شمس

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ش-م-س9 sîga, 46 mücavir kök, 32 ayet, 28 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.سخرغربسجدبِالشَّمْسِشمسوَالشَّمْسَقمرنجمشَمْسًاليلوَالشَّمْسُوَالشَّمْسِخلقنهرالشَّمْسَكورسمي

KökSîga 9Ayet 32Sure 28Mücavir 46

▶ Ağı aç (3B)

شمس

ش - م - س

KÖK
  • 33 geçiş
  • 32 ayet
  • 9 sîga
  • 13 sözlük

Güneş demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Güneş demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR496 harf
باب الشين والمميم والسين معهما ش م س مستعمل فقط شمس: الشَّمس: عين الضِّحِّ، وقيل: الضَّحُّ هو الشَّمس وعينها قرصها. والشُّموس: معاليق القلائد. ويقال: يوم شامسٌ، وقد شمس يشمُسُ شُموساً، أي: ذو ضِحِّ نهارُه كلُّه. ورجلٌ شمُسٌ: عسِرٌ، وهو في عداوته كذلك خِلافاً وعسراً على من نازعهُ، وإنه لذو شِماسٍ شديد. وشمس لي فلانٌ، إذا أبدى لك عدواتهُ كأنه قد هم أن يفعل. والشَّمسُ من الدّوابّ الذي إذا نُجِسَ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR604 harf
الشَمْسُ تجمع على شُموسٍ، كأنّهم جعلوا كلَّ ناحية شَمْساً، كما قالوا للمَفْرِقِ مَفارِقُ. قال الشاعر: حَمِيَ الحديدُ عليهمُ فـكـأنـهوَمَضانُ بَرْقٍ أو شُعاعُ شموس وتصغيرها شُمَيْسَةٌ. وقد شَمَسَ يَوْمُنا يَشْمُسُ وَيَشْمَسُ، إذا كان ذا شَمْسٍ. وأَشْمَسَ يومنا بالألف كذلك. وشَمَسَ الفرسُ أيضاً شُموساً وشِماساً، أي منع ظهره، فهو فرس شَموسٌ وبه شِماسٌ. ورَجلٌ شَموسٌ: صعبُ الخُلُق. وشَمَسَ لي
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR1.276 harf
ش س م شمس استعمل منه : شمس . شمس : قال الليث : الشّمس عَيْنُ الضِّحِّ ، أراد أنّ الشمس هو العَين الذي في السماء ، جارٍ في الفَلك ، وأنَّ الضِّحَّ ضَوْءُه الذي يُشرِقُ على وَجْه الأرض . وقال الليث : الشُّموسُ مَعَاليق القلائِد ، وأنشد : والدُّرُّ واللُّؤْلُؤُ في شَمْسه مُقلِّدٌ ظَبْيَ التّصَاوِيرِ قال : ويقال : يَوْمٌ شامِسٌ ، وقد شمَسَ يَشمُسُ شُمُوساً ، أي ذُو ضِحّ نَهارُه كُلُّه . أبو عُبيد ،
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR8.194 harf
(باب الشين والميم وما يثلثهما) (شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾ [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال: فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR242 harf
- الشمس يقال للقرصة، وللضوء المنتشر عنها وتجمع على شموس. قال تعالى: ﴿والشمس تجري لمستقر لها﴾ [يس/38]، وقال: ﴿الشمس والقمر بحسبان﴾ [الرحمن/5]، وشمس يومنا، وأشمس: صار ذا شمس، وشمس فلان شماسا: إذا ند ولم يستقر تشبيها بالشمس في عدم استقرارها. ***
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR424 harf
ش م س يوم شامس ومشمس وقد أشمست الأيام وأقمرت الليالي‏:‏ وتشمس الحرباء‏.‏ قال ذو الرمة‏:‏ كـأن يدي حربائها متشمساً يدا مذنب يستغفـر اللـه تائـب ودابة شموس وخيل شمس‏:‏ لا تكاد تستقر وقد شمست شماساً‏.‏ وكأنه سماس من شمامسة النصارى وهو من بعض رءوسهم يحلق وسط رأسه ويلزم البيعة‏.‏ ومن المجاز‏:‏ رجل شموس الأخلاق‏.‏ وقد شمس لي فلان إذا أبدى عداوته وكاد يوقع‏.‏ قال‏:‏ شمس العداوة حتى يستقاد لهم
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR7.016 harf
الشمس: معروفة. ولأَبْكِيَنَّك الشمسَ والقَمَر أَي ما كان ذلك. نصبوه على الظرف أَي طلوعَ الشمس والقمر كقوله: الشمسُ طالعةٌ، ليسَتْ بكاسِفَةٍ، تَبْكِي عليكَ، نُجومَ الليلِ والقَمَرا والجمع شُموسٌ، كأَنهم جعلوا كل ناحية منها شمساً كما قالوا للمَفْرِق مَفارِق؛ قال الأَشْتَرُ النَّخَعِيُّ: إِنْ لم أَشِنَّ على ابنِ هِنْدٍ غارَةً، لم تَخْلُ يوماً من نِهابِ نُفُوسِ خَيْلاً كأَمْثالِ السَّعالي شُزَّباً،
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR352 harf
* ش م س * جمع * الشَّمْسِ شُمُوسٌ * كأنهم جعلوا كل ناحية منها شمسا كما قالوا للمفرق مفارق وتصغيرها * شُمَيْسَةٌ * و * شَمَسَ * يومنا من باب نصر إذا كان ذا شمس و * أشْمَسَ * أيضا و * شَمَسَ * الفرس منع ظهره وبابه دخل و * شِمَاساً * أيضا بالكسر فهو فرس * شَمُوسٌ * وبه * شِماسٌ * ورجل * شَمُوسٌ * أي صعب الخلق ولا تقل شموص وشيء * مُشْمَّس * عُمل في الشمس
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR6.924 harf
الشمس، م، أي معروفة، مؤنثة، قال الليث: الشمس عين الضح، أراد أن الشمس هو العين التي في السماء تجري في الفلك، وأن الضح ضوؤه الذي يشرق على وجه الأرض، ج شموس، كأنهم جعلوا كل ناحية منها شمسا، كما قالوا للمفرق: مفارق، قال الأشتر النخعي: حمى الحديد عليهم فـكـأنـه ومضان برق أو شعاع شموس والشمس: ضرب من المشط، كانت النساء في الدهر الأول يتمشطن به، وهي الشمسة، قاله ابن دريد.
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR8.167 harf
شَمَسَ 1 شَمَسَ ذ , aor. شَمُسَ and شَمِسَ , (S, Msb, K,) inf. n. شُمُوسٌ; (TA;) and شَمِسَ, aor شَمَسَ (K) and شَمُسَ also, like فَضِلَ, aor. يَفْضُلُ, accord. to the lexicologists, as ISd says, but he holds the aor. of شَمِسَ to be شَمَسَ [only]; (TA;) and ↓ اشمس; (S, K;) It (a day) was, or became, sunny, or sunshiny; it had sun, or sunshine: (S, Msb, K:) or it had sun, or sunshine, all the
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.309 harf
شَمَسَ شَمَسَ I , U ( n. ac. شَمْس 1 ), a. Was bright, sunny. b. [ La ], Showed enmity, hatred to. c. U ( n. ac. شِمَاْس 23 , شُمُوْس 27 ), Was restive, refractory ( horse ). شَمِسَ شَمِسَ A ( n. ac. شَمَس 4 ), a. see supra (a) . شَمَّسَ شَمَّسَ II , a. Set, spread in the sun. b. [ coll. ], Was a deacon; officiated as a deacon. c. [ La ], Acted as attendant or clerk to ( priest ).
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok25.994 harf
شمس شَمَسَ - يَشْمُسُ (شَمَسَ - يَشْمِسُ) - شَمْس شَمَسَ - يَشْمُسُ + الكائن أو اليوم: يتضح ويظهر ويبين بجلاء: يظهر كل ما فيه بوضوح تام لانتشار ضوء الشمس فيه: يظهر كل ما فيه لخروجه من الخبء إلى ضوء الشمس، فيَشمُسَ ويتضح ويَبْدو ويَظْهَر ويَعْلُن شَمْس: على وزن " فَعْْل " اسم فعل من " شَمَسَ - يَشْمُسُ " اسم النجم المعروف الذي يشمُس ويظهر
Tamamını oku

Sîgalar(9)

Mücavir kökler46 mücavir (174 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. قمر

    18 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir

  2. ليل

    12 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…

  3. سخر

    8 ortak ayet · Sahr kayalık sahadır

  4. نهر

    10 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…

  5. غرب

    5 ortak ayet · Ğarb, Güneşin batığı yerdir

  6. طلع

    4 ortak ayet · Dal demektir

  7. كور

    2 ortak ayet · “Küvar” başa sarılan sarık demektir

  8. رأي

    9 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…

  9. جري

    5 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir

  10. نجم

    3 ortak ayet · Gezegen yıldızdır

  11. أجل

    4 ortak ayet · İcl havuz demektir

  12. سمي

    4 ortak ayet · Ad verilen

Geçtiği ayetler(32)

  1. فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بَازِغَةً قَالَ هَذَا رَبِّي هَذَا أَكْبَرُ فَلَمَّا أَفَلَتْ قَالَ يَاقَوْمِ إِنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ

    GüneşSonra güneşi doğarken görünce: Bu mu benim Rabbım? Bu daha büyük demiş. Ama batınca: Ey kavmim, ben sizin şirk koştuğunuz şeylerden uzağım, demişti.

  2. هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ …

    GüneşGüneşi ziya ayı nur yapan, yılların sayısını ve hesabı bilmeniz için aya konak yerleri düzenleyen O’dur. Allah, bunları ancak hak ile yaratmıştır. Bilen insanlar için ayetlerini uzun uzadıya açıklar.

  3. … بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ …

    GüneşAllah O’dur ki; gökleri gördüğünüz gibi yükseltmiş, sonra Arş’a hükmetmiştir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır. Bunların her biri belli bir süreye kadar hareket edecektir. İşleri yürütür. Rabbınızla karşılaşacağınıza kesin olarak inanmanız için ayetleri uzun uzun açıklar.

  4. وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ

    GüneşDevamlı olarak yörüngelerinde yürüyen güneşi ve ayı size müsahhar kıldı. Geceyi ve gündüzü de size teshir etti.

  5. وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا …

    GüneşGüneşin doğduğu zaman; mağaralarının sağ tarafına yöneldiğini, battığı zaman da; sol tarafa gittiğini görürsün. Kendileri de mağaranın iç tarafında idiler. Bu, Allah’ın ayetlerindendir. Allah, kimi hidayete erdirirse; o, doğru yola ermiştir, kimi de şaşıracak olursa; artık onun için yol gösterici bir dost bulamazsın.

  6. أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا

    GüneşGörmedin mi; Rabbın, gölgeyi nasıl uzatmıştır. İsteseydi onu durdururdu. Sonra Biz, güneşi ona delil kıldık.

  7. وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ

    GüneşAndolsun ki; onlara: Gökleri ve yeri yaratan, güneşi ve ayı müsahhar kılan kimdir? diye sorsan, elbette; Allah’tır, diyecekler. O halde neye, çevrilip döndürülüyorlar?

  8. … اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ …

    GüneşGörmez misin ki; Allah, geceyi gündüze, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı buyruk altında tutar. Her birisi belirli bir süreye kadar akıp gider. Muhakkak ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

  9. … اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ …

    GüneşGündüzü geceye girdirir, geceyi de gündüze girdirir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır, her biri belli bir süre için hareket eder. İşte bu, Rabbınız olan Allah’tır. Mülk O’nundur. O’ndan başka taptıklarınız ise hurma çekirdeğinin zarına bile malik değildirler.

  10. … اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ الْعَزِيزُ …

    GüneşGökleri ve yeri hak ile yaratmıştır. Geceyi gündüzün üzerine dolar; gündüzü de gecenin üzerine dolar. Güneşi ve ayı müsahhar kılmıştır. Her biri belirli bir süreye kadar akıp gitmektedir. İyi bilin ki O; Aziz’ dir, Gaffar’dır.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökشمس
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerقمر, نجم, سراج, ضحو
Zıt Kökليل
Çekirdek Özet 1Isı ve ışık saçan gök cismi, sürekli hareket ve durulmama
Çekirdek Özet 2İlahi nizamla boyun eğdirilmiş aydınlatıcı ve dakik hesaplama aracı
Çekirdek Özet 3Kozmik intizam, zaman ölçümü ve yaratıcının tekliğine işaret eden ayet
Kritik Hata RiskiGüneşi bağımsız bir güç veya tapınma nesnesi saymak ya da salt fiziksel ışık kaynağına indirgeyerek ilahi nizamdaki boyun eğiş ve hesaplama işlevini göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
شمYükselme, kabarma, yayılma ve dışa doğru belirme; nitekim شمخ kökünde yüksek dağlar ve gurur, شمل kökünde bütünü kapsayıp kuşatma, شمت kökünde içteki duygunun dışa taşması, شمز kökünde ise ruhun kasılarak dışa tepki vermesi görülür.سYayılma ve yükselme hareketine sürekli akış, yerinde duramama, kesintisiz devingenlik ve ışığın her yöne nüfuz etmesi anlamı katılmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
شdiş; ısırma, parçalama, keskinlikHararet ve ışığın keskinliği, kuvvetli yayılım ve ortama nüfuz etme kabiliyeti
مsu; akış, çokluk, derinlikSürekli devingenlik, kesintisiz enerji akışı ve kuşatıcı hacim
سdiken, destek; tutunma, dayanma, korumaNizama tutunma, belirlenmiş yörüngede sebat ve kesintisiz akış sürekliliği
شمسKeskin ve yoğun bir aydınlatma enerjisinin akıcı bir süreklilikle yayılması ve belirli bir dayanak ekseninde durmaksızın hareket etmesi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamGökyüzünde durmaksızın yer değiştirerek hararet ve aydınlık yayan güneş diski ve ziya; ayrıca yerinde duramayan, hırçın ve dikbaşlı binek hayvanı.
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye ve erken dönem kullanımında namuslu ve şüpheden kaçınan kadınları tavsif eden şu beyitte geçer: شمُسٌ مَوانِعُ كلِّ ليلةِ حُرَّةٍ / يُخْلِفْنَ ظَنَّ الفاحِشِ المِغْيارِ
Erken Arapça kullanımErken dönem şairi el-Eşter en-Nehaî'nin kılıç ve zırhların parıltısını güneş ışınlarına benzettiği beytinde çoğul olarak yer alır: حَمِيَ الحَديدُ عَلَيْهِمُ فَكَأَنَّهُ / وَمَضانُ بَرْقٍ أَوْ شُعاعُ شُموسِ

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Arapça شمس kökü, Sami dil ailesinin en köklü ve ortak miras sözcüklerinden birini temsil eder. Proto-Samice *šamš- biçiminden türeyen bu form; Akadca šamšu / šamaš (güneş, güneş ilahı), Ugaritçe špš / šapšu, İbranice שֶׁמֶשׁ (šemeš), Aramice ve Süryanice ܫܡܫܐ (šemšā) biçimleriyle hem fonetik hem de semantik açıdan kesintisiz bir süreklilik sergiler. Erken Sami tasavvurunda güneş, salt bir astronomik kütle değil, her şeyi gören, karanlığı yarıp açığa çıkaran ve kozmik adaleti tesis eden en baskın göksel unsurdur. Arapçada bu ortak kök, bir yandan gök cisminin özel adını korurken diğer yandan İbn Fâris'in vurguladığı biçimde «kararsızlık, yerinde duramama ve sürekli seyrüferan» (telavvün ve kılletü istikrâr) gibi devingen fiziksel karakterleri de bünyesinde toplamıştır.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönشمسIşık ve ısı saçan gök cismi, sürekli akış, yerinde durmama ve hırçınlık (şimas).Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiAkadca šamšu, İbranice šemeš, Süryanice šemšāProto-Samice *šamš- kökünden gelen ortak miras; göksel aydınlatıcı ve kozmik ölçü.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıBelirgin fark tespit edilmedi.Veri bulunamadı

Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
شمسAnlamlıGüneş, sürekli hareket, dikbaşlılıkGök cismi, hararet, değişken ahlak ve hırçın tabiatHedef kök; Kur'an'da 33 kez geçer.
شسمKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez.
مشسKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez.
مسشKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez.
سشمKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez.
سمشKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn kaydına göre mühmeldir; Kur'an'da geçmez.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
شمسMerkezKozmik aydınlatıcıKendinden ışık ve ısı kaynağı olan, sürekli hareket halindeki merkezî gök cismiKur'an'da ziya ve dakik hesap unsuru olarak anılan güneş
قمرKomşuKozmik aydınlatıcıIşığı kendinden olmayıp yansıyan (nur), geceyi ve takvim evrelerini belirleyen gök cismiHilalden dolunaya evreleri olan ve gecenin aydınlatıcısı olan ay
نجمKomşuGöksel ışık kaynağıGündüzü bütünüyle kaplamayan, geceleyin gökyüzüne dağılmış ferdi yıldızlarYön bulmada ve kozmik süslemede kullanılan tekil gök cisimleri
سراجKomşuAydınlatma vasıtasıIşığı ve ısısı olan kandil veya meşale; güneşi nitelerken benzetme olarak kullanılırGüneşin aydınlatıcı ve yakıcı fonksiyonel yönünü tasvir eden isim
ضحوKomşuGün ışığı ve aydınlanmaGüneşin yükselmesiyle beliren açık sıcaklık ve günün aydınlık vaktiGüneş ışığının yeryüzüne vurup yayıldığı parlak kuşluk zamanı
ليلZıtKozmik zaman ve karanlıkGüneşin batmasıyla başlayan, ışığın yerini karanlığa ve örtüye bıraktığı vakitGüneşin kurduğu gündüz vaktinin zıddı olan dinlenme ve sükûnet hali

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaشمسGüneşIşık ve ısı saçan, yerinde durmaksızın akan ve hesap ölçüsü olan gök cismiKesin
LatincesolGüneş, güneş ışığıGök cismini ve kişileştirilmiş tanrıyı ifade eder; devingenlik ve huysuzluk nüanslarını kapsamazGüçlü
İngilizcesunGüneşMerkezî yıldızı ve gün ışığını karşılar; Samice kökteki kozmik boyun eğiş bağlamını içermezKesin
AlmancaSonneGüneşIşık ve yaşam kaynağı olan gök cismini doğrudan karşılarKesin
FransızcasoleilGüneşFiziksel gök cismini, aydınlığı ve sıcaklığı karşılarKesin

Kaynak Oxford Latin Dictionary; Kluge, Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
الشمس / Kozmik ilahi ayetYaratılış delili ve boyun eğdirilmiş varlıkAllah'ın kudretine, yaratışına ve emrine ram kılınışına delil kılınması; En'âm 6:78, Nahl 16:12, Hac 22:18
الشمس / Zaman ve hesaplama ölçüsüVakitlerin, yılların ve takvimin tespitiGece ile gündüzün intizamı ve yörüngesel hesaplanabilirlik; Yûnus 10:5, İsrâ 17:78, Rahmân 55:5
الشمس / Şirke konu tapınma nesnesiİnsanların saptığı sahte ilah ve ibadet odağıTevhid mücadelesi ve gök cisimlerine tapınmanın reddi; Neml 27:24, Fussilet 41:37
الشمس / Kozmik nizamın dürüldüğü kıyamet alametiIşığı söndürülen ve fonksiyonu sona eren varlıkEvrenin düzeninin bozulduğu kıyamet sahneleri; Tekvîr 81:1
شمسا / Yakıcı hararet ve sıkıntıAşırı sıcaklık ve güneş çarpması haliCennet nimetlerinin huzuru ve sıkıntısızlığı bağlamında; İnsân 76:13

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKozmolojik deliller ve tevhidGüneşin müsahhar (boyun eğdirilmiş) ve hâdis oluşu; güneşe tapanların reddi ve hudûs deliliMutlak ilahi iradeye tabi kılınmış aciz bir mahluk oluşu
Fıkıhİbadet vakitlerinin tayiniNamaz vakitlerinin (zeval, gurub, fecr) ve orucun güneşin hareketlerine göre tespitiŞer'i mükellefiyetlerde objektif ve evrensel zaman göstergesi
TefsirKevni ayetlerin incelenmesiGüneşin yörüngesinde akması (tecrî li-müstekarren lehâ) ve ziya-nur ayrımıFiziksel hareketin ilahi kader ve takdirle örtüşmesi
HadisEsrâr-ı kevniyye ve eşrât-ı sâatGüneşin her gün Arş'ın altında secde etmesi ve kıyamette batıdan doğmasıMetaforik boyun eğiş ve nihai kozmik dönüşüm

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve kullukİlahi ayet ve boyun eğmiş kulŞirki iptal etme ve yaratıcıya işaretGüneş ibadet edilecek bir güç değil, yaratıcısının emriyle işleyen bir ayettir.Kesin
İlmiKozmoloji ve astronomiMerkezî gök cismi ve hesap ekseniZamanı, takvimi ve yörünge hareketini ölçmeGüneş ve ayın hesapla yürümesi, evrendeki matematiksel düzenin dayanağıdır.Kesin
SiyasiKamu düzeni ve evrensel adaletKapsayıcı ve nesnel yasaToplumda ayrımsız ve açık aydınlanma sağlamaGüneşin herkese eşit doğması gibi hukukun da tarafsız ve kuşatıcı olması gerekir.Güçlü
İktisadiÜretim ve mesai çevrimiTemel enerji ve mesai takvimiÇalışma, hasat ve pazar vakitlerini düzenlemeGüneşin doğuşu ve batışı iktisadi mesainin ve biyolojik emeğin temel takvimidir.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerTermodinamik enerji girdisi ve periyodik yörünge mekaniğiGüneş kapalı bir sistemin ana enerji kaynağıdır; periyodik hareket fonksiyonları ve kütleçekim yasalarıyla hareketin matematiksel düzenini kurar.Kesin
Beşeri bilimlerToplumsal kurumsal takvim ve nesnel normatif nizamGüneşin tüm toplum için evrensel zamanı kurması gibi, hukuk ve merkezi kurumlar da toplumsal hayat için nesnel ve keyfilikten uzak bir düzen sağlar.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiGüneşi yalnızca nötr, mekanik bir termonükleer gaz küresi ve fiziksel aydınlatıcıdan ibaret görmek.
Kur'an içi daha geniş anlamGüneş hem fiziksel bir nimet ve zaman ölçütü hem de iradesi boyun eğdirilmiş (müsahhar), yaratıcısına teslim olmuş ve insana haddini bildiren ilahi bir ayettir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataTabiatı kutsallaştıran putperest sapmaya düşmek veya kâinatı ilahi anlam ve hikmetten soyutlayarak ontolojik bir anlamsızlığa indirgemek.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Güneş, Kur'an'ın tevhid söyleminde insanın yaratılmışları ilahlaştırma eğilimine karşı en açık örnektir; onun azameti değil, o azametin arkasındaki ilahi kudret ve boyun eğiş esastır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Hz. İbrahim'in yıldız, ay ve güneşi sorguladığı pasajlarda (En'âm 6:78), Sebe kavminin güneşe secde etmesinin eleştirisinde (Neml 27:24) ve Rahmân ile Yâsîn surelerindeki kozmik nizam tasvirlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Güneşin kendi başına bağımsız bir gücü olduğu vehmini ve gök cisimlerinin insan kaderini tayin ettiği yönündeki astrolojik yanılgıları iptal eder; her şeyin ilahi hesaba tabi olduğunu gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamGökyüzünde durmaksızın akıp giden, yeryüzüne ısı ve ışık yayan merkezî gök cismi.
  • Soyut anlamKesintisiz hareket, boyun eğdirilmiş kozmik intizam, zamanın hesaplanabilirliği ve mutlak teslimiyet.
  • Sistematik karşılıkİlahi yasa altında düzenli enerji akışı sağlayarak evrensel takvimi ve zaman bilincini inşa eden kozmik mekanizma.
  • LaTeX modelir(t)=r(t+T)∧Φ=∫SF⋅dA
  • LaTeX açıklamasıModelde r gök cisminin uzaydaki konum vektörünü, t zaman parametresini, T periyodik devir süresini, F yayılan enerji ve ışınım akı yoğunluğunu, S gök cismini çevreleyen kapalı yüzeyi ve Φ toplam yayılan ışınım akısını simgeler. Formülasyon, kökün hem periyodik ve durmaksızın devam eden yörüngesel hareketini (r(t)=r(t+T)) hem de dışa doğru kesintisiz enerji ve aydınlık yayılımını (Φ=∫SF⋅dA) bir arada ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ش