شمز
ش - م - ز
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 10 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Sıkıldı
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: شمءز · شمأز
Notlarım
Sözlükler(10)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR118 harfباب الشين والزاي والميم معهما
ش م ز مستعمل فقط
شمز:
التَّشميز: ليست بعربية، شمَّزت الأرض تشميزاً.
واشمأزّ، إذا تقبض.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR128 harfاشْمَأَزَّ الرجل اشْمِئْزازاً: انقبَضَ. وقال أبو زيد: ذُعر من الشيء. وهو المذعور. وقال أبو عبيد: الشُمَأْزيزةُ من اشْمَأْزَزْتُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR873 harfش ز م
شمز
استعمل من وجوهه : شمز . واشْمَأَزّ .
شمز : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الشَّمْزُ نُفُورُ النَّفْس من الشَّيء تَكْرَهُه .
اشمأز : وقال أبو إسحاق في قَول الله جَلَّ وعَزّ : ( تُرْجَعُونَ وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لاَ يُؤْمِنُونَ بِالاَخِرَةِ وَإِذَا ) ( الزمر : 45 ) الآية . قال : اشْمَأَزَّتْ نَفَرَتْ ، وكان المشركون إذا قيل : لا إلاه إلا الله وحده ،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR77 harfMadde başı: شمأز- قال الله تعالى: ﴿اشمأزت قلوب الذين لا يؤمنون بالآخرة﴾ [الزمر/45]، أي: نفرت.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR31 harfش م ز
قلت له كذا فاشمأز منه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR994 harfالشَّمْزُ: التَّقَبُّض. اشمَأَزَّ اشمِئْزازاً: انقبض واجتمع بعضه إِلى بعض؛ وقال أَبو زيد: ذُعِرَ من الشيء وهو المَذْعور. والشَّمْز: نفور النفس من الشيء تكرهه. وقال الزجاج في قوله تعالى: وإِذا ذُكِرَ الله وحده اشْمَأَزَّتْ قلوبُ الذين لا يؤمنون بالآخرة؛ معناه نَفَرَتْ، وكان المشركون إِذا قيل لا إِله إِلا الله نَفَروا من هذا. وقال ابن الأَعرابي: اشْمَأَزَّت اقْشَعَرَّتْ. وقال قتادة: اشمأَزت
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR62 harf* ش م ز * * اشْمَأَزَّ * الرجل * اشْمئْزازاً * انقبض وقيل ذُعر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR762 harfالشمز: نفور النفس مما تكره، عن ابن الأعرابي. وتشمز وجهه، أي تمعر. وفي التكملة: تغير وتقبض. والتشمز: التقبض، وقد اشمأز الرجل اشمئزازا: انقبض واجتمع بعضه إلى بعض. قال ابن الأعرابي: اشمأز: اقشعر، وبه فسر قوله تعالى: وإذا ذكر الله وحده اشمأزت قلوب الذين لا يؤمنون بالآخرة وعليه اقتصر الزجاج. أو اشمأز: ذعر من الشيء، وهو قول أبي زيد. اشمأز الشيء: كرهه. بغير حرف جر، عن كراع، همزته زائدة. وهي الشمأزيزة،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.566 harfشَمَزَتْ نَفْسِى مِنْهُ
1 شَمَزَتْ نَفْسِى مِنْهُ ذ , aor. شَمُزَ , (TK,) inf. n. شَمْزٌ, (IAar, K,) My soul shrank from it in dislike or hatred. (IAar, K, TK.) [See also 5, and Q. Q. 4.]
تشمّز وَجْهُهُ
5 تشمّز وَجْهُهُ ذ His face became changed, or altered, (T, S, K,) by anger, (K,) and contracted. (T, S, K.) See also what next follows.
اِشْمَأَزَّ
Q. Q. 4 اِشْمَأَزَّ ذ , (S, K,) inf. n.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR4.165 harfشمز
شَمَزَ - يَشْمَزُ - اشْمَأَزَّ - يَشْمئِزُّ
شَمَزَ - يَشْمَزُ + كائن + من كائن أو أمر أو شيء: يشعر في نفسه بالكره والنفور تجاه شيء، ويبدى علامات الكره والنفور والاستنكاف تجاه هذا الشيء
اشْمَأَزَّ - يَشْمَئِزُّ + الكائن أو القلب + من شيء أو أمر أو كائن: على وزن افْـعـَلَّ (مثل احمرَّ) من " شَمَزَ - يَشْمَزُ ": أصلها " اشْمَزَّ ": تحول
Sîgalar(1)
Mücavir kökler8 mücavir (13 toplam)
- بشر
1 ortak ayet · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
- دون
1 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- وحد
1 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
- قلب
1 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- أخر
1 ortak ayet · Uhur ense demektir
- ذكر
1 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- أمن
1 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- أله
1 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
Geçtiği ayetler(1)
وَإِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ
SıkıldıAllah, tek başına anıldığı zaman; ahirete inanmayanların kalbleri tiksinir. Ama O’ndan başkaları anıldığı vakit hemen yüzleri güler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شمز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Kur'an'da if'illâl babında hemzeli ve mükerrer zâid yapıda kullanımı yaygındır |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نفر, قشعر, كره |
| Zıt Kök | شرح |
| Çekirdek Özet 1 | İğrenme, nefret veya korkuyla büzüşmek, kasılmak, toplanıp kendi içine çekilmek |
| Çekirdek Özet 2 | Tevhid mesajı karşısında kalbin kibir, hoşnutsuzluk ve nefretle kasılıp yüz çevirmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikate karşı ontolojik kapanma ve içsel direnç sonucu oluşan manevi kasılma refleksi |
| Kritik Hata Riski | Kökün fiiliyatını basit bir mimik veya geçici hoşnutsuzluk sayıp, kalbin tevhide karşı derin ontolojik tiksintisini ve kapanmasını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شم | Burunla algılama, havaya kalkma, dikleşme, burun kıvırma, tepeden bakma ve kuşatıp içine alma hareketidir; nitekim شمت, شمخ, شمس ve شمل köklerinde de baş kaldırma, gurur, parlama veya kuşatma eksenleri görülür. | ز | Keskinlik, ayrılma ve ani itilme bildiren zâ harfinin eklenmesiyle çekirdeğin taşıdığı kabarma ve gurur hissi, hoşa gitmeyen bir uyarıcı karşısında birdenbire tiksinerek geri çekilme, büzüşme ve katı bir kasılmaya dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Isırma, kesme, keskin ve ani tepki verme, sert temas |
| م | Su | Akış, yoğunlaşma, bir yere doğru toplanma veya içsel sıvı devinimi |
| ز | Kesici alet | Kesip ayırma, birden yön değiştirme, temas noktasından geri sıçrama |
| شمز | Keskin ve sert bir temas karşısında içsel yoğunluğun aniden bölünerek geriye doğru büzüşmesi ve temas alanından şiddetle kaçması | Bir nesne veya kavramla karşılaşıldığında duyulan şiddetli tiksinti neticesinde varlığın kendi içine doğru katılaşıp büzüşmesi, dışarıya karşı ani bir kapanma ve geri çekilme refleksi göstermesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hoşa gitmeyen, tiksindirici bir şey karşısında derinin veya bedenin büzüşmesi, derinin kasılıp buruşması ve canlının ürkerek bir araya toplanmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde doğrudan kökün yalın biçiminden ziyade korku ve nefretle geri sıçrama, derinin ürperip toplanması bağlamında kullanıldığı bilinmekle birlikte belirli bir müstakil beyit tespit edilememiştir; Veri bulunamadı. |
| Erken Arapça kullanım | Hadis-i şerifte idarecilerin tutumundan kalplerin kasılıp nefret duyması anlamında geçer: فَسَيَلِيكُمْ أُمَرَاءُ تَقْشَعِرُّ مِنْهُمُ الْجُلُودُ وَتَشْمَئِزُّ مِنْهُمُ الْقُلُوبُ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça شمز kökü, Sami dillerinde genel olarak iğrenme, nefret duyma, büzülme ve geri çekilme bildiren köklerle morfo-fonetik bir yakınlık arz eder. Kökün Kur'an'daki ve fasih dildeki yaygın kullanımı, bünyesine zâid bir hemze alarak kurulan اشمأز yapısıdır. Bu yapı, ses taklidi (onomatopoeic) ve refleksel beden hareketine dayalı bir ifade tarzını yansıtır. İbranice ve Süryanicede doğrudan ş-m-z kökü birebir birincil sözcük olarak sınırlı olsa da, tiksinme ve ürperti bildiren köklerle (örneğin İbranice ş-m-m kökündeki dehşete düşme, kasılma ve donup kalma anlamı) kavramsal bir çekirdek akrabalığı kurar. Arapçada zâ harfinin kattığı keskin kopuş ve ayrılma hissi, bu kökü doğrudan doğruya nefretle irkilip toplanma manasında kristalleştirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شمز ve zâid hemzeli اشمأز formu | Hoşlanılmayan bir etki karşısında derinin ve iç organların büzülüp toplanması, nefretle geri kaçış | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice š-m-m ve š-q-ṣ semantik dairesi | Tiksinme, iğrenme ve dehşetle donakalma hareketleriyle semantik paralellik | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik bağlamda düzenli ve bağımsız başka bir aile dışı temas doğrulanmamıştır | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شمز | Anlamlı | Büzüşmek, tiksinmek | Hoşa gitmeyen bir şey karşısında nefretle toplanıp büzülmek | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| شزم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مشز | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مزش | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| زشم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| زمش | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شمز | Merkez | İğrenme ve kasılma | Tiksinti ve kibirle birleşen ani içsel büzüşme ve toplanma | Hoşlanılmayan bir gerçek karşısında kalbin nefretle kasılmasıdır |
| نفر | Komşu | Kaçma ve uzaklaşma | Uyarıcıdan fiziksel veya zihinsel olarak ürküp kaçış hareketi | شمز içe doğru büzüşmeyi, نفر ise dışa doğru kaçıp savrulmayı öne çıkarır |
| قشعر | Komşu | Ürperme ve titreme | Korku veya soğuktan derinin diken diken olması ve titremesi | قشعر bedensel tüylerin kalkması ve ürpertidir; شمز nefret kaynaklı kalbî büzülmedir |
| كره | Komşu | Hoşnutsuzluk | Bir şeyi arzu etmeme, ona karşı isteksizlik ve ağırlık duyma | كره genel hoşnutsuzluk halidir; شمز onun bedensel ve kalbî kasılmaya dönüşmüş tepe noktasıdır |
| شرح | Zıt | Genişleme ve açılma | Göğsün veya varlığın ferahlayarak hakikate kucak açması | شرح hakikati sevinçle içine alıp yayılmayı, شمز ise nefretle kasılıp kapanmayı ifade eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شمز | انقباض ونفور | Nefret ve tiksintiyle kasılıp kendi içine çekilme hali | Kesin |
| Latince | Horrere, aversari | Ürpermek, iğrenerek geri durmak | Fiziksel ürperti ve tiksintiyle yüz çevirmeyi karşılar; Kur'an'daki kalbî kibir boyutunu tam kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | To recoil, to shrink with disgust | İğrenerek geri çekilmek, büzüşmek | Tiksintiyle geriye doğru irkilmeyi iyi verir; kalbin manevi mühürlülüğünü dolaylı taşır | Güçlü |
| Almanca | Zurückschrecken, sich zusammenziehen vor Abscheu | Tiksintiyle irkilmek, büzülmek | Hoşnutsuzluk sebebiyle büzüşüp geri çekilme fiziksel hareketini karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Se crisper, avoir un mouvement de répulsion | Kasılmak, itilme/tiksinti hareketi göstermek | Bedenin veya duygunun kasılarak karşı tepki vermesini ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اشْمَأَزَّتْ (Mazi fiil) | Kalbin tek olan Allah anıldığında kibir, nefret ve tiksintiyle kasılıp kapanması | Müşriklerin ve ahirete inanmayanların tevhid karşısındaki ontolojik alerjisi ve içsel reddi bağlamında geçer; Zümer 39:45. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman, küfür ve nifak psikolojisi | Ahirete inanmayan kalbin tevhidi duyunca gösterdiği direncin kibre ve şirke delil oluşu | Kalbin haktan tiksinerek kendini imana kapatması ve küfrün ontolojik nefreti |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök doğrudan fıkhî bir hüküm veya teknik terim teşkil etmez | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Zümer 39:45 ayetinin tahlili | Müşriklerin putları anıldığında sevinip Allah tek anıldığında kalplerinin nefretle büzüşmesi tezadı | Kalbin hakikate karşı fiziksel bir organ gibi daralıp büzüşmesi mecazı |
| Hadis | Fitne ve zalim idareciler rivayetleri | Kötü yöneticilerin zulmü karşısında müminlerin kalplerinin onlardan tiksinip kasılması | Kalbin zulme ve şerre karşı fıtrî olarak büzülüp nefret duyması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid inancı | Kalbî inzimam ve ret | Hakikate karşı kapanma | Kalbin mutlak tevhid karşısında ortak koştuğu sahte unsurlar olmaksızın daralması hali | Kesin |
| İlmi | Bilişsel uyumsuzluk | Bilişsel bağnazlık ve direnç | Yeni veriyi reddetme | Zihnin yerleşik dogmaları sarsan yalın hakikat karşısında kasılarak idraki kapatması | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet algısı | Kamu vicdanının kasılması | Meşruiyet kaybına tepki | Haksız güç ve zulüm karşısında toplumun veya bireyin içsel nefretle itaatten çekilmesi | Muhtemel |
| İktisadi | Fiyat ve piyasa baskısı | Piyasada arz ve talebin büzüşmesi | Darlık ve tıkanma | Klasik metinlerde yer alan اشمئزاز السعر ifadesindeki gibi piyasanın kilitlenip daralması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Spazm, büzülme ve elastik direnç (contractility) | Bir sistemin veya biyolojik dokunun maruz kaldığı ani etki karşısında hacmini küçülterek dış teması kesmesi ve sertleşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Rejeksiyon mekanizması ve duygusal tiksinti (aversion) | Bireyin veya grubun benlik algısını tehdit eden saf bir ilke karşısında benliğini koruma refleksiyle içe büzüşüp yabancılaşması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin yalnızca basit bir kaş çatma, anlık yüz ekşitme veya geçici bir moral bozukluğu olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kalbin ta derinliklerinde meydana gelen, şirkin ve kibrin doğurduğu, varlığı tevhid nuruna karşı sımsıkı kapatan köklü bir inkar refleksi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Eylemin yalnızca ahlaki bir kabalık sanılması; oysa bunun ahiretsizlik ve şirkin kalpte oluşturduğu yapısal bir maraz olduğunun anlaşılamaması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Şirk psikolojisinin ve ahiret inancından yoksunluğun kalpte meydana getirdiği en somut psiko-somatik reaksiyonu tek bir kelimeyle resmettiği için hayati önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhid ile şirk arasındaki ayrışmayı, kalplerin hakikate karşı takındığı tutumu ve ahirete iman etmeyenlerin iç dünyasını anlatan Zümer suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnkârın sadece zihinsel bir kanaat uyuşmazlığı olduğu yanılgısını düzeltir; inkârın hakikate karşı kalbî ve bedensel bir nefret, tiksinti ve kasılma hali olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesne veya etki karşısında derinin, kasların veya etin iğrenti ve korkuyla toplanıp büzüşmesi, kasılması.
- Soyut anlamKalbin mutlak hakikat karşısında kibre kapılarak nefretle büzülmesi, ontolojik olarak kendini tevhidi kabul etmeye kapatması.
- Sistematik karşılıkBir alıcının belirli bir sinyal karşısında empedansını sonsuza çıkararak sistemi bütünüyle dış iletişime kapatması hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde uyarının teklik (tevhid) derecesini, kalbin iç hacmini veya kabullenme genişliğini, fıtrî başlangıç hacmini temsil eder. durumunda (Allah tek olarak anıldığında), kalbin hacmi büzülerek minimuma iner (). ise ahirete inanmama ve kibir katsayısının devrede olduğunu gösteren basamak fonksiyonudur; bu durum gerçekleştiğinde direnç ve kasılma tepkisi maksimum değere ulaşır.