شمخ
ش - م - خ
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
Şamihat şebekeden dönüşmüştür. Şebeke, birbirine bağlı ağ teşkil eden bir yapıdır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Şamihat şebekeden dönüşmüştür. Şebeke, birbirine bağlı ağ teşkil eden bir yapıdır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.051 harfباب الخاء والشين والميم معهما
خ ش م، خ م ش، ش خ م، ش م خ مستعملات
خشم:
الخَشْمُ: كسر الخَيْشوم، والخُشام: داءٌ يأخذ فيه، وسدةٌ، وصاحبه: مخشومٌ.
وخَشِمَ هو فهو أَخْشَمُ وفلانٌ ظاهر الخيشوم، أي: واسع الأنف ، قال:
أَخْشَمُ بادي النعو والخَيْشومِ
والخَيْشومُ: سَلائل سُودٌ، ونَغَفٌ في العظم. والسَّليلةُ: هَنَةٌ رَقيقةٌ، كاللَّحْم لينة وفي الأنف ثلاثة أعظم، فإذا انكسر منها عظم تَخَشَّم الخَيْشوم
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR123 harfالجبالُ الشَوامِخُ هي الشواهق. وقد شَمَخ الجبل فهو شامِخٌ. وشَمَخَ الرجل بأنفه: تكبَّر. والأنوفُ الشُّمَّخُ، مثل الزُمَّخِ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.478 harfخ ش م
خشم ، خمش ، شخم ، شمخ ، مخش : مستعملة .
خشم : قال الليث : الْخَشْمُ : كَسْرُ الْخَيْشُوم ،
والْخُشَامُ : داءٌ يأخذ فيه ، وسُدَّةٌ .
ويقال : خَشِمَ فلانٌ ، فهو أَخْشمُ ، وفلانٌ
ظاهرُ الْخَيْشُومِ _ أي : واسعُ الأَنْفِ
وأنشد :
أَخْشَمُ بَادِي النَّعْوِ وَالْخَيْشُومِ
قال : والْخَيْشُومُ : سلائِلُ سُودٌ ، ونَغَفٌ في
الْعَظْم ، والسَّلِيلَةُ هَنَةٌ رقيقة _ كاللحم _
لَيِّنَةٌ ، وفي الأنف
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.194 harf(باب الشين والميم وما يثلثهما)
(شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾ [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR92 harf- قال الله عز وجل: ﴿رواسي شامخات﴾ [المرسلات/27]، أي: عاليات، ومنه: شمخ بأنفه عبارة عن الكبر.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR114 harfش م خ
شمخ بأنفه.
وجبل شامخ وجبال شوامخ وشمخ.
ولبعضهم: نرى شمخ الأطواد من شم خندف ذراهن في ضحضاح بحرك تغرق
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR698 harfشَمَخَ الجَبَلُ يَشْمَخُ شُموخاً: علا وارتفع. والجبال
الشَّوامخُ: الشواهق. وجبل شامخٌ وشَمَّاخٌ: طويل في السماء، ومنه قيل للمتكبر: شامخ. والشامخ: الرافع أَنفه عِزّاً وتكبراً والجمع شُمَّخٌ. وقد شَمَخَ أَنفه وبأَنفه يَشْمَخُ شُموخاً: تكبر وتعظم. وفي حديث قُسٍّ: شامخُ الحَسَب؛ الشامخ: العالي. وفي الحديث: فَشَمَخَ بأَنفه ارتفع وتكبر؛ وأُنُوف شُمَّخٌ. وشَمَخ فلانٌ بأَنفه وشَمَخَ أَنْفُه لي إِذا رفع
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR99 harf* ش م خ * الجبال * الشَّوامَخُ * الشواهق وقد * شَمَخَ * الجبل من باب خضع وقد شمخ الرجل بأنفه تكبَّر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR674 harfشمخ الجبل يشمخ شموخا: علا وارتفع وطال. والجبال الشوامح: الشواهق. وشمخ الرجل بأنفه وشمخ أنفه: تكبر وارتفع وعز، يشمخ شموخا. وفي التهذيب: شمخ بن فزارة. بطن. وقد صحف الجوهري في ذكره بالجيم، وذكر الخلاف الزبير ابن بكار وغيره، ولكن الراجح ما ذكر المصنف. وقال أبو تراب: قال عرام: نية زمخ وشمخ، محركة، وزموخ وشموخ: بعيدة. والشماخ بن حليف وابن المختار، وابن العلاء، وابن عمرو، وابن ضرار، وابن أبي شداد:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.386 harfشَمَخَ
1 شَمَخَ ذ , (S, L, K,) aor. شَمُخَ , inf. n. شُمُوخٌ, (L,) It (a mountain) was high, or lofty. (S, L, K.) ― -b2- Hence, (Har p. 442,) شَمَخَ بِأَنْفِهِ, (S, A, L, K,) and شَمَخَ أَنْفُهُ, aor. and inf. n. as above, (L,) He (a man) magnified, or exalted, himself; was proud; (S, A, L, K;) behaved proudly, or disdainfully; elevated his nose, from pride. (L.) [See also زَمَخَ.]
نِيَّةٌ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR712 harfشَمخَ
شَمخَ U ( n. ac. شَمْخ 1 , شُمُوْخ 27 ),
a. Was high, lofty.
شَمَّخَ
شَمَّخَ II ,
a. Raised, elevated.
b. [ Bi ], Magnified himself.
تَشَاْمَخَ
تَشَاْمَخَ VI ,
a. Was high, lofty; exalted himself, carried his head high.
شَاْمِخ
شَاْمِخ 21 , ( pl. شُمَّخ 11 ),
a. High, lofty.
b. Proud, haughty, supercilious.
شَاْمِخَة
شَاْمِخَة 21t , ( pl. reg. & شَوَاْمِخُ 41 ),
a. Fem. of
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR3.509 harfشمخ
شَمَخَ - يَشْمَخُ - شَامِخ - شَامِخَة - شَامِخَات
شَمَخَ - يَشْمَخُ + الكائن أو البناء: يرتفع ويعلو بشدة في السماء
شامِخ: اسم فاعل صفة مشبهة لفعل " شَمَخَ - يَشْمَخُ "
شَامِخَة: مؤنث " شَامِخ"
شَامِخَات: جمع " شامِخَة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "بيان التحدب والبروز فوق سطح بدرجات تقوسه وارتفاعه المختلفة "، وهي:
بَرَّ - يَبُرُّ،
Sîgalar(1)
Mücavir kökler5 mücavir (6 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
وَجَعَلْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ شَامِخَاتٍ وَأَسْقَيْنَاكُمْ مَاءً فُرَاتًا
Zirvesi olanlarOrada yüksek ve sabit dağlar var edip tatlı sular içirmedik mi size?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شمخ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شهق, سمك, علت |
| Zıt Kök | سفل |
| Çekirdek Özet 1 | Fiziksel olarak dikleşip göğe doğru aşırı yükselme, ulu ve sarp tepe |
| Çekirdek Özet 2 | Yer yuvarlağında denge unsuru olan devasa ve yüksek dağ kütleleri |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel zirvenin ontolojik sağlamlık ve vakar, ahlaki düzlemde ise kibir ve büyüklük taslama üretmesi |
| Kritik Hata Riski | Âyetteki jeolojik ve işlevsel yüksekliği salt soyut bir dağ manzarası veya sadece ahlaki bir kibir motifi olarak okumak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شم | Burun hizasına yükselme, koku alma, başı yukarı kaldırma veya bir şeyi bütünüyle içine alacak şekilde toparlama hareketidir; nitekim شمس kökünde yakıcı yükseklik ve ışıma, شمل kökünde bütünüyle kuşatma ve kapsama, شمز kökünde yukarı kalkıp geri çekilerek büzülme, شمت kökünde ise başkasına üstten bakıp başına gelene sevinme anlamı görülür. | خ | Hırıltılı ve sert boğaz sesi olan خ harfi, yükselme hareketini fiziksel olarak sarp, aşılması güç, yalçın ve dik bir zirveye veya boyun bükmez bir tefahura dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Keskinlik, ayrışma, yukarı doğru sivrilerek çıkıntı oluşturma hareketidir. |
| م | Su | Yoğunlaşma, derinlik, kütlesel hacim ve kesintisiz akışkan bütünlüktür. |
| خ | Çit / engel (duvar türetimi) | Aşılması zor sert bir engel, sarp bir perde ve geçit vermeyen direnç hattıdır. |
| شمخ | Sivrilerek yükselen kütlenin sarp bir engel oluşturması | Kütlenin dipten yukarıya doğru sivrilip hacim kazanarak gökyüzüne uzanması ve geçit vermez sarp bir set kurması hareketini tasvir eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağın baş döndürücü şekilde dikleşip göğe doğru uzanması ve burnunu yukarı kaldırarak yürüyen kimsenin başını dik tutmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde شمخ ve türevleri özellikle sarp sıradağların ulaşılamaz dorukları ve bu dağlara sığınan kabilelerin dokunulmazlığı bağlamında kullanılmıştır. Nitekim Câhiliye şairi Şemmâh b. Dırâr el-Gatafânî lakabını bu kökün ifade ettiği dik duruş ve boyun eğmezlik vasfından almıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber öncesi ve erken dönem Arap kelâmında Kus b. Sâide el-İyâdî’ye nispet edilen hutbede yer alan yüksek ve ulu soy anlamındaki şu ifadede geçer: شامخ الحسب |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça شمخ kökü, Sami dillerinde yüksekte bulunma, başı yukarı kaldırma ve ulu olma anlam alanıyla örtüşen ilksel bir ses-anlam tabakasına dayanır. İbrânîce ve Ârâmîce katmanında doğrudan aynı üçlü kök dizilimi yerine, anlam ve ses denkliği bakımından burnun ve başın yukarı dikilmesiyle büyüklük ifade eden semantik akrabalıklar görülür. Bu semantik doğrultuda Ge'ez ve Güney Sami dillerinde dağın dikleşmesi ve yüksek yapılar kök içi ötümlüleşmelerle paralellik arz eder. Arapçada kök, hem devasa jeolojik yükseltileri hem de bir kimsenin burnunu havaya dikip kibirlenmesini ifade eden çift yönlü (fiziksel ve psiko-ahlaki) somut bir ayrışma kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yükselme ve teazzüm | Dağın dikey düzlemde ulaşılamaz yüksekliğe varması ile insanın burnunu dikleştirip böbürlenmesi arasında doğrudan fiziksel-metaforik bağ vardır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Baş ve burun kaldırma kökleri | Batı ve Güney Sami kollarında yükseklik ve kibir anlamını burun/yüz hareketiyle birleştiren morfolojik paralellikler bulunur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yükselti tabakası | Yüksek tepe ve dik kayaç formasyonlarını betimleyen ses taklitçisi ilksel yükselme kökleriyle ilişkilenir. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve Lane's Arabic-English Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شمخ | Anlamlı | Göğe doğru aşırı yükselme | Dağın sarp bir zirveye sahip olması ve burnun yukarı dikilmesi | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| شخم | Anlamlı | Değişme ve kokuşma | Etin veya sütün bozularak tadının ve kokusunun keskinleşmesi | Kur'an'da geçmez; sertleşme ve dönüşme boyutuyla zayıf akrabadır. |
| مشخ | Anlamlı | Çekip çıkarma, sıyırma | Bir şeyi yerinden kuvvetle çekip almak veya hafifçe tırmalamak | Kur'an'da geçmez; tahrip ve temas yönü vardır. |
| مخش | Anlamlı | Tırmalama ve sıyırma | Deriyi hafifçe çizmek, kabuğunu soymak veya vurup iz bırakmak | Kur'an'da geçmez; yüzeyde sivri iz bırakma nüansı taşır. |
| خشم | Anlamlı | Burun ve koku | Burnun üst kemiği, burundan konuşma ve ağır koku alma duyusu | Kur'an'da geçmez; burun organıyla doğrudan bağlantılıdır. |
| خمش | Anlamlı | Yüzü tırmalama | Tırnakla yüzü veya cildi yırtarcasına çizip yaralama | Kur'an'da geçmez; sivrilik ve şiddet ortak paydasıdır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شمخ | Merkez | Dikey ve sarp yükseliş | Heybet, sarp diklik ve geçit vermeyen azametle yukarı uzanma | Zirvesi ulaşılamaz derecede dik olan dağlar ve başı dik duruş |
| شهق | Komşu | Göğe uzanan irtifa | İrtifanın dikey uzunluğuna ve ses/nefes kesici yüksekliğe odaklanır | Uçurumu ve tırmanması baş döndürücü boyuttaki diklik |
| سمك | Komşu | Çatı ve tavan yükseltisi | Bir yapıyı alttan destekleyip yukarı doğru kalınlaştırarak kaldırma | Göğün tabakasını ve çatısını kalın kütleyle yükseltme |
| علت | Komşu | Mutlak üstünlük ve irtifa | Mekânsal veya hiyerarşik bakımdan yukarıda bulunma hali | Genel yükseklik ve konum üstünlüğü |
| سفل | Zıt | Aşağıda ve dipte olma | Dikey eksenin en alt kademesine inme, çökme ve alçalma | Zirvenin tam karşıtı olarak taban ve düşüklük |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شمخ | Sarp doruklu yükseklik | Kütlenin heybetle dikleşip baş eğmez şekilde göğe yükselmesi | Kesin |
| Latince | Celsus, Eminens, Superbus | Yüksek, sarp, mağrur | Celsus fiziksel ve ahlaki asaleti, superbus ise burnu havada kibri karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Towering, Lofty, Haughty | Göğe yükselen, ulu, kibirli | Towering kütlesel sarp yüksekliği, haughty ise insanın kendini yukarıda görmesini verir. | Güçlü |
| Almanca | R艙gend, Erhaben, Hochmütig | Sivrilip yükselen, yüce, mağrur | R艙gend dağın sarpça yükselmesini, hochmütig kibirli baş kaldırışı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Altier, Culminant, Hautain | Doruk oluşturan, dik, kibirli | Culminant jeolojik zirve yüksekliğini, hautain ahlaki kibir yönünü ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| شَامِخَاتٍ | Yeryüzünü dengeleyen heybetli ve ulu sıradağlar | Yer yuvarlağının canlılar için bir toplanma ve barınma mekânı kılınması, su döngüsü ve yer kabuğu dengesi bağlamında ulu dağ kütleleri (Mürselât 77:27). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kevnî deliller ve yaratılış nizamı | Yeryüzüne yerleştirilen sarp dağların yerin dengesi ve ilahî kudretin azameti üzerindeki burhanî değeri | Kâinat mimarisinde sarsılmaz sağlamlık ve ilahî kudret tecellisi |
| Fıkıh | Hac, sınırlar ve tabii engeller | Sarp ve aşılmaz dağ silsilelerinin mülkiyet, yol güvenliği ve beldeler arası doğal sınır teşkil etmesi | Geçit vermez tabii mâni ve korunaklı sınır |
| Tefsir | Mürselât suresi tefsiri | Âyetteki tatlı su pınarları ile sarp dağ zirveleri arasındaki hidrolojik irtibatın izahı | Yüksek dorukların yağış toplama ve yer altı sularını besleme işlevi |
| Hadis | Ahlak ve vakar rivayetleri | Hadis metinlerinde burnunu dikip kibirlenme (شمخ بأنفه) yerilirken, şerefli ve ulu nesep övgüsünde kullanılır | Kibir ile vakar arasındaki ince ahlaki ayrışma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ayetleri | İlahî azamet | Tevhid delili | İnsana acziyetini hatırlatan baş döndürücü ulu dağlar ilahî kudreti sergiler. | Kesin |
| İlmi | Jeoloji ve hidroloji | Orojenik denge ve su rezervi | İklim ve su regülatörü | Yüksek zirveler bulutları tutarak tatlı suların depolanmasını ve akışını sağlar. | Kesin |
| Siyasi | Savunma ve coğrafi hâkimiyet | Doğal kale ve müstahkem sınır | Güvenlik kalkanı | Sarp yükseltiler işgallere karşı tabii engel oluşturup topluma bağımsızlık kazandırır. | Güçlü |
| İktisadi | Maden ve su kaynakları | Zengin su ve mineral havzası | Kaynak besleyici | Zirvelerde toplanan kar ve su kütleleri tarım ve yaşam havzalarını kesintisiz besler. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun yerel ve mutlak maksimum noktası | Bir topografya veya koordinat yüzeyinde dikey türevin tepe yaptığı ve çevre gradyanlarının altında kalmayan en yüksek ekstremum noktasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal tahkimat ve sarsılmaz itibar | Bir cemiyetin veya şahsiyetin dış baskılara karşı boyun bükmeyen, bağımsız ve sarsılmaz bir vakarla varlığını koruma kapasitesidir. | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Âyette geçen kelimeyi sadece estetik bir dağ manzarası ya da romantik bir doğa tasviri seviyesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Dağların sadece yüksekliğini değil; yeryüzünün dengesini sağlayan kazıklar (revâsî) olmasıyla birlikte, tatlı su döngüsünü başlatan kütlesel bir ekolojik mimariyi ifade etmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Dağların jeolojik ve hidrolojik sistemdeki hayati işlevini gözden kaçırarak, âyetin hemen devamındaki tatlı su (furât) bağlamıyla kurduğu doğrudan sebep-sonuç bağını koparmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tekil geçtiği yerde yeryüzünün yerleşime elverişli kılınması ile orografik yapının tatlı su üretimindeki mükemmel uyumunu tek bir kelimede topladığı için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yerin bir toplanma alanı kılınmasını ve yeryüzü nizamının devamlılığını anlatan kevnî ayet gruplarında (Mürselât 77:25-27) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki tabiat tasvirlerinin gelişigüzel edebi benzetmelerden ibaret olduğu zannını yıkarak, her bir coğrafi sıfatın ekolojik bir vazifeye tekabül ettiğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağın dikleşerek göğe doğru devasa bir kütle halinde yükselmesi, sarp ve ulaşılamaz zirve.
- Soyut anlamDış müdahalelere boyun eğmeyen vakar, aşılmaz direnç veya haddi aşarak kibre dönüşen baş dikliği.
- Sistematik karşılıkYer kabuğunda sarsıntıyı önleyen jeolojik kütle ile atmosferik suyu hapsedip yeryüzüne tatlı su sunan hidrolojik zirve dinamiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yatay koordinatlardaki dikey irtifayı ve kütlesel yükseltiyi temsil eder. Yükseltinin çevresine göre çok büyük olması (), dikey doğrultudaki gradyan vektörünün () atmosferik akışları yukarı zorlayarak yoğuşturmasını ve sonuçta sistemde tatlı su üretimini () netice vermesini simgeler. Kökün temsil ettiği heybetli diklik, fiziksel âlemde su ve hayat döngüsünün kaynağına dönüşmektedir.