شمس
ش - م - س
KÖK- 33 geçiş
- 32 ayet
- 9 sîga
- 13 sözlük
Güneş demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Güneş demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR496 harfباب الشين والمميم والسين معهما
ش م س مستعمل فقط
شمس:
الشَّمس: عين الضِّحِّ، وقيل: الضَّحُّ هو الشَّمس وعينها قرصها.
والشُّموس: معاليق القلائد.
ويقال: يوم شامسٌ، وقد شمس يشمُسُ شُموساً، أي: ذو ضِحِّ نهارُه كلُّه.
ورجلٌ شمُسٌ: عسِرٌ، وهو في عداوته كذلك خِلافاً وعسراً على من نازعهُ، وإنه لذو شِماسٍ شديد. وشمس لي فلانٌ، إذا أبدى لك عدواتهُ كأنه قد هم أن يفعل.
والشَّمسُ من الدّوابّ الذي إذا نُجِسَ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR604 harfالشَمْسُ تجمع على شُموسٍ، كأنّهم جعلوا كلَّ ناحية شَمْساً، كما قالوا للمَفْرِقِ مَفارِقُ. قال الشاعر:
حَمِيَ الحديدُ عليهمُ فـكـأنـهوَمَضانُ بَرْقٍ أو شُعاعُ شموس
وتصغيرها شُمَيْسَةٌ. وقد شَمَسَ يَوْمُنا يَشْمُسُ وَيَشْمَسُ، إذا كان ذا شَمْسٍ. وأَشْمَسَ يومنا بالألف كذلك. وشَمَسَ الفرسُ أيضاً شُموساً وشِماساً، أي منع ظهره، فهو فرس شَموسٌ وبه شِماسٌ. ورَجلٌ شَموسٌ: صعبُ الخُلُق. وشَمَسَ لي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR1.276 harfش س م
شمس
استعمل منه : شمس .
شمس : قال الليث : الشّمس عَيْنُ الضِّحِّ ، أراد أنّ الشمس هو العَين الذي في السماء ، جارٍ في الفَلك ، وأنَّ الضِّحَّ ضَوْءُه الذي يُشرِقُ على وَجْه الأرض .
وقال الليث : الشُّموسُ مَعَاليق القلائِد ، وأنشد :
والدُّرُّ واللُّؤْلُؤُ في شَمْسه
مُقلِّدٌ ظَبْيَ التّصَاوِيرِ
قال : ويقال : يَوْمٌ شامِسٌ ، وقد شمَسَ يَشمُسُ شُمُوساً ، أي ذُو ضِحّ نَهارُه كُلُّه .
أبو عُبيد ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.194 harf(باب الشين والميم وما يثلثهما)
(شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾ [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR242 harf- الشمس يقال للقرصة، وللضوء المنتشر عنها وتجمع على شموس. قال تعالى: ﴿والشمس تجري لمستقر لها﴾ [يس/38]، وقال: ﴿الشمس والقمر بحسبان﴾ [الرحمن/5]، وشمس يومنا، وأشمس: صار ذا شمس، وشمس فلان شماسا: إذا ند ولم يستقر تشبيها بالشمس في عدم استقرارها. ***
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR424 harfش م س
يوم شامس ومشمس وقد أشمست الأيام وأقمرت الليالي: وتشمس الحرباء.
قال ذو الرمة: كـأن يدي حربائها متشمساً يدا مذنب يستغفـر اللـه تائـب ودابة شموس وخيل شمس: لا تكاد تستقر وقد شمست شماساً.
وكأنه سماس من شمامسة النصارى وهو من بعض رءوسهم يحلق وسط رأسه ويلزم البيعة.
ومن المجاز: رجل شموس الأخلاق.
وقد شمس لي فلان إذا أبدى عداوته وكاد يوقع.
قال: شمس العداوة حتى يستقاد لهم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.016 harfالشمس: معروفة. ولأَبْكِيَنَّك الشمسَ والقَمَر أَي ما كان ذلك. نصبوه على الظرف أَي طلوعَ الشمس والقمر كقوله:
الشمسُ طالعةٌ، ليسَتْ بكاسِفَةٍ،
تَبْكِي عليكَ، نُجومَ الليلِ والقَمَرا
والجمع شُموسٌ، كأَنهم جعلوا كل ناحية منها شمساً كما قالوا للمَفْرِق مَفارِق؛ قال الأَشْتَرُ النَّخَعِيُّ:
إِنْ لم أَشِنَّ على ابنِ هِنْدٍ غارَةً،
لم تَخْلُ يوماً من نِهابِ نُفُوسِ
خَيْلاً كأَمْثالِ السَّعالي شُزَّباً،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR352 harf* ش م س * جمع * الشَّمْسِ شُمُوسٌ * كأنهم جعلوا كل ناحية منها شمسا كما قالوا للمفرق مفارق وتصغيرها * شُمَيْسَةٌ * و * شَمَسَ * يومنا من باب نصر إذا كان ذا شمس و * أشْمَسَ * أيضا و * شَمَسَ * الفرس منع ظهره وبابه دخل و * شِمَاساً * أيضا بالكسر فهو فرس * شَمُوسٌ * وبه * شِماسٌ * ورجل * شَمُوسٌ * أي صعب الخلق ولا تقل شموص وشيء * مُشْمَّس * عُمل في الشمس
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.924 harfالشمس، م، أي معروفة، مؤنثة، قال الليث: الشمس عين الضح، أراد أن الشمس هو العين التي في السماء تجري في الفلك، وأن الضح ضوؤه الذي يشرق على وجه الأرض، ج شموس، كأنهم جعلوا كل ناحية منها شمسا، كما قالوا للمفرق: مفارق، قال الأشتر النخعي:
حمى الحديد عليهم فـكـأنـه ومضان برق أو شعاع شموس والشمس: ضرب من المشط، كانت النساء في الدهر الأول يتمشطن به، وهي الشمسة، قاله ابن دريد.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.167 harfشَمَسَ
1 شَمَسَ ذ , aor. شَمُسَ and شَمِسَ , (S, Msb, K,) inf. n. شُمُوسٌ; (TA;) and شَمِسَ, aor شَمَسَ (K) and شَمُسَ also, like فَضِلَ, aor. يَفْضُلُ, accord. to the lexicologists, as ISd says, but he holds the aor. of شَمِسَ to be شَمَسَ [only]; (TA;) and ↓ اشمس; (S, K;) It (a day) was, or became, sunny, or sunshiny; it had sun, or sunshine: (S, Msb, K:) or it had sun, or sunshine, all the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.309 harfشَمَسَ
شَمَسَ I , U ( n. ac. شَمْس 1 ),
a. Was bright, sunny.
b. [ La ], Showed enmity, hatred to.
c. U ( n. ac. شِمَاْس 23 , شُمُوْس 27 ), Was restive, refractory ( horse ).
شَمِسَ
شَمِسَ A ( n. ac. شَمَس 4 ),
a. see supra (a) .
شَمَّسَ
شَمَّسَ II ,
a. Set, spread in the sun.
b. [ coll. ], Was a deacon; officiated as a deacon.
c. [ La ], Acted as attendant or clerk to ( priest ).
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok25.994 harfشمس
شَمَسَ - يَشْمُسُ (شَمَسَ - يَشْمِسُ) - شَمْس
شَمَسَ - يَشْمُسُ + الكائن أو اليوم: يتضح ويظهر ويبين بجلاء: يظهر كل ما فيه بوضوح تام لانتشار ضوء الشمس فيه: يظهر كل ما فيه لخروجه من الخبء إلى ضوء الشمس، فيَشمُسَ ويتضح ويَبْدو ويَظْهَر ويَعْلُن
شَمْس: على وزن " فَعْْل " اسم فعل من " شَمَسَ - يَشْمُسُ " اسم النجم المعروف الذي يشمُس ويظهر
Mücavir kökler46 mücavir (174 toplam)
- قمر
18 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- ليل
12 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- سخر
8 ortak ayet · Sahr kayalık sahadır
- نهر
10 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- غرب
5 ortak ayet · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
- طلع
4 ortak ayet · Dal demektir
- كور
2 ortak ayet · “Küvar” başa sarılan sarık demektir
- رأي
9 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- جري
5 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir
- نجم
3 ortak ayet · Gezegen yıldızdır
- أجل
4 ortak ayet · İcl havuz demektir
- سمي
4 ortak ayet · Ad verilen
Geçtiği ayetler(32)
فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ
GüneşSonra güneşi doğarken görünce: Bu mu benim Rabbım? Bu daha büyük demiş. Ama batınca: Ey kavmim, ben sizin şirk koştuğunuz şeylerden uzağım, demişti.
هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ …
GüneşGüneşi ziya ayı nur yapan, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için aya konak yerleri düzenleyen O’dur. Allah, bunları ancak hak ile yaratmıştır. Bilen insanlar için ayetlerini uzun uzadıya açıklar.
… بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ …
GüneşAllah O’dur ki; gökleri gördüğünüz gibi yükseltmiş, sonra Arş’a hükmetmiştir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır. Bunların her biri belli bir süreye kadar hareket edecektir. İşleri yürütür. Rabbınızla karşılaşacağınıza kesin olarak inanmanız için ayetleri uzun uzun açıklar.
وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ
GüneşDevamlı olarak yörüngelerinde yürüyen güneşi ve ayı size müsahhar kıldı. Geceyi ve gündüzü de size teshir etti.
وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا …
GüneşGüneşin doğduğu zaman; mağaralarının sağ tarafına yöneldiğini, battığı zaman da; sol tarafa gittiğini görürsün. Kendileri de mağaranın iç tarafında idiler. Bu, Allah’ın ayetlerindendir. Allah, kimi hidayete erdirirse; o, doğru yola ermiştir, kimi de şaşıracak olursa; artık onun için yol gösterici bir dost bulamazsın.
أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا
GüneşGörmedin mi; Rabbın, gölgeyi nasıl uzatmıştır. İsteseydi onu durdururdu. Sonra Biz, güneşi ona delil kıldık.
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ
GüneşAndolsun ki; onlara: Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı müsahhar kılan kimdir? diye sorsan, elbette; Allah’tır, diyecekler. O halde neye, çevrilip döndürülüyorlar?
… اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ …
GüneşGörmez misin ki; Allah, geceyi gündüze, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı buyruk altında tutar. Her birisi belirli bir süreye kadar akıp gider. Muhakkak ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.
… اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ …
GüneşGündüzü geceye girdirir, geceyi de gündüze girdirir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır, her biri belli bir süre için hareket eder. İşte bu, Rabbınız olan Allah’tır. Mülk O’nundur. O’ndan başka taptıklarınız ise hurma çekirdeğinin zarına bile malik değildirler.
… اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ …
GüneşGökleri ve yeri hak ile yaratmıştır. Geceyi gündüzün üzerine dolar; gündüzü de gecenin üzerine dolar. Güneşi ve ayı müsahhar kılmıştır. Her biri belirli bir süreye kadar akıp gitmektedir. İyi bilin ki O; Aziz’ dir, Gaffar’dır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شمس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قمر, نجم, سراج, ضحو |
| Zıt Kök | ليل |
| Çekirdek Özet 1 | Isı ve ışık saçan gök cismi, sürekli hareket ve durulmama |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi nizamla boyun eğdirilmiş aydınlatıcı ve dakik hesaplama aracı |
| Çekirdek Özet 3 | Kozmik intizam, zaman ölçümü ve yaratıcının tekliğine işaret eden ayet |
| Kritik Hata Riski | Güneşi bağımsız bir güç veya tapınma nesnesi saymak ya da salt fiziksel ışık kaynağına indirgeyerek ilahi nizamdaki boyun eğiş ve hesaplama işlevini göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شم | Yükselme, kabarma, yayılma ve dışa doğru belirme; nitekim شمخ kökünde yüksek dağlar ve gurur, شمل kökünde bütünü kapsayıp kuşatma, شمت kökünde içteki duygunun dışa taşması, شمز kökünde ise ruhun kasılarak dışa tepki vermesi görülür. | س | Yayılma ve yükselme hareketine sürekli akış, yerinde duramama, kesintisiz devingenlik ve ışığın her yöne nüfuz etmesi anlamı katılmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Hararet ve ışığın keskinliği, kuvvetli yayılım ve ortama nüfuz etme kabiliyeti |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Sürekli devingenlik, kesintisiz enerji akışı ve kuşatıcı hacim |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Nizama tutunma, belirlenmiş yörüngede sebat ve kesintisiz akış sürekliliği |
| شمس | Keskin ve yoğun bir aydınlatma enerjisinin akıcı bir süreklilikle yayılması ve belirli bir dayanak ekseninde durmaksızın hareket etmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gökyüzünde durmaksızın yer değiştirerek hararet ve aydınlık yayan güneş diski ve ziya; ayrıca yerinde duramayan, hırçın ve dikbaşlı binek hayvanı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında namuslu ve şüpheden kaçınan kadınları tavsif eden şu beyitte geçer: شمُسٌ مَوانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ / يُخْلِفْنَ ظَنَّ الفاحِشِ المِغْيارِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şairi el-Eşter en-Nehaî'nin kılıç ve zırhların parıltısını güneş ışınlarına benzettiği beytinde çoğul olarak yer alır: حَمِيَ الحَديدُ عَلَيْهِمُ فَكَأَنَّهُ / وَمَضانُ بَرْقٍ أَوْ شُعاعُ شُموسِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça شمس kökü, Sami dil ailesinin en köklü ve ortak miras sözcüklerinden birini temsil eder. Proto-Samice *šamš- biçiminden türeyen bu form; Akadca šamšu / šamaš (güneş, güneş ilahı), Ugaritçe špš / šapšu, İbranice שֶׁמֶשׁ (šemeš), Aramice ve Süryanice ܫܡܫܐ (šemšā) biçimleriyle hem fonetik hem de semantik açıdan kesintisiz bir süreklilik sergiler. Erken Sami tasavvurunda güneş, salt bir astronomik kütle değil, her şeyi gören, karanlığı yarıp açığa çıkaran ve kozmik adaleti tesis eden en baskın göksel unsurdur. Arapçada bu ortak kök, bir yandan gök cisminin özel adını korurken diğer yandan İbn Fâris'in vurguladığı biçimde «kararsızlık, yerinde duramama ve sürekli seyrüferan» (telavvün ve kılletü istikrâr) gibi devingen fiziksel karakterleri de bünyesinde toplamıştır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شمس | Işık ve ısı saçan gök cismi, sürekli akış, yerinde durmama ve hırçınlık (şimas). | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca šamšu, İbranice šemeš, Süryanice šemšā | Proto-Samice *šamš- kökünden gelen ortak miras; göksel aydınlatıcı ve kozmik ölçü. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin fark tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شمس | Anlamlı | Güneş, sürekli hareket, dikbaşlılık | Gök cismi, hararet, değişken ahlak ve hırçın tabiat | Hedef kök; Kur'an'da 33 kez geçer. |
| شسم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| مشس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| مسش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| سشم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
| سمش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شمس | Merkez | Kozmik aydınlatıcı | Kendinden ışık ve ısı kaynağı olan, sürekli hareket halindeki merkezî gök cismi | Kur'an'da ziya ve dakik hesap unsuru olarak anılan güneş |
| قمر | Komşu | Kozmik aydınlatıcı | Işığı kendinden olmayıp yansıyan (nur), geceyi ve takvim evrelerini belirleyen gök cismi | Hilalden dolunaya evreleri olan ve gecenin aydınlatıcısı olan ay |
| نجم | Komşu | Göksel ışık kaynağı | Gündüzü bütünüyle kaplamayan, geceleyin gökyüzüne dağılmış ferdi yıldızlar | Yön bulmada ve kozmik süslemede kullanılan tekil gök cisimleri |
| سراج | Komşu | Aydınlatma vasıtası | Işığı ve ısısı olan kandil veya meşale; güneşi nitelerken benzetme olarak kullanılır | Güneşin aydınlatıcı ve yakıcı fonksiyonel yönünü tasvir eden isim |
| ضحو | Komşu | Gün ışığı ve aydınlanma | Güneşin yükselmesiyle beliren açık sıcaklık ve günün aydınlık vakti | Güneş ışığının yeryüzüne vurup yayıldığı parlak kuşluk zamanı |
| ليل | Zıt | Kozmik zaman ve karanlık | Güneşin batmasıyla başlayan, ışığın yerini karanlığa ve örtüye bıraktığı vakit | Güneşin kurduğu gündüz vaktinin zıddı olan dinlenme ve sükûnet hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شمس | Güneş | Işık ve ısı saçan, yerinde durmaksızın akan ve hesap ölçüsü olan gök cismi | Kesin |
| Latince | sol | Güneş, güneş ışığı | Gök cismini ve kişileştirilmiş tanrıyı ifade eder; devingenlik ve huysuzluk nüanslarını kapsamaz | Güçlü |
| İngilizce | sun | Güneş | Merkezî yıldızı ve gün ışığını karşılar; Samice kökteki kozmik boyun eğiş bağlamını içermez | Kesin |
| Almanca | Sonne | Güneş | Işık ve yaşam kaynağı olan gök cismini doğrudan karşılar | Kesin |
| Fransızca | soleil | Güneş | Fiziksel gök cismini, aydınlığı ve sıcaklığı karşılar | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Kluge, Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الشمس / Kozmik ilahi ayet | Yaratılış delili ve boyun eğdirilmiş varlık | Allah'ın kudretine, yaratışına ve emrine ram kılınışına delil kılınması; En'âm 6:78, Nahl 16:12, Hac 22:18 |
| الشمس / Zaman ve hesaplama ölçüsü | Vakitlerin, yılların ve takvimin tespiti | Gece ile gündüzün intizamı ve yörüngesel hesaplanabilirlik; Yûnus 10:5, İsrâ 17:78, Rahmân 55:5 |
| الشمس / Şirke konu tapınma nesnesi | İnsanların saptığı sahte ilah ve ibadet odağı | Tevhid mücadelesi ve gök cisimlerine tapınmanın reddi; Neml 27:24, Fussilet 41:37 |
| الشمس / Kozmik nizamın dürüldüğü kıyamet alameti | Işığı söndürülen ve fonksiyonu sona eren varlık | Evrenin düzeninin bozulduğu kıyamet sahneleri; Tekvîr 81:1 |
| شمسا / Yakıcı hararet ve sıkıntı | Aşırı sıcaklık ve güneş çarpması hali | Cennet nimetlerinin huzuru ve sıkıntısızlığı bağlamında; İnsân 76:13 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmolojik deliller ve tevhid | Güneşin müsahhar (boyun eğdirilmiş) ve hâdis oluşu; güneşe tapanların reddi ve hudûs delili | Mutlak ilahi iradeye tabi kılınmış aciz bir mahluk oluşu |
| Fıkıh | İbadet vakitlerinin tayini | Namaz vakitlerinin (zeval, gurub, fecr) ve orucun güneşin hareketlerine göre tespiti | Şer'i mükellefiyetlerde objektif ve evrensel zaman göstergesi |
| Tefsir | Kevni ayetlerin incelenmesi | Güneşin yörüngesinde akması (tecrî li-müstekarren lehâ) ve ziya-nur ayrımı | Fiziksel hareketin ilahi kader ve takdirle örtüşmesi |
| Hadis | Esrâr-ı kevniyye ve eşrât-ı sâat | Güneşin her gün Arş'ın altında secde etmesi ve kıyamette batıdan doğması | Metaforik boyun eğiş ve nihai kozmik dönüşüm |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | İlahi ayet ve boyun eğmiş kul | Şirki iptal etme ve yaratıcıya işaret | Güneş ibadet edilecek bir güç değil, yaratıcısının emriyle işleyen bir ayettir. | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve astronomi | Merkezî gök cismi ve hesap ekseni | Zamanı, takvimi ve yörünge hareketini ölçme | Güneş ve ayın hesapla yürümesi, evrendeki matematiksel düzenin dayanağıdır. | Kesin |
| Siyasi | Kamu düzeni ve evrensel adalet | Kapsayıcı ve nesnel yasa | Toplumda ayrımsız ve açık aydınlanma sağlama | Güneşin herkese eşit doğması gibi hukukun da tarafsız ve kuşatıcı olması gerekir. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve mesai çevrimi | Temel enerji ve mesai takvimi | Çalışma, hasat ve pazar vakitlerini düzenleme | Güneşin doğuşu ve batışı iktisadi mesainin ve biyolojik emeğin temel takvimidir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik enerji girdisi ve periyodik yörünge mekaniği | Güneş kapalı bir sistemin ana enerji kaynağıdır; periyodik hareket fonksiyonları ve kütleçekim yasalarıyla hareketin matematiksel düzenini kurar. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal kurumsal takvim ve nesnel normatif nizam | Güneşin tüm toplum için evrensel zamanı kurması gibi, hukuk ve merkezi kurumlar da toplumsal hayat için nesnel ve keyfilikten uzak bir düzen sağlar. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Güneşi yalnızca nötr, mekanik bir termonükleer gaz küresi ve fiziksel aydınlatıcıdan ibaret görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Güneş hem fiziksel bir nimet ve zaman ölçütü hem de iradesi boyun eğdirilmiş (müsahhar), yaratıcısına teslim olmuş ve insana haddini bildiren ilahi bir ayettir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tabiatı kutsallaştıran putperest sapmaya düşmek veya kâinatı ilahi anlam ve hikmetten soyutlayarak ontolojik bir anlamsızlığa indirgemek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Güneş, Kur'an'ın tevhid söyleminde insanın yaratılmışları ilahlaştırma eğilimine karşı en açık örnektir; onun azameti değil, o azametin arkasındaki ilahi kudret ve boyun eğiş esastır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İbrahim'in yıldız, ay ve güneşi sorguladığı pasajlarda (En'âm 6:78), Sebe kavminin güneşe secde etmesinin eleştirisinde (Neml 27:24) ve Rahmân ile Yâsîn surelerindeki kozmik nizam tasvirlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güneşin kendi başına bağımsız bir gücü olduğu vehmini ve gök cisimlerinin insan kaderini tayin ettiği yönündeki astrolojik yanılgıları iptal eder; her şeyin ilahi hesaba tabi olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGökyüzünde durmaksızın akıp giden, yeryüzüne ısı ve ışık yayan merkezî gök cismi.
- Soyut anlamKesintisiz hareket, boyun eğdirilmiş kozmik intizam, zamanın hesaplanabilirliği ve mutlak teslimiyet.
- Sistematik karşılıkİlahi yasa altında düzenli enerji akışı sağlayarak evrensel takvimi ve zaman bilincini inşa eden kozmik mekanizma.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde gök cisminin uzaydaki konum vektörünü, zaman parametresini, periyodik devir süresini, yayılan enerji ve ışınım akı yoğunluğunu, gök cismini çevreleyen kapalı yüzeyi ve toplam yayılan ışınım akısını simgeler. Formülasyon, kökün hem periyodik ve durmaksızın devam eden yörüngesel hareketini () hem de dışa doğru kesintisiz enerji ve aydınlık yayılımını () bir arada ifade eder.