شمت
ش - م - ت
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Güldürme
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR347 harfباب الشين والتَّاء والميم معهما
ش ت م، ش م ت مستعملات فقط
شتم:
شَتَمَ فلانٌ فلاناً شتماً. وأسدٌ شَتِيمٌ وحمارٌ شَتِيمٌ، أي: كريهُ الوجه.
شمت:
الشَّماتةُ: فرحُ العدُوّ ببلّيةٍ تنزلُ بمعاديهِ. وقد شمت به يشمتُ شماتةً. وأشمتهُ الله بكذا.
وشمَّتَّ العاطسَ تشميتاً: قلت له: يرحمك الله. والتَّشميتُ: الدُّعاءُ، وكلُّ داعٍ لأحدٍ ببخير فهو مُشمِّتٌ له.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR354 harfالشَماتَةُ: الفرح بِبَلِيَّةِ العدوّ. يقال: شَمِتَ به، يَشْمَتُ شَماتَةً. وباتَ فلانٌ بليلة الشَوامِت، أي بليلةٍ تُشْمِتُ الشَوامتَ. وتَشْميتُ العاطس: دعاءٌ. وكلُّ داعٍ لأحد بخير فهو مُشَمِّبٌ ومُسَمِّتٌ. ويقال: رجَع القوم شِماتاً من متوجَّهِهم، أي خائبين. والشَوامِتُ. قوائم الدابّة، وهو اسمٌ لها. قال أبو عمرو: يقال: لا ترك الله له شامِتَةً، أي قائمةً.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR2.725 harfش ت م
شمت ، شتم ، متش : مستعملة .
شتم : قال الليث : شَتَمَ فلانٌ فلاناً شَتْماً . وأسَدٌ شَتِيمٌ ، وحمارٌ شتيم ، وهو الكريهُ الوجه القبيح .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الشَّتْمُ : قبيحُ الكلام ، وليس فيه قَذف ، وقال : هو يشْتِمُهُ ويَشْتُمُه ، قال : والمشتَمةُ والشَّتِيمَةُ : الشَّتْم .
وأنشد أبو عُبيد :
ليْسَت يمَشْتِمَةٍ تُعَدُّ وعَفْوُها
عَرَقُ السِّقاءِ على القَعُودِ اللاَّغِبِ
يعني : كلمة
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.194 harf(باب الشين والميم وما يثلثهما)
(شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾ [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال:
فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR535 harf- الشماتة: الفرح ببلية من تعاديه ويعاديك، يقال: شمت به فهو شامت، وأشمت الله به العدو، قال عز وجل: ﴿فلا تشمت بي الأعداء﴾ [الأعراف/ 150]، والتشميت: الدعاء للعاطس، كأنه إزالة الشماتة عنه بالدعاء له، فهو كالتمريض في إزالة المرض، وقول الشاعر:
*فبات له طوع الشوامت*
(البيت:
*فارتاع من صوت كلاب فبات له ** طوع الشوامت من خوف ومن صرد*
وهو للنابغة الذبياني في ديوانه ص 32؛ وأساس البلاغة ص 241؛ والبصائر
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR415 harfش م ت
شمت به وأشمت به العدو " فلا تشمت بي الأعداء ".
وبات بليلة الشوامت: بليلة شديدة تشمت به الشوامت وبات طوع الشوامت: كما أحب من يشمت به.
قال النابغة: فارتاع من صوت كلاب فبات له طوع الشوامت من خوف ومن صرد وشمت العاطس.
وملك مشمت: محياً.
قال كثير: كأن ابن ليلى حين يبدو فتنجلي سجوف الحباء عن مهيب مشمت ولا ترك الله تعالى له شامتة: قائمةً.
وفسر قول النابغة: بأنه بات
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.372 harfالشَّماتة: فَرَحُ العدوّ؛ وقيل: الفَرَحُ بِبلِيَّة العَدُوِّ؛ وقيل: الفَرَحُ ببليَّة تنزل بمن تعاديه، والفعل منهما شَمِتَ به، بالكسر، يَشْمَتُ شَماتةً وشَماتاً، وأَشْمَتَه اللهُ به. وفي التنزيل العزيز: فلا تُشَمِتْ بي الأَعْداءَ؛ وقال الفراءُ: هو من الشَّمْتِ. ورُوي عن مجاهد أَنه قرأَ: فلا تُشَمِّتْ بي الأَعْداءَ؛ قال الفراءُ: لم نسمعها من العرب، فقال الكسائي: لا أَدري لعلهم أَرادوا فلا تُشْمِتْ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR135 harf* ش م ت * * الشَّماتَةُ * الفرح ببلية العدو وبابه سلِم و * تَشْمِيتُ * العاطس الدعاء له وكل داعٍ بخير فهو * مُشَمِّتٌ * ومسَمِّت بالسين
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.439 harfشمت العدو، كفرح وزنا ومعنى، شماتا، وشماتة، بالفتح فيهما، أو شمت الرجل: إذا فرح ببلية العدو. وقيل: البلية تنزل بمن يعاديه. وفي حديث الدعاء: أعوذ بك من شماتة الأعداء ، قالوا: شماتة الأعداء: فرح العدو ببلية تنزل بمن يعاديه. وأشمته الله تعالى به، وفي التنزيل العزيز: فلا تشمت بي الأعداء ، قال الفراء: هو من: أشمت، وروي عن مجاهد أنه قرأ: فلا تشمت بي الأعداء. قال الفراء: لم نسمعها من العرب. وقال
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR6.285 harfشَمِتَ
1 شَمِتَ ذ , aor. شَمَتَ , (S, A, Msb, K,) inf. n. شَمَاتَةٌ (S, K) and شَمَاتٌ, (K,) or the former is a simple subst., (Msb, [in which no inf. n. is mentioned,]) He (an enemy) rejoiced: (TA:) or he (a man, TA) rejoiced at the affliction of the enemy: (K, TA:) you say, شَمِتَ بِهِ He rejoiced at his [an enemy's] affliction. (S, A, Msb.)
2 شَمَّتَ see 4. ― -b2- تَشْمِيتٌ is syn. with
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR579 harfشَمِتَ
شَمِتَ A ( n. ac. شَمَاْت 22 , شَمَاْتَة 22t )
a. [ Bi ], Rejoiced at, gloated over the misfortunes of.
شَمَّتَ
شَمَّتَ II ,
a. Uttered a prayer for, said "Praise be to God" to ( one sneezing ).
b. Disappointed, frustrated the hopes of.
أَشْمَتَ
أَشْمَتَ IV
a. [ acc. & Bi ], Avenged of ( his enemies ).
تَشَمَّتَ
تَشَمَّتَ V ,
a. Was disappointed, frustrated.
شَاْمِتَة
شَاْمِتَة
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR11.365 harfشمت
شَمِتَ - يَشْمَتُ - أَشْمَتَ - يُشْمِتُ
شَمِتَ - يَشْمَتُ + كائن + بـِ كائن: يَفْرَح ويُظهر الفرح بمصيبة تصيب آخر وخاصة عدوه، تعبيراً عن سخطه وغضبه الشديد منه
أَشْمَتَ - يُشْمِتُ + كائن + كائناً + بثالث: على وزن " أفعل " من " شَمِتَ - يَشْمَتُ ": جعله " يَشْمَتُ " به: جعل كائناً عدواً لكائن آخر يفرح ويظهر فرحه بمصيبة تصيبه
واللفظ ينتمي
شمت شَمِتَ - يَشْمَتُ - أَشْمَتَ - يُشْمِتُ شَمِتَ - يَشْمَتُ + كائن + بـِ كائن: يَفْرَح ويُظهر الفرح بمصيبة تصيب آخر وخاصة عدوه، تعبيراً عن سخطه وغضبه الشديد منه أَشْمَتَ - يُشْمِتُ + كائن + كائناً + بثالث: على وزن " أفعل " من " شَمِتَ - يَشْمَتُ ": جعله " يَشْمَتُ " به: جعل كائناً عدواً لكائن آخر يفرح ويظهر فرحه بمصيبة تصيبه واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " السخط والغضب والنقمة وعدم الرضى لانتهاء أمر بعكس المراد والمتمنى"، وهي: نَقَمَ - يَنْقِمُ، غَضِبَ - يَغْضَبُ، شَمِتَ - يَشْمَتُ، لَعَنَ - يَلْعَنُ، سَخِطَ - يَسْخَطُ، حَدَّ - يَحِدُ أشْمَتَ - يُشْمِتُ ﴿وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِي الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ(150)﴾ الأعراف مختار الصحاح ● [شمت] ش م ت: الشَّماتَةُ الفرح ببلية العدو وبابه سلِم و تَشْمِيتُ العاطس الدعاء له وكل داعٍ بخير فهو مُشَمِّتٌ ومسَمِّت بالسين معجم الفرائد القرآنية ش م ت "تُشْمِتْ" فـي قولـه تعالـى :" فَلا تُشْمِتْ بِـيَ الأَعْـدَاء " (150) الأعراف . الشَّماتة: إظهار الفرح ببلية تصيب من يعاديك وتعاديه . الراغب شمت - الشماتة: الفرح ببلية من تعاديه ويعاديك، يقال: شمت به فهو شامت، وأشمت الله به العدو، قال عز وجل: }فلا تشمت بي الأعداء{ [الأعراف/ 150]، والتشميت: الدعاء للعاطس، كأنه إزالة الشماتة عنه بالدعاء له، فهو كالتمريض في إزالة المرض، وقول الشاعر: - 272 - فبات له *** طوع الشوامت (البيت: فارتاع من صوت كلاب فبات له *** طوع الشوامت من خوف ومن صرد وهو للنابغة الذبياني في ديوانه ص 32؛ وأساس البلاغة ص 241؛ والبصائر 3/344)... أي: علىحسب ما تهواه اللاتي تشمت به، وقيل: أراد بالشوامت: القوائم، وفي ذلك نظر إذ لا حجة له في هذا البيت (انظر: أساس البلاغة ص 241). ملخص اللسان 1. الشَّماتة: فَرَحُ العدوّ؛ وقيل: الفَرَحُ بِبلِيَّة العَدُوِّ؛وقيل:الفَرَحُ ببليَّة تنزل بمن تعاديه،شَمِتَ به، يَشْمَتُ شَماتةً وشَماتاً، 2. ورَجَعُوا شَماتى أَي خائبين؛ وشَمَّتَه اللهُ: خَيَّبه؛ والشِّماتُ: الخَيْبة؛ 3. وتَشْمِيتُ العاطسِ: الدُّعاءُ له. 4. التَّشْمِيتُ والتَّسْميتُ: الدعاءُ بالخير والبركة؛ والمعجمةُ أَعلاها. 5. وهو من الشَّوامِتِ القوائم، 6. والاشْتِماتُ: أَوّلُ السِّمَنِ لسان العرب ● - شمت: الشَّماتة: فَرَحُ العدوّ؛ وقيل: الفَرَحُ بِبلِيَّة العَدُوِّ؛ وقيل: الفَرَحُ ببليَّة تنزل بمن تعاديه، والفعل منهما شَمِتَ به، بالكسر، يَشْمَتُ شَماتةً وشَماتاً، وأَشْمَتَه اللهُ به. وفي التنزيل العزيز: فلا تُشَمِتْ بي الأَعْداءَ؛ وقال الفراءُ: هو من الشَّمْتِ. ورُوي عن مجاهد أَنه قرأَ: فلا تُشَمِّتْ بي الأَعْداءَ؛ قال الفراءُ: لم نسمعها من العرب، فقال الكسائي: لا أَدري لعلهم أَرادوا فلا تُشْمِتْ بي الأَعْداءَ؛ فإِن تكن صحيحة، فلها نظائر. العرب تقول: فَرِغْتُ وفَرَغْتُ؛ فمن قال فَرِغْتُ، قال أَفْرَغُ، ومن قال فَرَغْتُ، قال أَفْرُغُ. وفي حديث الدعاءِ: أَعوذُ بك من شَماتة الأَعداءِ؛ قال: شَماتةُ الأَعداء فَرَح العَدُوِّ ببليَّةٍ تنزل بِمَن يعاديه. ورَجَعُوا شَماتى أَي خائبين؛ عن ابن الأَعرابي؛ قال ابن سيده: ولا أَعْرِفُ ما واحدُ الشَّماتى. وشَمَّتَه اللهُ: خَيَّبه؛ عنه أَيضاً: وأَنشد للشَّنْفَرى: وباضِعةٍ، حُمْرِ القِسِيِّ، بَعَثْتُها، ومن يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً ويُشَمَّتِ ويقال: خَرَجَ القوم في غَزاة، فقَفَلوا شَماتى ومتَشَمّتين؛ قال: والتَّشَمُّتُ أَن يَرجِعُوا خائبين، لم يَغْنَموا. يقال: رجع القوم شِماتاً من مُتُوَجِّههم، بالكسر، أَي خائبين، وهو في شعر ساعدة. قال ابن بري: ليس هو في شعر ساعدة، كما ذكر الجوهري، وإِنما هو في شعر المُعَطَّل الهُذَليِّ، وهو: فأُبْنا، لنا مَجْدُ العَلاءِ وذِكْرُه، وآبوا، عليهم فَلُّها وشِماتُها ويروى: لنا رِيحُ العَلاءِ وذِكْرُه والرِّيحُ: الدّوْلَة، هنا،ومنه قوله تعالى: وتَذْهَبَ رِيحُكم؛ ويروى: لنا مَجْدُ الحياةِ وذِكْرُها والفَلُّ: الهَزيمةُ. والشِّماتُ: الخَيْبة؛ واسم الفاعل: شامِتٌ، وجمعُ شامِتٍ شُمَّاتٌ. ويقال: شُمَّتَ الرجلُ إِذا نُسِبَ إِلى الخَيْبة. والشَّوامِتُ: قوائم الدابةِ، وهو اسم لها، واحدتُها شامِتةٌ. قال أَبو عمرو: يقال لا تَرَك اللهُ لَهُ شامتَةً أَي قائمةً؛ قال النابغة: فارْتاعَ من صَوْتِ كَلاَّبٍ، فباتَ لَهُ طَوْعَ الشَّوامِتِ، من خَوْفٍ، ومن صَرَدِ ويروى: طَوْعُ الشَّوامِتِ، بالرفع؛ يعني باتَ له ما شَمِتَ به من أَجله شُمَّاتُه؛ قال ابن سيده: وفي بعض نسخ المُصَنَّفِ: بات له ما شَمِتَ به شُمَّاتُه. قال ابن السكيت في قوله: فباتَ له طَوْعُ الشَّوامِتِ، يقول: باتً له ما أَطاعَ شامِتَه من البَرْدِ والخَوْف أَي باتَ له ما تشْتَهي شَوامِتُه؛ قال: وسُرورُها به هو طَوْعُها، ومن ذلك يقال: اللهم لا تُطِيعَنَّ بي شامِتاً أَي لا تَفْعَلْ بي ما يُحِبُّ، فتكون كأَنك أَطَعْتَهُ؛ وقال أَبو عبيدة: من رَفَع طَوْعُ، أَراد: باتَ له ما يَسُرُّ الشَّوامِتَ اللَّواتي شَمَتْنَ به، ومن رواه بالنصب أَراد بالشَّوامِتِ القَوائمَ، واسمُها الشَّوامِتُ، الواحدة شامِتَةٌ، يقول: فباتَ له الثَّوْرُ طَوْعَ شَوامِتِه أَي قَوائمه أَي باتَ قائماً. وبات فلانٌ بليلةِ الشَّوامِت أَي بليلةٍ تُشْمِتُ الشَّوامِتَ. وتَشْمِيتُ العاطسِ: الدُّعاءُ له. ابن سيده: شَمَّتَ العاطِسَ؛ وسَمَّتَ عليه دَعا له أَن لا يكون في حال يُشْمَتُ به فيها؛ والسين لغة، عن يعقوب. وكل داعٍ لأَحدٍ بخير، فهو مُشَمِّت له، ومُسَمِّتٌ، بالشين والسين، والشينُ أَعلى وأَفْشَى في كلامهم. التهذيب: كلُّ دعاءٍ بخيرٍ، فهو تَشْمِيتٌ. وفي حديث زواج فاطمة لعليّ، رضي الله عنهما: فأَتاهما، فدعا لهما، وشَمَّتَ عليهما، ثم خَرجَ. وحكي عن ثعلب أَنه قال: الأَصل فيها السين، من السَّمْتِ، وهو القَصْدُ والهَدْيُ. وفي حديث العُطاسِ: فشَمَّتَ أَحدَهما، ولم يُشَمِّت الآخرَ؛ التَّشْمِيتُ والتَّسْميتُ: الدعاءُ بالخير والبركة؛ والمعجمةُ أَعلاها. شَمَّته وشَمَّتَ عليه، وهو من الشَّوامِتِ القوائم، كأَنه دُعاءٌ للعاطس بالثبات على طاعة الله؛ وقيل: معناه أَبْعَدَك الله عن الشَّماتةِ، وجَنَّبك ما يُشْمَتُ به عليك. والاشْتِماتُ: أَوّلُ السِّمَنِ؛ أَنشد ابن الأَعرابي: أَرى إِبلي، بعد اشْتِماتٍ، كأَنما تُصِيَتُ بسَجْعٍ، آخرَ الليلِ، نِيبُها وإِبل مُشْتَمِتة إِذا كانتْ كذلك. مقاييس اللغة: (شمت) الشين والميم والتاء أصلٌ صحيح، ويشذُّ عنه بعضُ ما فيه إشكالٌ وغموض. فالأصل فرَحُ عدوٍّ ببليّةٍ تصيبُ مَنْ يعاديهِ. يقال: شَمِتَ به يَشْمَت شَماتةً، وأشمَتَه الله عزّ وجلّ بعدوِّه. وفي كتاب الله تعالى: ﴿فَلاَ تُشْمِتْ بِيَ الأَعْداءَ﴾ [الأعراف 149]،. ويقال بات فلانٌ بليلةِ الشَّوامت، أي بليلة سَوء تُشمت به الشَّوامت. قال: فارتاعَ مِن صوتِ كَلاَّبٍ فبات لـه *** طَوعَُ الشَّوامتِ مِنْ خوفٍ ومن صَرَدِ([1]) ويقال: رجع القوم شَمَاتَى أو شِمَاتاً من متوجَّههم، إِذا رَجَعُوا خائبين. قال ساعدة في شعره([2]). والذي ذكرتُ أنَّ فيه غموضاً واشتباهاً فقولهم في تشميت العاطس، وهو أَنْ يقالَ عند عُطاسه: يرحُمُك الله. وفي الحديث: "أنَّ رجُلين عَطَسا عند رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، فشمَّتَ أحدَهما ولم يشمِّت الآخر، فقيل لـه في ذلك، فقال: إنَّ هذا حمِدَ الله عزَّ وجلَّ وإنَّ الآخرَ لم يَحمَد الله عزَّ وجلَّ". قال الخليل: تشميت العاطِس دعاءٌ لـه، وكلُّ داعٍ لأحدٍ بخير فهو مشمِّتٌ لـه. هذا أكثرُ ما بلَغَنَا في هذه الكلمة، وهو عِندي من الشّيء الذي خفيَ عِلْمُهُ، ولعلّه كانَ يُعلَم قديماً ثمَّ ذَهَبَ بذهاب أهله. وكلمة أخرى، وهو تسْمِيَتهم قوائم الدّابّة: شوامت. قال الخليل: هو اسمٌ لها. قال أبو عمرو: يقال: لا ترك الله لـه شامِتة: أي قائمة. وهذا أيضاً من المشِكل؛ لأنَّه لا قياس يقتضي أن تسمَّى قائمةُ ذي القوائم شامتة. والله أعلم. القاموس المحيط: شمِتَ، كفَرِحَ، شماتاً وشَماتةً فَرِحَ بِبَلِيَّة العَدُوِّ. وأشْمَتَهُ الله به. والشَّماتى والشِّماتُ الخائبونَ، بِلا واحِدٍ. والشَّوامِتُ قوائِمُ الدابَّةِ. والتَّشْميتُ التَّسْميتُ، والجَمْعُ، والتَّخْييبُ. والاشْتِماتُ: أوَّلُ السِّمَنِ. والتَّشَمُّتُ: أن يَرْجِعُوا خائبينَ بِلا غَنِيمةٍ. ومَلِكٌ مُشَمَّتٌ: مُحَيَئ. تاج العروس: ش م ت شمت العدو كفرح وزنا ومعنى شماتا وشماتة بالفتح فيهما أو شمت الرجل : إذا فرح ببلية العدو . وقيل : البلية تنزل بمن يعاديه . وفي حديث الدعاء : " أعوذ بك من شماتة الأعداء " قالوا : شماتة الأعداء : فرح العدو ببلية تنزل بمن يعاديه . وأشمته الله تعالى به وفي التنزيل العزيز : " فلا تشمت بي الأعداء " قال الفراء : هو من : أشمت وروي عن مجاهد أنه قرأ : فلا تشمت بي الأعداء . قال الفراء : لم نسمعها من العرب . وقال الكسائي : لا أدري ولعلهم أرادوا فلا تشمت بي الأعداء فإن تكن صحيحة فلها نظائر . العرب تقول : فرغت وفرغت فمن قال فرغت قال أفرغ ومن قال فرغت قال : أفرغ كذا في اللسان . والشماتى بالفتح والشمات بالكسر هكذا مضبوط عندنا ومثله في غير نسخ : الخائبون بلا غنيمة . قال ابن الأعرابي : رجعوا شماتى : أي خائبين . قال ابن سيده : ولا أعرف ما واحد الشماتى . وفي الصحاح : رجع القوم شماتا من متوجههم بالكسر أي : خائبين ؛ وهو في شعر ساعدة قال ابن بري : ليس هو في شعر ساعدة كما ذكر الجوهري وإنما هو في شعر المعطل الهذلي : فأبنا لنا مجد العلاء وذكره ... وآبوا عليهم فلها وشماتها وقال : والفل : الهزيمة . والشمات : الخيبة . واسم الفاعل : شامت وجمع شامت : شمات . والشوامت : قوائم الدابة وهو اسم لها واحدتها : شامتة . قال أبو عمرو : يقال : لا ترك الله له شامتة أي قائمة . قال النابغة فارتاع من صوت كلاب فبات له ... طوع الشوامت من خوف ومن صرد ويُرْوَى : طَوْعُ الشَّوامِتِ بالرَّفْع يعني باتَ له ماشَمِتَ به من أَجلِه شَمَّاتُهُ . قال ابْن سِيدَهْ : وفي بعضِ نُسَخ المُصَنِّف : باتَ له ما شَمِتَ به شَمّاتُه . قال ابنُ السِّكِّيت في قوله " فباتَ لهُ طوْعُ الشَّوامِتِ " : يقول : باتَ له ما أطاعَ شامِتَهُ من البردِي والخوْف أي : باتَ لهُ ما تَشْتهِي شوَامِتُهُ ؛ قال : وسُرُورُهَا به هو طوْعُها ومن ذلك يُقال : اللّهُمَّ لا تُطِيعَنَّ بي شامتاً أَي : لا تَفعَلْ بي ما يُحِبُّ فيكون كأَنَّك أَطَعْتَهُ . وقال أَبو عُبَيْدَة : من رَفع " طوْعُ " أَرادَ : بات له ما يَسُّرُّ الشَّوامِتَ اللَّوَاتِي سَمِعْن بِه . ومن رواه بالنَّصْب : أَراد بالشَّوامِتِ القوَائِمَ يقولُ : فبات له الثَّوْرُ طوْعَ شوَامِتِهِ أَي : قوائِمِه أَي : بات قائِماً . وبات فُلانٌ بلَيلة الشَّوامِت : أَي بليلةٍ تُشْمِتُ الشَّوامِت . كلُّ ذلك في لسان العرب . والتَّشْمِيتُ : التَّسْمِيتُ وَتشميتُ العاطِس دُعاءٌ . وقال ابنُ سِيدَهْ : شَمَّتَ العاطسَ وشَمَّتَ عليه : دعَا له أَن لا يكون في حال يُشْمَتُ به فيها والسّين لغة عن يعقوبَ . وكلُّ داعٍ لأَحدٍ بخَير فهو مَشمِّتٌ له ومُسَمِّتٌ بالشّين والسّين والشِّينُ أَعلى في كلامهم وأَفْشَى . وفي التَّهذيت : كلُّ دعاءٍ بخيرٍ فهو تَشميتٌ . وفي حديث زواجِ فاطمة لعليٍّ رضي الله عنهما : " فأَتَاهُما فدعَا لهما وشَمَّتَ عليهما ثُمَّ خرَجَ " . وحُكي عن ثعلب أَنّه قال : الأَصل فيها السّين من السَّمْت وهو القَصْد والهَدْيُ وفي حديث العُطَاس : " فشَمَّتَ أَحدَهُما ولم يُشَمِّتِ الآخَرَ " التَّشْمِيتُ والتَّسْميتُ الدّعاءُ بالخَير والبرَكة والمُعْجمَةُ أَعلاهُما وشَمَّت عليه ؛ وهو من الشَّوامِتِ : القوائم كأَنّه دُعَاءٌ للعاطس بالثَّبَات على طاعةِ الله . وقيل : معناه أَبعدَك اللهُ عن الشَّمَاتة وجَنَّبك ما يُشْمَتُ به عليك وقد تقدّم طَرَفٌ من ذلك في السِّين مع التّاءِ فراجعْه . والّذي ذكرْناهُ خُلاصةُ ما في اللّسان والفائق وغيرِهما . التَّشمِيتُ : الجَمْعُ يقال : اللّهُمَّ شَمِّتْ بينهُمَا . نقله الصّاغانيُّ . التَّشْمِيتُ : التَّخْيِيبُ . وشَمَّتَهُ فلانٌ : خَيَّبَه . عنه ؛ وأَنشد للشَّنْفرَى : وباضِعَةٍ حُمْرٍ القِسِيِّ بَعَثْتُها ... وَمَنْ يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً ويُشَمَّتِ والاسْمُ : الشِّمَاتُ . والاشْتِمَاتُ : أَوَّلُ السِّمَنِ أَنشد ابنُ الأَعرابيّ : أَرى إِبِلي بَعْدَ اشْتِمات كأَنَّما ... تُصِيتُ بسَجْعٍ آخِرِ اللَّيْلِ نِيبُها وإِبِلٌ مُشْتَمِتةٌ : إِذا كانت كذلك يُقالُ : خرَجَ القومُ في غَزَاةٍ فَقَفَلُوا شمَاتي ومُتَشَمِّتِين . قال : والتَّشّمُّتُ : أَنْ يَرْجِعُوا خائِبِين بلا غَنِيمَةٍ . والعَجَبُ من المُصَنِّف كيف فرَّقَ المادَّةَ الواحدةَ في ثلاثةِ مواضعَ فلو قال : ورَجَعُوا شَمَاتَى ومُشَمَّتِين ومُتَشّمِّتِين : أَي خائِبينَ بلا غَنيمةٍ ولا واحدَ للأَوْل كان أَنسبَ لطريقته كما لا يَخفَى . وَملِكٌ مُشَمَّتٌ كمُعَظَّمٍ : مُحَيًّا وَزْناً ومعنىً من : حيَّاهُ إِذا دَعَا له بالتَّحِيَّة أَي : مَدْعُوٌّ : مَدْعُوٌّ له بتحَايَا الملُوكِ . وممّا يُستدرَك عليه : الحُصَيْنُ بنُ مُشْمِت من بني حِمّانَ ثمّ من بني تمِيمٍ وَفَدَ على النّبيِّ صلَّى الله عليه وسلّم مُسْلِماً وأَقْطعَهُ عَيْنَ الأُصَيْهِبِ
Sîgalar(1)
Mücavir kökler27 mücavir (33 toplam)
- جرر
1 ortak ayet · Cariye sandal demektir
- أسف
1 ortak ayet · Esafe yumuşak, süngerimsi toprak, üzülmek demektir
- لوح
1 ortak ayet · Üzerine çizgi çizilen ve yazı yazılan kürek kemiği, tabler…
- رأس
1 ortak ayet · Baş demektir
- غضب
1 ortak ayet · Kızgınlık
- كود
1 ortak ayet · Neredeyse o
- عجل
1 ortak ayet · Buzağı demektir
- ضعف
1 ortak ayet · Katlanmış deri demektir
- بأس
1 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
- أخو
1 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- عدو
1 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
- رجع
1 ortak ayet · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
Geçtiği ayetler(1)
… ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
GüldürmeMusa; kavmine kızgın ve üzgün dönünce; benden sonra arkamdan ne kötü işler yapmışsınız? Rabbınızın emrinin çabucak gelmesini mi istediniz? dedi ve levhaları attı. Kardeşinin başından tutup kendisine doğru çekiyordu: Ey anamın oğlu, bu kavim beni gerçekten zayıf gördüler. Az kalsın öldürüyorlardı. Sen de bana düşmanları sevindirecek harekette bulunma ve beni zalimler güruhu ile bir tutma, dedi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شمت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فرح, ضحك, سخر |
| Zıt Kök | عطف |
| Çekirdek Özet 1 | Birinin karşılaştığı felaket, düşüş veya mahrumiyetten ötürü düşmanın haz duyması, sevinç göstermesi |
| Çekirdek Özet 2 | Kardeşler veya muhataplar arasındaki zaaf ve çekişmenin hasımlara sevinç ve psikolojik üstünlük malzemesi yapılmaması uyarısı |
| Çekirdek Özet 3 | Düşmanlığı körükleyen ve ahlaki çözülmeye yol açan haksız sevinç ve alay mekanizmasının reddedilmesi; dayanışmanın korunması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca yalın bir «alay etme» veya «sevinme» sayılarak, hasmın felaketine sevinme şeklindeki psikolojik ve siyasi yıkım boyutunun göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شم | Yükselme, burnunu dikme, kabarma, yukarıdan bakma ve uzaklaşma hissi; nitekim شمخ kökünde dağın veya burnun dikleşip yükselmesi, شمز kökünde nefretle çekilip kabarma, شمس kökünde gökte yükselen yakıcı ışık ve شمل kökünde yukarıdan kuşatıp içine alma anlamı bulunur. | ت | İki harfli çekirdeğin taşıdığı yukarıdan bakma ve kabarma hareketine son sınır, kesinti ve hedef vurma işlevi eklenmiş; hasmın düşüşü ve maruz kaldığı musibet karşısında üstünlük duygusuyla sevinip haz duyma (şemâte) anlamına daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Isırma, parçalama, açığa vurma, keskinleşme ve dışa vuran saldırgan tepki. |
| م | Su | Akış, yayılma, kuşatma, içsel duygu birikiminin taşması ve kabarması. |
| ت | İşaret, sınır | Durma noktası, hedefe kilitlenme, akıbet ve neticelenen durum çizgisi. |
| شمت | Düşüşe kilitlenerek saldırgan sevinci açığa vurma | Karşı tarafın sınırına veya hezimetine (ت) şahit olunduğunda içte biriken kin ve hasedin kabarması (م) ve bunun diş gıcırdatır yahut ısırır tarzda saldırgan bir sevinç ve alayla dışa vurulması (ش). |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hasımların felaket ve musibet anında sevinç göstermesi; bedenî düzlemde ise devenin yahut av hayvanının soğuk ve korkudan bacakları üzerine çöküp dermanının tükenmesi (şevâmit: ayakta tutan bacaklar). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zubyânî divanında av köpeğinin sesinden ürken yaban sığırının korku ve soğuktan dolayı hasımların sevineceği düşkün bir hale gelmesini şu mısra ile tasvir eder: فَارْتَاعَ مِنْ صَوْتِ كَلاَّبٍ فَبَاتَ لَهُ / طَوْعَ الشَّوَامِتِ مِنْ خَوْفٍ وَمِنْ صَرَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Muhadram şair Şenferâ, gazvelerin her zaman kazançla sonuçlanmayacağını ve bazen mahrumiyetle dönülebileceğini bildirirken kökü hüsran ve eli boş dönme anlamında kullanmıştır: وَبَاضِعَةٍ حُمْرِ القِسِيِّ بَعَثْتُهَا / وَمَنْ يَغْزُ يَغْنَمْ مَرَّةً وَيُشَمَّتِ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Nâbiğa ez-Zubyânî Divanı.
Sami etimolojik katman
Arapça شمت kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde felakete sevinme, düşmanın yıkımından haz alma ve buna bağlı olarak düşmanın içine düştüğü hüsran semantik alanında karşılık bulur. Kökün İbranicedeki muhtemel yansıması, düşmanlık bağlamında zarar verme veya yıkıma uğratma kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık taşır; Süryanicede ise hüsrana uğrama ve alay edilme manalarıyla kesişir. Klasik Arapça sözlükbiliminde «teşmîtü’l-âtıs» (aksırana hayır dua etme) ibaresi, aksıran kişinin şeytanın ve hasımların şemâtesinden (sevinmesinden) korunması amacıyla yapılan bir nefy-i şemâte (musibeti savuşturma) duası olarak yorumlanmış; böylece kelimenin ilksel hasmane sevinç çekirdeği ahlaki dilde koruma duasına evrilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Arabic-English Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Düşmanın başına gelen musibete sevinme (شمت) ve aksırana şemâteden korunma duası etme (تشميت) | Kökün temelinde başkasının hezimetinden duyulan haz yatar; teşmît türevi bu hazzı doğuran zaafı giderme duasıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice felaket, hüsran ve düşmanca sevinçle ilgili biçimler | Güney ve Batı Sami havzasında hasmın çöküşü karşısındaki tavrı ifade eden ortak kavram alanı. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu üçlü kök dizilimi için düzenli ve doğrulanabilir bir karşılık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شمت | Anlamlı | Hasmın felaketine sevinme | Düşmanın içine düştüğü acı, yenilgi veya musibetten haz duyma, alay etme. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer (A'râf 7:150). |
| شتم | Anlamlı | Sövme, hakaret etme, çirkin söz | İnsanın yüzüne karşı öfkeyle çirkin söz söyleme; yüzü ekşitme. | Hedef kökle düşmanlık ve sözel saldırganlık ekseninde anlamdaştır; Kur'an'da geçmez. |
| مشت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| متش | Anlamlı | Çekip çıkarma, azıcık alma | Bir şeyi hafifçe sıyırıp alma, kuyudan az su çekme, gözü silme. | Çekip çıkarma eylemidir; hedef kökle doğrudan anlam bağı zayıftır; Kur'an'da geçmez. |
| تشم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| تمش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شمت | Merkez | Hasmın düşüşüne sevinme | Sadece başkasına gelen acı, zarar ve felaket üzerine kurulan düşmanca sevinç. | Musibete uğrayanın çaresizliğini sevinç ve üstünlük gösterisine dönüştürme halidir. |
| فرح | Komşu | Genel sevinç ve neşe | Nötr veya genel bir ferahlık ve haz hali olup mutlaka hasmın zararına bağlı değildir. | İnsanın kendi başarısına veya nimete sevinmesini de içine alan geniş duygu durumu. |
| ضحك | Komşu | Gülme ve tebessüm | Sevinç veya şaşkınlığın yüzdeki ve sesteki fiziki tezahürüdür; kötü niyet şart değildir. | Şemâteten farklı olarak mizah, sürpriz yahut sevinç kaynaklı doğrudan bedensel eylem. |
| سخر | Komşu | Alaya alma, hakir görme | Karşıdakini zayıf, kusurlu veya eksik görerek bilerek küçümseme ve eğlence konusu yapma. | Şemâte felakete sevinmek iken, سخر muhatabın şahsını doğrudan aşağılama eylemidir. |
| عطف | Zıt | Şefkat, acıma, yönelme | Düşenin acısını paylaşma, musibete uğrayana merhametle eğilme ve yardım etme. | Şemâtenin bütünüyle zıddı olup felaket anında sevinmek yerine merhamet göstermektir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شمت | Hasmın musibetine sevinme | Düşmanın veya rakibin maruz kaldığı felaketten içsel haz duyup bunu dışa vurma. | Kesin |
| Latince | Gaudium de malis alienis | Başkasının kötülüğünden sevinç duyma | Başkasının başına gelen şer ve hezimetten keyif alma halini tam karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Schadenfreude, gloating | Başkasının talihsizliğine sevinme, zafer sarhoşluğuyla alay etme | Gloating zaferin kibrini, Schadenfreude ise hasmın acısından alınan hazzı karşılar. | Kesin |
| Almanca | Schadenfreude | Başkasının zararına sevinme | Zarar (Schaden) ve sevinç (Freude) kelimelerinden oluşup kökün çekirdek anlamını birebir verir. | Kesin |
| Fransızca | Joie maligne | Kötücül sevinç | Bir başkasının hezimeti veya acısı karşısında duyulan habis ve fesat sevinç. | Güçlü |
Kaynak Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ | Hasımlara sevinme fırsatı vermemek, düşmanları güldürmemek | Harun'un, Musa'nın sert tepkisi karşısında aralarındaki ihtilafın buzağıya tapan düşmanlarca bir zafer ve alay vesilesi yapılmamasını istediği bağlam (A'râf 7:150). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahlak ve ilahi adalet / şer problemi | Müminin başına gelen musibetlerin fasıklarca sevinçle karşılanması ve sabrın gerekliliği. | Şemâte, kalpteki haset ve kibrin alameti sayılarak ahlaki zaaf olarak tahlil edilmiştir. |
| Fıkıh | Adab ve aksırma hükümleri (teşmît) | Aksıran kişinin «elhamdülillah» demesi üzerine «yerhamukellah» diyerek mukabele etmenin hükmü. | Teşmît, aksıranı şeytanın ve hasımların şemâtesinden kurtarma duası olarak fıkhedilmiştir. |
| Tefsir | A'râf 150 tefsiri ve nebevî diyalog | Harun ile Musa arasındaki kardeşlik hukukunun korunması ve tefrika görüntüsünün düşmana koz vermemesi. | Şemâte, topluluk içindeki kırılmaların dış düşmana sağladığı psikolojik üstünlük olarak yorumlanır. |
| Hadis | İstiaze duaları | Resulullah'ın düşmanların şemâtesinden Allah'a sığınması («şemâtetü'l-a'dâ»). | Düşmanın sevinmesine yol açacak zillete, ağır borca ve musibete düşmekten sakınma. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kardeşlik ahlakı | Haset ve kibirden arınma | İmtihan bilinci geliştirme | Bir din kardeşinin yahut masumun musibetine sevinmek imanın kemaline aykırıdır; şefkat asıldır. | Kesin |
| İlmi | Tartışma ve müzakere adabı | Entelektüel kibir | Hatanın istismarını önleme | İlmi münazarada muhatabın yanılmasından sevinç duymak yerine hakikatin ortaya çıkışına odaklanılmalıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kriz yönetimi | Dış hasımlara koz vermeme | İç bütünlüğü muhafaza etme | Harun ile Musa örneğinde olduğu gibi, lider kadronun iç çekişmeleri düşmanın psikolojik zaferine dönüşmemelidir. | Kesin |
| İktisadi | Piyasa rekabeti | Rakibin iflasından beslenme | Yıkıcı rekabeti engelleme | Bir işletmenin çöküşüne sevinmek yerine piyasa ahlakı ve adil rekabet mekanizması işletilmelidir. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sıfır toplamlı oyunlarda asimetrik kazanç fonksiyonu () | Bir aktörün kaybının diğer aktör tarafından doğrudan pozitif bir fayda ve sevinç çıktısı olarak algılanması yapısı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Schadenfreude ve grup içi/grup dışı çatışma dinamikleri | Sosyal psikolojide hasım grubun maruz kaldığı hezimetin, kendi grubunun özsaygısını ve statüsünü yapay olarak artırması süreci. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir «gülmek» veya «eğlenmek» seviyesine indirgeyerek, arkasındaki düşmanca haz ve kin dinamiklerini gözden kaçırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir davanın mensupları arasındaki usul ve içtihat tartışmalarının, ortak hedefe saldıran hasımlara sevinç ve manevi üstünlük alanı bırakmayacak bir olgunlukla yönetilmesi zorunluluğu. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Harun'un uyarısının basit bir kişisel sitem sanılması; neticede siyasi ve toplumsal krizlerde düşmanı sevindirecek iç parçalanmaların vahametinin kavranamaması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Hak davayı omuzlayan öncülerin dahi kriz anlarında iç çekişmeye düşebileceğini, ancak düşmanı sevindirmeme (şemâteye meydan vermeme) ilkesinin iç barışı koruyan stratejik bir sınır olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin kriz anındaki diyaloglarında, ümmet içi vahdeti emreden ve tefrikayı yasaklayan siyasi ve ahlaki ayet gruplarında belirleyicidir (A'râf 7:150). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Haklı bir öfkenin dışa vurumunun kontrolsüzleşip üçüncü taraflara ve hasımlara güç kazandıracak eylemlere dönüşmesini engelleyerek, adaletin basiretle icra edilmesi gerektiğini öğretir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamHasmın düşüşü, yenilgisi veya maruz kaldığı ağır darlık karşısında düşmanca bir sevinç ve ferahlık sergileme; av hayvanının soğuktan ayakta duramayarak hasmın arzusuna boyun eğmesi.
- Soyut anlamBaşkasının zayiat ve kaybından psikolojik tatmin sağlama; iç zaafiyetlerin düşman nezdinde sevinç ve stratejik avantaja dönüşmesi.
- Sistematik karşılıkİç dayanışmayı zedeleyen çekişmelerin durdurulması, düşmanın manevi üstünlük elde etmesine set çeken toplumsal ve nebevî otokontrol mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , aktörünün aktörünün durumundan duyduğu kötücül sevinci (şemâte); , aktörünün refah, güç veya konumundaki kaybı ve hezimeti; , şartın gerçekleşmesini denetleyen gösterge fonksiyonunu; ise iki aktör arasındaki düşmanlık ve zıtlık ilişkisini temsil eder. Formül, bir tarafın kaybının ancak hasımlık ilişkisi var olduğunda diğer tarafta şemâte doğuracağını sembolize eder.