 harfش ط ن
شطنت الدار.
ونوى شطون.
وعندي شطن قوي وهو الحبل الطويل يستقى به وتربط به الدابة وكأنـه شيطـان فـي أشطـان.
و " إنـه لينـزو بيـن شطنيـن " وهـو الفـرس يستعصـي فيشـد بحبليـن من جانبين ويشبه به الأشر.
وشيطن فلان وتشيطن وفيه شيطنة.
ومن المجاز: بئر شطون: بعيدة القعر.
وركبه شيطانه إذا غضب.
وعن أبي الوجيه العكليّ: كان ذلك حين ركبني شيطاني قيل: وأي الشياطين تعني
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.891 harfالشَّطَنُ: الحَبْل، وقيل: الحبل الطويل الشديدُ الفَتْل يُسْتَقى به وتُشَدُّ به الخَيْل، والجمع أَشْطان؛ قال عنترة:
يَدْعُونَ عَنْتَر، والرِّماحُ كأَنها
أَشْطانُ بئرٍ في لَبانِ الأَدْهَمِ.
ووصف أَعرابي فرساً لا يَحْفى فقال: كأَنه شَيْطانٌ في أَشْطان. وشَطَنْتُه أَشْطُنه إذا شَدَدْته بالشَّطَن. وفي حديث البراء: وعنده فَرَسٌ مَرْبوطة بشَطَنَين؛ الشَّطَنُ: الحبل، وقيل: هو الطويل منه، وإِنما شَدَّه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR549 harf* ش ط ن * * الشَّطَنُ * بفتحتين الحبل وقال الخليل هو الحبل الطويل وجمعه * أشْطانٌ * و * الشَّيْطانُ * معروف وكل عاتٍ متمرد من الإنس والجن والدواب شيطان والعرب تسمي الحية شيطانا وقوله تعالى ﴿طلْعها كأنه رؤوس الشياطين﴾ قال الفراء فيه ثلاثة أوجه أحدها أنه شبَّه طلعها في قبحه برءوس الشياطين لأنها موصوفة بالقبح والثاني أن العرب تُسمي بعض الحيات شيطانا وهو ذو عرف قبيح والوجه الثالث قيل إنه نبت قبيح
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.652 harf: ( الشَّطَنُ ، محرَّكةً : الحَبْلُ الطَّويلُ ) الشَّديدُ الفَتْلِ يُسْقَى به ؛ ( أَو عامٌّ ) ؛ وفي حدِيثِ البرَّاء : ( وعنْده فَرَسٌ مَرْبوطٌ بشَطَنَيْن ) ، أَي لقوَّتِه وشدَّتِه .
ويقالُ للفَرَسِ العَزيزِ النَّفْس : إنَّه ليَنْزُو بينَ شَطَنَيْن ؛ ويُضْرَبُ مَثَلاً للأَشِرِ القَوِيِّ ؛ ( ج أَشْطانٌ ) ؛ قالَ عنْتَرَةُ :
يَدْعُونَ عَنْتَرَ والرِّماحُ كأَنَّهاأَشْطَانُ بئرٍ في لَبانِ الأدْهَمِ (
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.167 harfشَطَنَ
1 شَطَنَ ذ , (S, TA,) [aor. شَطُنَ ,] inf. n. شُطُونٌ, (PS,) He was, or became, distant, or remote, (S, TA,) عَنْهُ [from him, or it]. (S.) And شَطَنَتِ الدَّارُ, (Msb, TA,) aor. as above, (Msb,) and so the inf. n., The abode, or dwelling, was distant, or remote. (Msb, TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) He was, or became, remote, or far, from the truth, and from the mercy of God. (Msb.) ―
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR439 harfشَطَنَ
شَطَنَ U ( n. ac. شَطْن 1 ),
a. Opposed, withstood.
b. [ acc. & Bi ], Bound, held with ( rope ).
c. ( n. ac. شُطُوْن 27 ) [ 'An ], Was distant, far away from.
d. [ Fī ], Entered into, became fixed in ( the ground ).
أَشْطَنَ
أَشْطَنَ IV ,
a. Removed, sent away.
شَطَن
شَطَن 4 , ( pl. أَشْطَاْن 38 ),
a. Rope.
شَاْطِن
شَاْطِن 21 ,
a. Bad, evil, corrupt; malignant.
شَطُوْن
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok52.881 harfشطن
شَطَنَ - يَشْطُنُ - شَيْطَان - شَيَاطِيْن
شَطَنَ - يَشْطُنُ + الكائن: يشذ ويبتعد عن المألوف والطبيعي والسواء
شَيْطَان: على وزن " فـَيعاْل " اسم فاعل مبالغة من " شَطَنَ - يَشْطُنُ " : كل عات متمرد من الجن والإِنس والدواب، لأنه يبتعد ويشذ عن المألوف والطبيعي والسواء، وهو اصطلاحاً إبليس وذريته
شَيَاطِيْن: جمع " شَيْطَان "
واللفظ ينتمي إلى
Sîgalar(13)
- الشَّيْطَانُŞeytan(الْفَيْعَالُ)×34
- الشَّيْطَانِŞeytan(الْفَيْعَالِ)×19
- الشَّيْطَانَŞeytan(الْفَيْعَالَ)×10
- الشَّيَاطِينَŞeytanlar(الْفَيَاعِيلَ)×5
- الشَّيَاطِينُŞeytanlar(الْفَيَاعِيلُ)×4
- الشَّيَاطِينِŞeytanlar(الْفَيَاعِيلِ)×4
- شَيْطَانٍŞeytan(فَيْعَالٍ)×4
- شَيْطَانًاŞeytan(فَيْعَالًا)×2
- وَالشَّيَاطِينَVe şeytanlar(وَالْفَيَاعِيلَ)×2
- شَيَاطِينَŞeytanlar(فَيَاعِيلَ)×1
Mücavir kökler118 mücavir (332 toplam)
- عدو
13 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
- خطو
4 ortak ayet · Hatt çizgi demektir
- نزغ
4 ortak ayet · “Nez’ ”den dönüşmüştür
- رجم
5 ortak ayet · Alet olarak kullanılan taştır
- عوذ
5 ortak ayet · Uvvez, hayvanın yetişemeyeceği yerdeki otluk yerin ve…
- مرد
3 ortak ayet · Üzerinde nebat bitmeyen yer veya yaprakları dökülmüş ağaç…
- زين
6 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- غوص
2 ortak ayet · Dalgıçlık yaparlar
- غرر
4 ortak ayet · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir
- تبع
9 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir
- ذكر
11 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- زلل
2 ortak ayet · Zülal yumurta akı demektir
Geçtiği ayetler(78)
فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطَانُ عَنْهَا فَأَخْرَجَهُمَا مِمَّا كَانَا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ
ŞeytanNihayet şeytan onları cennetten kaydırdı. Onları bulundukları yerden çıkardı. Biz de: Kiminiz kiminize düşman olarak inin. Yeryüzünde sizin için bir zamana kadar yerleşim ve faydalanma vardır, dedik.
الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ
ŞeytanŞeytan sizi fakirlik ile korkutarak, çirkin şeyleri emreder. Allah ise size mağfiret ve bolluk vaadeder. Allah, Vasi’dir, Alim’dir.
… الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ …
ŞeytanFaiz yiyenler ancak, şeytan çarpan kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: Zaten alış-veriş faiz gibidir, demelerinden dolayıdır. Halbuki Allah, alış-verişi helal, faizi haram kılmıştır. Kime Rabbından bir öğüt gelir de faizcilikten vazgeçerse, geçmiş olanlar kendisine ve hakkındaki hüküm Allah’a aittir. Kim de dönerse, onlar cehennem yaranıdırlar, orada temelli kalacaklardır.
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
Şeytanİki topluluğun karşılaştığı gün; içinizden geri dönenleri, yaptıklarının bir kısmından ötürü şeytan yoldan çıkarmak istemiştir. Bununla beraber Allah onları bağışladı. Gerçekten Allah, Gafur’dur, Halim’dir.
إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
ŞeytanO şeytan, ancak kendi dostlarını korkutur. Mü’min iseniz onlardan korkmayın, Benden korkun.
وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطَانُ لَهُ قَرِينًا فَسَاءَ قَرِينًا
ŞeytanMallarını, insanlara gösteriş için sarfeden, Allah’a ve ahiret gününe inanmayanları da Allah sevmez. Şeytan kime arkadaş olursa; o, ne kötü bir arkadaştır.
… إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلَالًا بَعِيدًا
ŞeytanSana indirilene ve senden önce inidirilenlere; inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Küfretmeleri emrolunmuş iken Tağut’un önünde muhakeme edilmelerini isterler. Halbuki şeytan, onları uzak bir sapıklıkla saptırmak istiyor.
يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَمَا يَعِدُهُمُ الشَّيْطَانُ إِلَّا غُرُورًا
ŞeytanŞeytan onlara vaad ediyor, kuruntulara düşürüyor. Şeytanın kendilerine vaad ettikleri, aldatmaktan başka birşey değildir.
إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ
ŞeytanŞeytan; ancak içki ve kumar yüzünden aranıza düşmanlık ve kin sokmak ve sizi Allah’ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçersiniz değil mi?
فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَكِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ
ŞeytanOnlar, hiç değilse kendilerine bir azabımız geldiği zaman; yalvarmalı değiller miydi? Fakat kalbleri katılaşmış, şeytan da onlara yaptıklarını süsleyip püslemişti.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شطن |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بلس, غوي, عصي |
| Zıt Kök | رشد |
| Çekirdek Özet 1 | Derin kuyulardan su çekmeye yarayan uzun ve sıkı bükülmüş ip; bir nesnenin veya varlığın aslından ve menzilinden aşırı derecede uzaklaşması |
| Çekirdek Özet 2 | Haktan, fıtrattan ve ilahi rahmetten bütünüyle uzaklaşarak başkalarını da bu uzaklığa çekmeye çalışan her türlü azgın, asi ve ifsat edici güç |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemde denge ve istikamet merkezinden kopmayı, sapmayı ve sistemi merkezkaç bir savrulmayla çöküşe sürükleyen bozucu dinamiği temsil eder |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca metafizik ve mitolojik tekil bir varlığa (İblis’e) indirgenerek, Kur’an’ın insan ve cinlerden her azgını niteleyen kurumsal ve ahlaki şeytanlaşma uyarısının gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شط | Kıyıdan, sınırdan ve dengeden uzaklaşma, aşırıya gitme, haddi aşma | ن | شطأ kökünde filizin yarıp çıkması, شطر kökünde bir şeyin ikiye ayrılarak bir yöne yönelmesi ve شطط kökünde haddi bütünüyle aşarak haktan uzaklaşılması görülür. ن harfinin eklenmesiyle bu sınır aşımı ve uzaklaşma hali geçici bir sapma olmaktan çıkıp derin, köklü, kesintisiz ve yapısal bir uzaklaşmaya ve kopuşa dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Isırma, kesme, parçalama, merkezden ayrıştırarak koparma |
| ط | Sepet, çark | Kuşatma, sarmalama, içine çekme veya döngüsel hareket |
| ن | Filiz, yılan, balık | Süreklilik, esneklik, uzun uzadıya uzanma ve canlı hareketlilik |
| شطن | Kopararak sarmalayan ve derinlere uzanan hat | Merkezden parçalayarak ayıran, varlığı kendi sarmalına alıp uzun bir bağ veya derin bir mesafe boyunca aslından uzaklaştıran dinamik hareket |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Derin kuyulardan su çekmekte veya serkeşlik eden hırçın atları iki yandan bağlayıp zapt etmekte kullanılan uzun, sert ve bükülmüş ip; mesafece uzak kuyu veya uzak menzil |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî ayrılık ve uzaklaşmayı bu kökle tasvir eder: نَأَتْ بسعادَ عنك نوىً شَطونُ / فبانتْ والفؤادُ بها رهينُ (Uzak bir menzil ve derin bir ayrılık Suad’ı senden kopardı; kalbin onun elinde rehin kaldığı halde o ayrılıp gitti). |
| Erken Arapça kullanım | Antara bin Şeddâd savaş meydanındaki mızrakların boyunu ve derin saplanışını kuyu iplerine benzeterek anlatır: يَدْعُونَ عَنْتَر والرِّماحُ كأَنها / أَشْطانُ بئرٍ في لَبانِ الأَدْهَمِ (Mızraklar yağız atımın göğsünde derin bir kuyunun ipleri gibi dururken onlar 'Ey Anter!' diye sesleniyorlardı). |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde شطن kökünün semantik odağı iki temel damardan beslenir: Arapça içindeki birincil kök anlamı olan uzaklaşma, haktan ve asıldan ırak düşme boyutu ile Kuzeybatı Sami dillerindeki muhalefet, düşmanlık ve iddia makamı boyutu. İbranicede karşı çıkmak, hasım olmak, suçlamak ve pusu kurmak anlamlarına gelen שָׂטַן (śāṭan) fiili ve bundan türeyen שָׂטָן (śāṭān: hasım, aleyhte şahitlik eden, engel çıkaran güç) kelimesi mevcuttur. Aynı biçim ve anlam alanı Aramicede ve Süryanicede sātānā (karşı koyan, hasım, itham eden) biçiminde sürer. Akadca metinlerde ise doğrudan kök soydaşlığı yerine karşı çıkma ve engel olma işlevleri farklı leksikal unsurlarla karşılansa da Batı Sami sahasındaki kullanım hukuki ve ahlaki bir davada karşı tarafı haksız çıkarmak için pusuya yatan muhalifi tanımlar. Arap dilcileri kelimenin Arapça شطن kökünden türediğini, nûn harfinin asli olduğunu ve haktan fersah fersah uzaklaşan her azgına bu adın verildiğini belirtirler; bir kısım dilciler ise yanıp kavrulma ve helak olma anlamındaki شيط kökünden geldiğini ileri sürmüşse de çoğulun شياطين (şeyâtîn) biçiminde gelmesi nûn harfinin kökten olduğunu kanıtlar. Sami dillerindeki hasımlık ve Arapçadaki derin uzaklık kavramları, ilahi emre muhalefet edip rahmetten sonsuza dek uzaklaşan varlık kimliğinde birleşir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Uzaklaşmak, haktan ve dengeden kopmak, uzun ip | Asli kök fiziksel bir uzaklığı ve uzun bağı bildirir; haktan ve doğruluktan aşırı biçimde sapan her azgın varlığa (şeytan) isim olmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice śāṭan, Süryanice sātānā | Karşı durmak, düşmanlık beslemek, aleyhte bulunmak ve yoldan alıkoymak anlamlarıyla Arapçadaki muhalefet ve uzaklaşma semantiği tam bir örtüşme gösterir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe satanas, Latince satanas | Sami dillerinden dini metinler yoluyla Grekçe ve Latinceye, oradan da modern Batı dillerine aktarılmış doğrudan bir kültürel ve kavramsal ödünçlemedir. | Kesin |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs, Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شطن | Anlamlı | Uzaklaşmak, uzun iple bağlamak | Asıldan, haktan ve menzilden fersah fersah uzaklaşmak; azgınlaşarak başkaldırmak | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| شنط | Anlamlı | Birleştirmek, takmak, asmak | Küpe ve benzeri süsleri kulağa takmak; dağınık nesneleri bir araya toplayıp bağlamak | Kur'an'da geçmez; tersine toplama anlamı barındırır |
| طشن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kök olarak oluşmayan |
| طنش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kök olarak oluşmayan |
| نشط | Anlamlı | Bağ çözmek, canlı ve atik olmak | Bir düğümü kolayca çözmek; bir yerden bir yere hızla çıkıp gitmek, sevinçle işe koyulmak | Kur'an'da geçer; bağlıktan kurtulup harekete geçme yönüyle ilişkilidir |
| نطش | Anlamlı | Hafifçe dokunmak, kıpırdamak | Zayıf bir hareketle vurmak veya hareket etmek; az bir güçle itmek | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شطن | Merkez | Haktan büsbütün uzaklaşma ve ayartma | Kasıtlı, kurumsal ve başkalarını da ayartarak merkezden uzaklaştıran aktif düşmanlık | Varlığın doğasındaki başkaldırı ve ilahi ilkeden tam kopuş hali |
| بلس | Komşu | Rahmetten umut kesme ve suskunlaşma | شطن haktan uzaklaşıp aktif ifsat üretirken, بلس hayırdan büsbütün ümidini kesip şaşkın ve çaresizce sukut etmeyi öne çıkarır | İblis isminin türediği kök olup çaresiz ve ümitsiz bir azgınlığı ifade eder |
| غوي | Komşu | Haktan sapma ve bâtıla düşme | شطن uzaklaştıran ve saptıran faili tanımlarken, غوي hedeften şaşarak cehalet ve taşkınlık içinde yok oluşa sürüklenmeyi bildirir | İstikameti kaybedip bozulma durumu |
| عصي | Komşu | Emre itaatsizlik ve başkaldırı | شطن fıtrattan ve haktan varoluşsal kopuşu ifade eder; عصي ise belirli bir buyruğa karşı direnip boyun eğmemektir | Hiyerarşik ve hukuki itaatsizlik |
| رشد | Zıt | Doğru yola erme ve isabet etme | شطن haktan alabildiğine uzaklaştırıp ifsat ederken, رشد hedefe dosdoğru ulaştıran kamil bilinç ve hidayet kararlılığıdır | Menfaati ve hayrı bularak onda sebat etme hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شطن | Haktan uzaklaşmak, derin sapma | Asli fiziksel anlamı olan uzun kuyu ipi ve mesafece uzaklık üzerinden varoluşsal kopuşu karşılar | Kesin |
| Latince | Adversarius, seductor, diabolus | Hasım, yoldan çıkarıcı, iftiracı | Kökün muhalefet etme ve kandırma yönünü karşılar; fıtrattan derin uzaklaşma boyutu Latincede metafizik düşmanlık terimleriyle örtüşür | Güçlü |
| İngilizce | Adversary, seducer, deviator | Karşıt güç, ayartıcı, yoldan saptıran | Bireyi doğrudan merkezin dışına çeken, yanıltıcı telkinlerde bulunan failliği ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Widersacher, Verführer | Karşı koyan, baştan çıkaran | İnsanı hakikatten uzaklaştıran ve ona sahte kuruntular aşılayan kurumsal ve zihinsel direnci bildirir | Güçlü |
| Fransızca | Adversaire, séducteur | Muhalif, ayartıcı güç | Hakikatin zıddına çalışan, kişiyi fıtri doğrultusundan koparan aktif bozucu unsuru karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الشَّيْطَانُ | İblis; ademoğlunun ilk ve baş düşmanı | Âdem ile Havva’nın cennetten çıkarılışı ve doğrudan ferdi kandırma sahneleri (Bakara 2:36, A'râf 7:20) |
| الشَّيَاطِينَ | İnkarcıların ve fesatçıların elebaşları, azgın insanlar | İkiyüzlülerin baş başa kaldıkları yandaşları ve fitne odakları (Bakara 2:14, En'âm 6:112) |
| الشَّيَاطِينَ | Sihir, kehanet ve metafizik bozgunculuk yapan şerli varlıklar | Süleyman kıssasında ve göğe kulak hırsızlığına çıkan varlıklar bağlamında (Bakara 2:102, Sâffât 37:7) |
| شَيْطَانًا | İnsanın hevasına ve dürtülerine eşlik eden batıl yoldaş | Allah'ın zikrinden yüz çevirenlere musallat kılınan içsel ve dışsal saptırıcı (Nisâ 4:117, Zuhruf 43:36) |
| رُؤُوسُ الشَّيَاطِينِ | Zehirli çirkin yılanlar veya dehşet verici suretler | Zakkum ağacının cehennemdeki tomurcuklarının çirkinliğini ve dehşetini tasvir eden bağlam (Sâffât 37:65) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şer problemi, kesb ve irade | Şeytanın insan iradesi üzerinde zorlayıcı bir gücünün (cebr) bulunup bulunmadığı, vesvesenin mahiyeti ve şerrin yaratılış hikmeti | Şeytanın müstakil bir kudreti olmayıp yalnızca batılı süsleyen (tezyîn) ve haktan uzaklaştıran bir telkin kaynağı olduğu |
| Fıkıh | Hükümlerin illetleri, israf ve haramlar | Şeytana benzeme yasağı; israf edenlerin şeytanların kardeşleri sayılması (İsrâ 17:27) ve fıtrata aykırı tasarruflar | İlahi meşruiyet dairesinin dışına çıkarak kamu veya ferd malını ifsat eden her türlü taşkınlık |
| Tefsir | İstiaze, nüzul ortamı ve kıssalar | Şeytan kelimesinin türediği kök (شطن mi شيط mi?) ve cin ile insan şeytanlarının mahiyeti | Haktan ve hayırdan uzaklaşmış her azgının ve saptırıcının cinsiyet ve tür farkı gözetilmeksizin bu vasfı alması |
| Hadis | Ahlak, ibadet adabı ve gündelik hayat | İnsanın damarlarında dolaşan vesvese odakları, sol elle yeme-içme ve öfke anında şeytanın galebe çalması | Kişiyi dengeli, adil ve fıtri tutumdan uzaklaştıran her türlü hayvani ve fevri savrulma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | İlahi rahmetten ve haktan fersah fersah kopuş | Ayartma ve sahte vaat | İnsanı kulluk bilincinden uzaklaştırarak kendi hevasına ve sahte otoritelerin tahakkümüne açık hale getirir | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve hakikat arayışı | Zan, kuruntu ve temelsiz şüphe | Hakikatten saptırma | Kesin bilgiye dayalı tefekkürü boğarak insanı temelsiz varsayımlarla ve bâtıl kurgularla oyalayıp delilden uzaklaştırır | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite | Zorbalık, tahakküm ve azgınlık | Meşru düzeni tahrip etme | Hak ve adalet eksenli nizamı yıkarak yönetimi zümrevi tahakküme, kibre ve halkı birbirine düşürme siyasetine evirir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve harcama | İsraf, tefecilik ve yoksulluk korkusu | Serveti tekelleştirme ve tüketme | İnsanı fakirlik vehmiyle cimriliğe sevk ederken diğer yandan lüks ve israf batağında toplumsal dengeleri çökertir | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Merkezkaç kuvvet ve entropik saçılma | Bir sistemin kararlı yörüngesinden kopup merkezden sonsuz bir uzaklaşma eğilimine girmesi; sistem içi enerjinin düzeni yıkarak dağılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve yabancılaşma | Bireyin veya toplumsal kurumların temel ahlaki ve hukuki normlardan bütünüyle koparak kendi öz fıtratına düşman hale gelmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca boynuzlu, kuyruklu, mitolojik ve salt metafizik bir kişiliğe yahut masalsı bir dış varlığa indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hem görünmeyen varlıklardan (cinler) hem de insanlardan, sistemlerden, kurumlardan ve bizzat insanın kendi içindeki dürtülerden kaynaklanan; haktan ve dengeden uzaklaştırıcı her türlü örgütlü veya ferdi ifsat mekanizması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytani operasyonların toplumsal, iktisadi, fikri ve ahlaki görünümlerini fark edememek; kötülüğü yalnızca metafizik bir vesveseden ibaret görerek zulüm ve ifsat üreten somut odaklarla mücadeleyi ihmal etmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik çatışma haritasında hayrın, hakkın ve fıtratın karşısındaki en temel bozucu dinamiği tanımlar; insanın hakikatten nasıl uzaklaştırıldığını ve bu uzaklaşmanın psikolojik, zihinsel ve toplumsal aşamalarını deşifre eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İblis'in Âdem'e secde etmeyişini ve insanın yeryüzündeki imtihanını anlatan kıssalarda; bâtıl gelenekleri ve atalar dinini savunan elebaşlarının vasıflarında; sihir, fahiş günahlar, tefecilik ve israf uyarılarının yapıldığı teşrii ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şeytanın müstakil bir ilahi güç veya mutlak zorba bir kudret olduğu vehmini yıkar; onun yetkisinin yalnızca süslü göstermek, haktan uzaklaştırmak ve kuruntu vermek olduğunu, ihlaslı kullar üzerinde hiçbir yaptırım gücünün bulunmadığını ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDerin kuyulardan su çekmekte kullanılan son derece uzun ve sağlam örülmüş ip; bir nesnenin bağlandığı merkezden aşırı derecede uzaklaşması.
- Soyut anlamFıtrattan, dengeden, ilahi hakikatten ve rahmetten köklü biçimde kopuş; insanı ve sistemleri merkezin çekim alanından çıkarıp sapkınlığa ve ifsada sürükleyen her türlü aktif azgınlık.
- Sistematik karşılıkİdeal varoluş dengesini temsil eden merkezkaç bozulma; sistemi istikamet ekseninden uzaklaştırıp iflasa götüren parazit ve karşıt dinamik.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde ilahi hakikat ve fıtri denge potansiyelini, varoluşsal konumu, fıtrattan koparıcı saptırıcı etkiyi, ise merkezden olan mesafeyi temsil eder. Uzaklık () sonsuza doğru açıldıkça (), haktan uzaklaştıran müdahale neticesinde varlığın fıtri potansiyeli ve denge durumu sıfıra yaklaşarak bütünüyle çöker.