شمت

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ش-م-ت1 sîga, 27 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.عدوأممغضبخلفشمتجررتُشْمِتْأخوأسفرأسقتلعجلرجع

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 27

▶ Ağı aç (3B)

شمت

ش - م - ت

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 12 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Güldürme

Notlarım

Sözlükler(12)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR347 harf
باب الشين والتَّاء والميم معهما ش ت م، ش م ت مستعملات فقط شتم: شَتَمَ فلانٌ فلاناً شتماً. وأسدٌ شَتِيمٌ وحمارٌ شَتِيمٌ، أي: كريهُ الوجه. شمت: الشَّماتةُ: فرحُ العدُوّ ببلّيةٍ تنزلُ بمعاديهِ. وقد شمت به يشمتُ شماتةً. وأشمتهُ الله بكذا. وشمَّتَّ العاطسَ تشميتاً: قلت له: يرحمك الله. والتَّشميتُ: الدُّعاءُ، وكلُّ داعٍ لأحدٍ ببخير فهو مُشمِّتٌ له.
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR354 harf
الشَماتَةُ: الفرح بِبَلِيَّةِ العدوّ. يقال: شَمِتَ به، يَشْمَتُ شَماتَةً. وباتَ فلانٌ بليلة الشَوامِت، أي بليلةٍ تُشْمِتُ الشَوامتَ. وتَشْميتُ العاطس: دعاءٌ. وكلُّ داعٍ لأحد بخير فهو مُشَمِّبٌ ومُسَمِّتٌ. ويقال: رجَع القوم شِماتاً من متوجَّهِهم، أي خائبين. والشَوامِتُ. قوائم الدابّة، وهو اسمٌ لها. قال أبو عمرو: يقال: لا ترك الله له شامِتَةً، أي قائمةً.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR2.725 harf
ش ت م شمت ، شتم ، متش : مستعملة . شتم : قال الليث : شَتَمَ فلانٌ فلاناً شَتْماً . وأسَدٌ شَتِيمٌ ، وحمارٌ شتيم ، وهو الكريهُ الوجه القبيح . ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الشَّتْمُ : قبيحُ الكلام ، وليس فيه قَذف ، وقال : هو يشْتِمُهُ ويَشْتُمُه ، قال : والمشتَمةُ والشَّتِيمَةُ : الشَّتْم . وأنشد أبو عُبيد : ليْسَت يمَشْتِمَةٍ تُعَدُّ وعَفْوُها عَرَقُ السِّقاءِ على القَعُودِ اللاَّغِبِ يعني : كلمة
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR8.194 harf
(باب الشين والميم وما يثلثهما) (شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾ [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال: فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه
Maddenin bağlantısı

(باب الشين والميم وما يثلثهما) (شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾ [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال: فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1])ويقال: رجع القوم شَمَاتَى أو شِمَاتاً من متوجَّههم، إِذا رَجَعُوا خائبين. قال ساعدة في شعره([2]). والذي ذكرتُ أنَّ فيه غموضاً واشتباهاً فقولهم في تشميت العاطس، وهو أَنْ يقالَ عند عُطاسه: يرحُمُك الله. وفي الحديث: "أنَّ رجُلين عَطَسا عند رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فشمَّتَ أحدَهما ولم يشمِّت الآخر، فقيل لـه في ذلك، فقال: إنَّ هذا حمِدَ الله عزَّ وجلَّ وإنَّ الآخرَ لم يَحمَد الله عزَّ وجلَّ". قال الخليل: تشميت العاطِس دعاءٌ لـه، وكلُّ داعٍ لأحدٍ بخير فهو مشمِّتٌ لـه. هذا أكثرُ ما بلَغَنَا في هذه الكلمة، وهو عِندي من الشّيء الذي خفيَ عِلْمُهُ، ولعلّه كانَ يُعلَم قديماً ثمَّ ذَهَبَ بذهاب أهله. وكلمة أخرى، وهو تسْمِيَتهم قوائم الدّابّة: شوامت. قال الخليل: هو اسمٌ لها. قال أبو عمرو: يقال: لا ترك الله لـه شامِتة: أي قائمة. وهذا أيضاً من المشِكل؛ لأنَّه لا قياس يقتضي أن تسمَّى قائمةُ ذي القوائم شامتة. والله أعلم. (شمج) الشين والميم والجيم أصلٌ يدل على الخلْط وقلّة ائتلافِ الشيء. يقال شَمَجه يَشْمُجُه شَمْجاً، إذا خلطه. وما ذاق شَمَاجاً، أي شيئاً من طعام. ويقولون: شَمَجوا، إذا اختبزوا خبزاً غِلاظاً، ويستعار هذا حتَّى يقال للخياطة المتباعدة شَمْج. يقال شمج الثوبَ شَمْجَاً يَشْمُج. وقياس ذلك كله واحد. (شمخ) الشين والميم والخاء أصلٌ صحيح يدل على تعظُّم وارتفاع. يقال جَبَلٌ شامخٌ، أي عالٍ. وشَمَخَ فلانٌ بأنفه، وذلك إذا تَعَظَّمَ في نفسه. وشَمْخٌ: اسم رجل. (شمر) الشين والميم والراء أصلان متضادّان، يدلُّ أحدُهما على تقلّص وارتفاع، ويدلُّ الآخر على سَحْبٍ وإِرسال. فالأوّل قولهم: شمَّر للأمر أذياله. ورجل شَمّرِيٌّ: خفيف في أمره جادٌّ قد تشمَّرَ له. ويقال شاةٌ شامرٌ([3]): انضمَّ ضَرْعُها إلى بَطْنها. وناقة شِمِّير: مشمِّرة سريعة، في شعر حُميد([4]). والأصل الآخر: يقال شَمَرَ يَشْمُر، إِذا مَشَى بخُيَلاء. ومَرَّ يَشْمُر. ويقال منه: شَمَّرَ الرَّجُل السَّهمَ، إِذا أَرسَلَه. (شمس) الشين والميم والسين أصلٌ يدلُّ على تلوُّنٍ وقِلَّة استقرار. فالشَّمس معروفة، وسمِّيت بذلك لأنَّها غير مستقرّة، هي أبداً متحرّكة. وقُرئَ:﴿والشَّمْسُ تَجْرِي لاَ مُسْتَقَرَّ لَهَا([5])﴾ [يس 38]. ويقال شَمَسَ يومُنا، وأشمس، إذَا اشتدّت شمسُهُ. والشَّموس من الدوابّ: الذي لا يكاد يستقرّ. يقال شَمَسَ شِماساً. وامرأةٌ شَموسٌ، إِذا كانت تنفر من الرِّيبَة([6]) ولا تستقرُّ عندها؛ والجمع شُمُس. قال: شمُسٌ مَوَانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ *** يُخْلِفْن ظنَّ الفاحش المِغيارِ([7])ورجلٌ شموسٌ، إِذا كان لا يستقرُّ على خُلُق، وهو إلى العُسْر ما هو. ويقال شمِسَ لي فلانٌ، إِذا أبدَى لك عداوتَهُ. وهذا محمولٌ على ما ذكرناهُ من تغيُّر الأخلاق. فهذا قياسُ هذا الاسم، وأمَّا ما سمَّت العرب به فقال ابن دريد: "وقد سمَّت العرب عَبد شمسٍ". قال: "وقال ابنُ الكلبيّ: الشّمس صَنَمٌ قديم. ولم يذكرْه غيره". قال: "وقال قوم: شَمْسُ: عين *ماءٍ معروفة. وقد سمت العرب عَبْشَمس، وهم بنو تميم، وإليهم يُنسَب عبشمِيّ"([8]). (شمص) الشين والميم والصاد كلمةٌ واحدة. يقال شَمَصْتُ الفَرس، إِذا نَزَّقْتَه([9]) ليتحرَّك. ويقال شمَّص إبلَه، إذا طردها طرداً عنيفاً. (شمط) [وأما] الشين والميم والطاء فقياس صحيحٌ يدلُّ على الخُلْطَة. من ذلك الشَّمَط، وهو اختلاطُ الشَّيب بسَواد الشّباب. ويقال لكل خليطين خلطتهما: قد شَمَطتُهما، وهما شَمِيط([10]). وقال : وبِهِ([11]) سُمّي الصّباح شَمِيطاً لاختلاطه بباقي ظُلمة اللَّيل. وقالوا: قال أبو عمرو: يقال أشمَطُوا حديثاً مرّة وشِعراً مَرّة. ومن الباب: الشَّمَاطيط: الفِرق؛ يقال جاء([12]) الخَيل شَماطِيطَ. ويقولون: هذه القدر تَسَعُ شاةً بشَمْطِها وَبِشِمْطِها([13])، أي بما خُلِطَ معها من تَوابلها. (شمع) الشين والميم والعين أصلٌ واحد وقياسٌ مطّرد في المِزاح وطِيب الحديث والفَكاهة وما قاربَ ذلك، وأصلُهُ قولهم: جاريةٌ شَموع، إِذا كانت حسنةَ الحديثِ طَيِّبة النَّفْس مَزَّاحة. وفي الحديث: "مَنْ تَتَبَّع المَشمَعة يُشَمِّع الله به". وقال بعض أهل العلم: المَشْمَعَة: المِزاحُ والضّحك، ومعنى ذلك أنَّ من كانت هذه حالَه وشأنَه؛ لا أنَّه كرِهَ المِزاح والضَّحك جملةً إذا كانا في غير باطلٍ وتهزُّؤ. قال الهذليُّ وذكر ضَيْفَهُ: سَأَبْدَؤُهُمْ بِمَشْمَعَةٍ وآتِي *** بِجُهْدِي مِنْ طعامٍ أو بِساطِ([14])يريد أنَه يبدأ ضِيفَانَه عند نزولهم بالمزاح والمضاحكة؛ ليُؤنسَهم بذلك. ومن الباب: أَشْمَعَ السِّرَاجُ، إِذا سَطَعَ نورُه. قال: * كَلَمعِ بَرقٍ أو سِرَاجٍ أَشْمَعا([15]) * وأمَّا الشَّمَْعُ فيقال بسكون الميم وفتحها، وهو معروف، وهو شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرته. (شمق) الشين والميم والقاف يقولون إِنَّه أصلٌ صحيح، ويذكرون فيه الشَّمَق، وهو إما النَّشَاط، وإِمَّا الوَلوع بالشيء. (شمل) الشين والميم واللام أصلان منقاسان مطّردان، كل واحدٍ منهما في معناه وبابه. فالأوّل يدلُّ على دَوَران الشيء بالشيء وأخْذِهِ إيّاه من جوانبه. من ذلك قولهم: شَمَِلَهم الأمرُ([16])، إذا عمَّهم. وهذا أمرٌ شاملٌ. ومنه الشَّملَة، وهي كساءٌ يُؤتَزَرُ به ويُشْتَمَل. وجمع الله شَمْله، إِذا دَعَا له بتألُّف أموره، وإِذا تألَّفَتْ اشتمل كلُّ واحدٍ منهما بالآخر([17]). ومن الباب: شملت الشاة، إِذا جعلتَ لها شِمالاً، وهو وعاء كالكيس يدُخَل فيه ضرعُها فيشتمل عليه. وكذلك شَمَلْتُ النَّخلَة، إِذا كانت تنفضُ حَمْلَها فشُدَّت أعذاقُها بقِطَع الأكسية. ومن الباب: المِشْمل: سيفٌ صغير يَشْتَمِل الرَّجُل عليه بثوبه. والأصل الثاني يدلُّ على الجانب الذي يخالف اليمين. من ذلك: اليد الشِّمال، ومنه الرِّيح الشِّمال لأنها تأتي عن شمال القِبلة إذا استند المستنِد إليها من ناحية قِبلة العراق. وفي الشمول، وهي الخمر، قولان: أحدهما أنَّ لها عَصْفَةً كعَصْفَة الريح الشمال. والقول الثّاني: أنّها تَشمَل العقل. وجمع شِمال أَشْمُل. قال أبو النجم: * يأتي لها من أَيْمُنٍ وأَشْمُلِ([18]) * ويقال غديرٌ مشمول: تضرِبُهُ ريحُ الشِّمال حتى يبرُد. ولذلك تسمَّى الخمر مشمولة، أي إِنَّها باردة الطَّعم. فأمَّا قول ذي الرُّمَّة: وبالشَّمائل من جَِلاّنَ مُقتِنصٌ *** رَذْل الثِّياب خفيُّ الشَّخصِ مُنْزَرِبُ([19])فيقال إنَّه أراد القُتَر([20])، واحدتها شمالة. فإن كان أراد هذا فكَأنَّه شَبَّه القُتْرَة بالشِّمالة([21]) التي تُجعَل للضَّرع. وقد ذكرناها. ويقال: إنَّه أراد بناحية الشِّمال. وممّا شذَّ عن هذين البابين، الشَّمَلةَ: ما بقي في النَّخلة من رُطَبها. يقال: ما بقي فيها إلاَّ شماليل. ويقال: إنَّ الشَّماليل ما تشعَّبَ من الأغصان. و*الشَّمْلَلَة: السرعة، ومنه الناقة الشِّملال والشِّمْليل. قال: حرفٌ أخُوها أبوها من مُهجَّنةٍ *** وعمُّها خَالُها قَوْداءُ شِمليلُ([22])--------------ـــــ ([1]) للنابغة، في ديوانه 19 واللسان (شمت). ([2]) في المجمل وصحاح الجوهري: "وهو في شعر ساعدة". قال ابن بري: ليس هو في شعر ساعدة كما ذكر الجوهري، وإنما هو في شعر المعطل الهذلي، وهو: فأبنا لنا مجد العلاء وذكره *** وآبوا علينا فلها وشماتها قلت: وقصيدته هذه في شرح السكري للهذليين 277 ونسخة الشنقيطي 109. لكن هذا البيت روي أيضاً منسوباً لساعدة بن جؤية في ملحق القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 45. ([3]) يقال شامر وشامرة أيضاً، كما في القاموس، واقتصر في اللسان على "شامرة". ([4]) زاد في المجمل: "والشماخ". ([5]) هي قراءة ابن مسعود، وابن عباس، وعكرمة، وعطاء، وزين العابدين، والباقر، وابنه الصادق، وابن أبي عبلة. قرؤوا جميعاً بالنفي وبناء "مستقر" على الفتح، ما عدا ابن أبي عبلة فقرأها بالرفع على إعمال "لا" عمل ليس، كقوله: تعز فلا شيء على الأرض باقيا *** ولا وزر مما قضى الله واقيا انظر تفسير أبي حيان (7: 336). ([6]) في الأصل: "الزينة"، تحريف. ([7]) للنابغة في ديوانه 36، وقد سبق في (2: 6). ([8]) هذه النصوص الثلاثة من الجمهرة (3: 23). ([9]) وكذا في المجمل. وعبارة اللسان: "وشمص الفرس: نخسه أو نزقه ليتحرك"، مع ضبط "شمص" بالتشديد. والفعل يقال بالتخفيف وبالتشديد، كما في القاموس: ويقال نزق الفرس بالتشديد، وأنزقه أيضاً، إذا ضربه حتى ينْزو وينْزق. ([10]) في الأصل: "شمط" مع ضبط الميم بالكسر، صوابه في المجمل واللسان. ([11]) في الأصل: "رؤية" صوابه في المجمل. ([12]) في المجمل: "جاءت". ([13]) في اللسان: "الناس كلهم على فتح الشين من شمطها إلا العكلي فإنه يكسر الشين". ([14]) للمتنخل الهذلي، كما في اللسان (شمع). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 89 ونسخة الشنقيطي 47. ([15]) في اللسان: "كلمح برق". وفي المخصص (11: 39): "كمثل برق". ([16]) يقال من بابي نصر وفرح. ([17]) في الأصل: "إذا تألف اشتمل كل واحد منهما بالآخر"، تحريف. ([18]) البيت في اللسان (13: 387) وأمالي ابن الشجري (1: 306). ([19]) ديوان ذي الرمة 14 واللسان (زرب، شمل). و"جلان" ضبط في اللسان والقاموس بفتح الجيم، وفي الديوان والاشتقاق 196 والمجمل بالكسر. ([20]) القتر : جمع قترة، كغرف وغرفة، وهي حفرة يكمن فيها الصائد. ([21]) لم يذكر في المعاجم المتداولة إلا "الشمال" بدون هاء. ([22]) لكعب بن زهير كما سبق في (أشر، حرف).

ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR535 harf
- الشماتة: الفرح ببلية من تعاديه ويعاديك، يقال: شمت به فهو شامت، وأشمت الله به العدو، قال عز وجل: ﴿فلا تشمت بي الأعداء﴾ [الأعراف/ 150]، والتشميت: الدعاء للعاطس، كأنه إزالة الشماتة عنه بالدعاء له، فهو كالتمريض في إزالة المرض، وقول الشاعر: *فبات له طوع الشوامت* (البيت: *فارتاع من صوت كلاب فبات له ** طوع الشوامت من خوف ومن صرد* وهو للنابغة الذبياني في ديوانه ص 32؛ وأساس البلاغة ص 241؛ والبصائر
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR415 harf
ش م ت شمت به وأشمت به العدو ‏"‏ فلا تشمت بي الأعداء ‏"‏‏.‏ وبات بليلة الشوامت‏:‏ بليلة شديدة تشمت به الشوامت وبات طوع الشوامت‏:‏ كما أحب من يشمت به‏.‏ قال النابغة‏:‏ فارتاع من صوت كلاب فبات له طوع الشوامت من خوف ومن صرد وشمت العاطس‏.‏ وملك مشمت‏:‏ محياً‏.‏ قال كثير‏:‏ كأن ابن ليلى حين يبدو فتنجلي سجوف الحباء عن مهيب مشمت ولا ترك الله تعالى له شامتة‏:‏ قائمةً‏.‏ وفسر قول النابغة‏:‏ بأنه بات
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR3.372 harf
الشَّماتة: فَرَحُ العدوّ؛ وقيل: الفَرَحُ بِبلِيَّة العَدُوِّ؛ وقيل: الفَرَحُ ببليَّة تنزل بمن تعاديه، والفعل منهما شَمِتَ به، بالكسر، يَشْمَتُ شَماتةً وشَماتاً، وأَشْمَتَه اللهُ به. وفي التنزيل العزيز: فلا تُشَمِتْ بي الأَعْداءَ؛ وقال الفراءُ: هو من الشَّمْتِ. ورُوي عن مجاهد أَنه قرأَ: فلا تُشَمِّتْ بي الأَعْداءَ؛ قال الفراءُ: لم نسمعها من العرب، فقال الكسائي: لا أَدري لعلهم أَرادوا فلا تُشْمِتْ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR135 harf
* ش م ت * * الشَّماتَةُ * الفرح ببلية العدو وبابه سلِم و * تَشْمِيتُ * العاطس الدعاء له وكل داعٍ بخير فهو * مُشَمِّتٌ * ومسَمِّت بالسين
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR3.439 harf
شمت العدو، كفرح وزنا ومعنى، شماتا، وشماتة، بالفتح فيهما، أو شمت الرجل: إذا فرح ببلية العدو. وقيل: البلية تنزل بمن يعاديه. وفي حديث الدعاء: أعوذ بك من شماتة الأعداء ، قالوا: شماتة الأعداء: فرح العدو ببلية تنزل بمن يعاديه. وأشمته الله تعالى به، وفي التنزيل العزيز: فلا تشمت بي الأعداء ، قال الفراء: هو من: أشمت، وروي عن مجاهد أنه قرأ: فلا تشمت بي الأعداء. قال الفراء: لم نسمعها من العرب. وقال
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR6.285 harf
شَمِتَ 1 شَمِتَ ذ , aor. شَمَتَ , (S, A, Msb, K,) inf. n. شَمَاتَةٌ (S, K) and شَمَاتٌ, (K,) or the former is a simple subst., (Msb, [in which no inf. n. is mentioned,]) He (an enemy) rejoiced: (TA:) or he (a man, TA) rejoiced at the affliction of the enemy: (K, TA:) you say, شَمِتَ بِهِ He rejoiced at his [an enemy's] affliction. (S, A, Msb.) 2 شَمَّتَ see 4. ― -b2- تَشْمِيتٌ is syn. with
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR579 harf
شَمِتَ شَمِتَ A ( n. ac. شَمَاْت 22 , شَمَاْتَة 22t ) a. [ Bi ], Rejoiced at, gloated over the misfortunes of. شَمَّتَ شَمَّتَ II , a. Uttered a prayer for, said "Praise be to God" to ( one sneezing ). b. Disappointed, frustrated the hopes of. أَشْمَتَ أَشْمَتَ IV a. [ acc. & Bi ], Avenged of ( his enemies ). تَشَمَّتَ تَشَمَّتَ V , a. Was disappointed, frustrated. شَاْمِتَة شَاْمِتَة
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR11.365 harf
شمت شَمِتَ - يَشْمَتُ - أَشْمَتَ - يُشْمِتُ شَمِتَ - يَشْمَتُ + كائن + بـِ كائن: يَفْرَح ويُظهر الفرح بمصيبة تصيب آخر وخاصة عدوه، تعبيراً عن سخطه وغضبه الشديد منه أَشْمَتَ - يُشْمِتُ + كائن + كائناً + بثالث: على وزن " أفعل " من " شَمِتَ - يَشْمَتُ ": جعله " يَشْمَتُ " به: جعل كائناً عدواً لكائن آخر يفرح ويظهر فرحه بمصيبة تصيبه واللفظ ينتمي
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler27 mücavir (33 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. جرر

    1 ortak ayet · Cariye sandal demektir

  2. أسف

    1 ortak ayet · Esafe yumuşak, süngerimsi toprak, üzülmek demektir

  3. لوح

    1 ortak ayet · Üzerine çizgi çizilen ve yazı yazılan kürek kemiği, tabler…

  4. رأس

    1 ortak ayet · Baş demektir

  5. غضب

    1 ortak ayet · Kızgınlık

  6. كود

    1 ortak ayet · Neredeyse o

  7. عجل

    1 ortak ayet · Buzağı demektir

  8. ضعف

    1 ortak ayet · Katlanmış deri demektir

  9. بأس

    1 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir

  10. أخو

    1 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…

  11. عدو

    1 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir

  12. رجع

    1 ortak ayet · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir

Geçtiği ayetler(1)

  1. … ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

    GüldürmeMusa; kavmine kızgın ve üzgün dönünce; benden sonra arkamdan ne kötü işler yapmışsınız? Rabbınızın emrinin çabucak gelmesini mi istediniz? dedi ve levhaları attı. Kardeşinin başından tutup kendisine doğru çekiyordu: Ey anamın oğlu, bu kavim beni gerçekten zayıf gördüler. Az kalsın öldürüyorlardı. Sen de bana düşmanları sevindirecek harekette bulunma ve beni zalimler güruhu ile bir tutma, dedi.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökشمت
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerفرح, ضحك, سخر
Zıt Kökعطف
Çekirdek Özet 1Birinin karşılaştığı felaket, düşüş veya mahrumiyetten ötürü düşmanın haz duyması, sevinç göstermesi
Çekirdek Özet 2Kardeşler veya muhataplar arasındaki zaaf ve çekişmenin hasımlara sevinç ve psikolojik üstünlük malzemesi yapılmaması uyarısı
Çekirdek Özet 3Düşmanlığı körükleyen ve ahlaki çözülmeye yol açan haksız sevinç ve alay mekanizmasının reddedilmesi; dayanışmanın korunması
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca yalın bir «alay etme» veya «sevinme» sayılarak, hasmın felaketine sevinme şeklindeki psikolojik ve siyasi yıkım boyutunun göz ardı edilmesi

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
شمYükselme, burnunu dikme, kabarma, yukarıdan bakma ve uzaklaşma hissi; nitekim شمخ kökünde dağın veya burnun dikleşip yükselmesi, شمز kökünde nefretle çekilip kabarma, شمس kökünde gökte yükselen yakıcı ışık ve شمل kökünde yukarıdan kuşatıp içine alma anlamı bulunur.تİki harfli çekirdeğin taşıdığı yukarıdan bakma ve kabarma hareketine son sınır, kesinti ve hedef vurma işlevi eklenmiş; hasmın düşüşü ve maruz kaldığı musibet karşısında üstünlük duygusuyla sevinip haz duyma (şemâte) anlamına daralmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
شDişIsırma, parçalama, açığa vurma, keskinleşme ve dışa vuran saldırgan tepki.
مSuAkış, yayılma, kuşatma, içsel duygu birikiminin taşması ve kabarması.
تİşaret, sınırDurma noktası, hedefe kilitlenme, akıbet ve neticelenen durum çizgisi.
شمتDüşüşe kilitlenerek saldırgan sevinci açığa vurmaKarşı tarafın sınırına veya hezimetine (ت) şahit olunduğunda içte biriken kin ve hasedin kabarması (م) ve bunun diş gıcırdatır yahut ısırır tarzda saldırgan bir sevinç ve alayla dışa vurulması (ش).

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamHasımların felaket ve musibet anında sevinç göstermesi; bedenî düzlemde ise devenin yahut av hayvanının soğuk ve korkudan bacakları üzerine çöküp dermanının tükenmesi (şevâmit: ayakta tutan bacaklar).
Cahiliye şiiri kullanımıNâbiğa ez-Zubyânî divanında av köpeğinin sesinden ürken yaban sığırının korku ve soğuktan dolayı hasımların sevineceği düşkün bir hale gelmesini şu mısra ile tasvir eder: فَارْتَاعَ مِنْ صَوْتِ كَلاَّبٍ فَبَاتَ لَهُ / طَوْعَ الشَّوَامِتِ مِنْ خَوْفٍ وَمِنْ صَرَدِ
Erken Arapça kullanımMuhadram şair Şenferâ, gazvelerin her zaman kazançla sonuçlanmayacağını ve bazen mahrumiyetle dönülebileceğini bildirirken kökü hüsran ve eli boş dönme anlamında kullanmıştır: وَبَاضِعَةٍ حُمْرِ القِسِيِّ بَعَثْتُهَا / وَمَنْ يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً وَيُشَمَّتِ

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Nâbiğa ez-Zubyânî Divanı.

Sami etimolojik katman

Arapça شمت kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde felakete sevinme, düşmanın yıkımından haz alma ve buna bağlı olarak düşmanın içine düştüğü hüsran semantik alanında karşılık bulur. Kökün İbranicedeki muhtemel yansıması, düşmanlık bağlamında zarar verme veya yıkıma uğratma kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık taşır; Süryanicede ise hüsrana uğrama ve alay edilme manalarıyla kesişir. Klasik Arapça sözlükbiliminde «teşmîtü’l-âtıs» (aksırana hayır dua etme) ibaresi, aksıran kişinin şeytanın ve hasımların şemâtesinden (sevinmesinden) korunması amacıyla yapılan bir nefy-i şemâte (musibeti savuşturma) duası olarak yorumlanmış; böylece kelimenin ilksel hasmane sevinç çekirdeği ahlaki dilde koruma duasına evrilmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Arabic-English Lexicon.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönDüşmanın başına gelen musibete sevinme (شمت) ve aksırana şemâteden korunma duası etme (تشميت)Kökün temelinde başkasının hezimetinden duyulan haz yatar; teşmît türevi bu hazzı doğuran zaafı giderme duasıdır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ve Süryanice felaket, hüsran ve düşmanca sevinçle ilgili biçimlerGüney ve Batı Sami havzasında hasmın çöküşü karşısındaki tavrı ifade eden ortak kavram alanı.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü kök dizilimi için düzenli ve doğrulanabilir bir karşılık tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
شمتAnlamlıHasmın felaketine sevinmeDüşmanın içine düştüğü acı, yenilgi veya musibetten haz duyma, alay etme.Hedef köktür; Kur'an'da geçer (A'râf 7:150).
شتمAnlamlıSövme, hakaret etme, çirkin sözİnsanın yüzüne karşı öfkeyle çirkin söz söyleme; yüzü ekşitme.Hedef kökle düşmanlık ve sözel saldırganlık ekseninde anlamdaştır; Kur'an'da geçmez.
مشتKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
متشAnlamlıÇekip çıkarma, azıcık almaBir şeyi hafifçe sıyırıp alma, kuyudan az su çekme, gözü silme.Çekip çıkarma eylemidir; hedef kökle doğrudan anlam bağı zayıftır; Kur'an'da geçmez.
تشمKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
تمشKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
شمتMerkezHasmın düşüşüne sevinmeSadece başkasına gelen acı, zarar ve felaket üzerine kurulan düşmanca sevinç.Musibete uğrayanın çaresizliğini sevinç ve üstünlük gösterisine dönüştürme halidir.
فرحKomşuGenel sevinç ve neşeNötr veya genel bir ferahlık ve haz hali olup mutlaka hasmın zararına bağlı değildir.İnsanın kendi başarısına veya nimete sevinmesini de içine alan geniş duygu durumu.
ضحكKomşuGülme ve tebessümSevinç veya şaşkınlığın yüzdeki ve sesteki fiziki tezahürüdür; kötü niyet şart değildir.Şemâteten farklı olarak mizah, sürpriz yahut sevinç kaynaklı doğrudan bedensel eylem.
سخرKomşuAlaya alma, hakir görmeKarşıdakini zayıf, kusurlu veya eksik görerek bilerek küçümseme ve eğlence konusu yapma.Şemâte felakete sevinmek iken, سخر muhatabın şahsını doğrudan aşağılama eylemidir.
عطفZıtŞefkat, acıma, yönelmeDüşenin acısını paylaşma, musibete uğrayana merhametle eğilme ve yardım etme.Şemâtenin bütünüyle zıddı olup felaket anında sevinmek yerine merhamet göstermektir.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaشمتHasmın musibetine sevinmeDüşmanın veya rakibin maruz kaldığı felaketten içsel haz duyup bunu dışa vurma.Kesin
LatinceGaudium de malis alienisBaşkasının kötülüğünden sevinç duymaBaşkasının başına gelen şer ve hezimetten keyif alma halini tam karşılar.Güçlü
İngilizceSchadenfreude, gloatingBaşkasının talihsizliğine sevinme, zafer sarhoşluğuyla alay etmeGloating zaferin kibrini, Schadenfreude ise hasmın acısından alınan hazzı karşılar.Kesin
AlmancaSchadenfreudeBaşkasının zararına sevinmeZarar (Schaden) ve sevinç (Freude) kelimelerinden oluşup kökün çekirdek anlamını birebir verir.Kesin
FransızcaJoie maligneKötücül sevinçBir başkasının hezimeti veya acısı karşısında duyulan habis ve fesat sevinç.Güçlü

Kaynak Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَHasımlara sevinme fırsatı vermemek, düşmanları güldürmemekHarun'un, Musa'nın sert tepkisi karşısında aralarındaki ihtilafın buzağıya tapan düşmanlarca bir zafer ve alay vesilesi yapılmamasını istediği bağlam (A'râf 7:150).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAhlak ve ilahi adalet / şer problemiMüminin başına gelen musibetlerin fasıklarca sevinçle karşılanması ve sabrın gerekliliği.Şemâte, kalpteki haset ve kibrin alameti sayılarak ahlaki zaaf olarak tahlil edilmiştir.
FıkıhAdab ve aksırma hükümleri (teşmît)Aksıran kişinin «elhamdülillah» demesi üzerine «yerhamukellah» diyerek mukabele etmenin hükmü.Teşmît, aksıranı şeytanın ve hasımların şemâtesinden kurtarma duası olarak fıkhedilmiştir.
TefsirA'râf 150 tefsiri ve nebevî diyalogHarun ile Musa arasındaki kardeşlik hukukunun korunması ve tefrika görüntüsünün düşmana koz vermemesi.Şemâte, topluluk içindeki kırılmaların dış düşmana sağladığı psikolojik üstünlük olarak yorumlanır.
Hadisİstiaze dualarıResulullah'ın düşmanların şemâtesinden Allah'a sığınması («şemâtetü'l-a'dâ»).Düşmanın sevinmesine yol açacak zillete, ağır borca ve musibete düşmekten sakınma.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniKardeşlik ahlakıHaset ve kibirden arınmaİmtihan bilinci geliştirmeBir din kardeşinin yahut masumun musibetine sevinmek imanın kemaline aykırıdır; şefkat asıldır.Kesin
İlmiTartışma ve müzakere adabıEntelektüel kibirHatanın istismarını önlemeİlmi münazarada muhatabın yanılmasından sevinç duymak yerine hakikatin ortaya çıkışına odaklanılmalıdır.Güçlü
SiyasiYönetim ve kriz yönetimiDış hasımlara koz vermemeİç bütünlüğü muhafaza etmeHarun ile Musa örneğinde olduğu gibi, lider kadronun iç çekişmeleri düşmanın psikolojik zaferine dönüşmemelidir.Kesin
İktisadiPiyasa rekabetiRakibin iflasından beslenmeYıkıcı rekabeti engellemeBir işletmenin çöküşüne sevinmek yerine piyasa ahlakı ve adil rekabet mekanizması işletilmelidir.Muhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerSıfır toplamlı oyunlarda asimetrik kazanç fonksiyonu (Ui=−Uj)Bir aktörün kaybının diğer aktör tarafından doğrudan pozitif bir fayda ve sevinç çıktısı olarak algılanması yapısı.Güçlü
Beşeri bilimlerSchadenfreude ve grup içi/grup dışı çatışma dinamikleriSosyal psikolojide hasım grubun maruz kaldığı hezimetin, kendi grubunun özsaygısını ve statüsünü yapay olarak artırması süreci.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca sıradan bir «gülmek» veya «eğlenmek» seviyesine indirgeyerek, arkasındaki düşmanca haz ve kin dinamiklerini gözden kaçırmak.
Kur'an içi daha geniş anlamBir davanın mensupları arasındaki usul ve içtihat tartışmalarının, ortak hedefe saldıran hasımlara sevinç ve manevi üstünlük alanı bırakmayacak bir olgunlukla yönetilmesi zorunluluğu.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataHarun'un uyarısının basit bir kişisel sitem sanılması; neticede siyasi ve toplumsal krizlerde düşmanı sevindirecek iç parçalanmaların vahametinin kavranamaması.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Hak davayı omuzlayan öncülerin dahi kriz anlarında iç çekişmeye düşebileceğini, ancak düşmanı sevindirmeme (şemâteye meydan vermeme) ilkesinin iç barışı koruyan stratejik bir sınır olduğunu gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Peygamberlerin kriz anındaki diyaloglarında, ümmet içi vahdeti emreden ve tefrikayı yasaklayan siyasi ve ahlaki ayet gruplarında belirleyicidir (A'râf 7:150).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Haklı bir öfkenin dışa vurumunun kontrolsüzleşip üçüncü taraflara ve hasımlara güç kazandıracak eylemlere dönüşmesini engelleyerek, adaletin basiretle icra edilmesi gerektiğini öğretir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamHasmın düşüşü, yenilgisi veya maruz kaldığı ağır darlık karşısında düşmanca bir sevinç ve ferahlık sergileme; av hayvanının soğuktan ayakta duramayarak hasmın arzusuna boyun eğmesi.
  • Soyut anlamBaşkasının zayiat ve kaybından psikolojik tatmin sağlama; iç zaafiyetlerin düşman nezdinde sevinç ve stratejik avantaja dönüşmesi.
  • Sistematik karşılıkİç dayanışmayı zedeleyen çekişmelerin durdurulması, düşmanın manevi üstünlük elde etmesine set çeken toplumsal ve nebevî otokontrol mekanizması.
  • LaTeX modeliSij=f(−ΔWj)⋅I(Rij<0)
  • LaTeX açıklamasıModelde Sij, i aktörünün j aktörünün durumundan duyduğu kötücül sevinci (şemâte); −ΔWj, j aktörünün refah, güç veya konumundaki kaybı ve hezimeti; I, şartın gerçekleşmesini denetleyen gösterge fonksiyonunu; Rij<0 ise iki aktör arasındaki düşmanlık ve zıtlık ilişkisini temsil eder. Formül, bir tarafın kaybının ancak hasımlık ilişkisi var olduğunda diğer tarafta şemâte doğuracağını sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ش