صبع
ص - ب - ع
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 1 sîga
- 11 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Onların parmakları
Notlarım
Sözlükler(11)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.217 harfباب العين والصاد والباء معهما
ع ص ب، ص ع ب، ب ع ص، ص ب ع، ب ص ع، مستعملات ع ب ص مهملة عصب: العَصَبُ: أطناب المفاصل الّذي يلائم بينها، وليس بالعقب.
ولحم عِصبٌ: صُلْب كثيرُ العَصَب.
والعَصَب: الطّيّ الشديد.
ورجل معصوصب الخلق كأنّما لوي لّياً. قال:
ذروا التخاجؤ وامشوا مِشْيِةً سُجُحاً إنّ الرجال ذوو عَصْب وتشمير
التَّخاجؤ: مشية فيها نفج. وسَجُحاً: مستوية. وروى عرّام: سُرُحاً.
والمعصوب: الجائع، في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR630 harfالإصْبَعُ يذكَّر ويؤنَّث، وفيه لغات: إصْبَعٌ وأُصْبَعٌ بكسر الهمزة وضمها والباء مفتوحة فيهما، ولك أن تُتْبِعَ الضمةَ الضمةَ فتقول أُصْبُعٌ، ولك أن تُتْبِعَ الكسرةَ الكسرةَ فتقول إصْبِعٌ. وفيه لغة خامسة إِصْبِعٌ مثال اضْرِبْ. قال أبو زيد: صَبَعْتُ بفلان وعلى فلان أَصْبَعُ صَبْعاً، إذا أشرتَ نحوه بإصْبَعِكَ مغتاباً. وصَبَعْتُ فلاناً على فلانٍ: دَلَلتُهُ عليه بالإشارة. وقال أبو عبيد في المصنَّف:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.794 harfباب العين والصاد مع الباء
عصب ، صبع ، صعب ، بصع ، بعص : مستعملة .
عصب : قال الله جل وعز : ( هَاذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ ) ( هُود : 77 ) أخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن سَلَمة عن الفرّاء قال : يوم عَصِيب ، ويوم عَصَبصَب أي شديد . قال : وعَصَب فوه يَعْصِب عَصْباً إذا ذَبّ ويبِس رِيقه ، وفوه عاصب .
وأخبرني الحَرّانيّ عن ابن السكيتِ يقال : عصَب الريقُ بفيه يعصِب عَصْبَاً إذا يبِس . وقال : عَصَب فاه الريق
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.380 harf(باب الصاد والباء وما يثلثهما)
(صبح) الصاد والباء والحاء أصلٌ واحدٌ مطّرد. وهو لونٌ من الألوان قالوا أصله الحُمْرة. قالوا: وسمِّيَ الصُّبْحُ صُبْحاً لحُمْرَته، كما سمِّيَ المِصْباح مِصباحاً لحُمْرَته. قالوا: ولذلك يقال وجهٌ صَبيحٌ. والصَّباح: نُورُ النَّهارِ. وهذا هو الأصل ثمُ يُفَرَّع. فقالوا: لِشُرْب الغَداة الصَّبوح، وقد اصطَبَحَ، وتلك هي الجاشِرِيَّة. قال:
إِذا ما اصطبحنا الجاشريّة لم نُبَلْ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR439 harfص ب ع
ما صبعك علينا أي ما دلك.
وصبع بأخيه وعلى أخيه: أشار إليه بإصبعه مغتاباً.
وصبع ما ومن المجاز: إن له على ماله إصبعاً.
ورأيت على نعم بني فلان إصبعاً لهم أي يشار إليها بالأصابع لحسنها وسمنها وحسن أثرهم فيها.
وقال لبيد: من يبسط الله عليه إصبعاً بالخير والشر بأي أولعا يملأ له منه ذنوباً مترعاً وفي الحديث " إن قلب العبد بين إصبعين من أصابع الرحمن " ويقال لمن يتكبر في
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.390 harfالأَصْبَعُ: واحدة الأَصابِع، تذكر وتؤنث، وفيه لغات: الإِصْبَعُ والأُصْبَعُ، بكسر الهمزة وضمها والباء مفتوحة، والأَصْبُعُ والأُصْبِعُ والأَصْبِعُ والإِصْبِعُ مثال اضْرِبْ، والأُصْبُعُ: بضم الهمزة والباء، والإِصْبُعُ نادِرٌ، والأُصْبُوعُ: الأُنملة مؤنثة في كل ذلك؛ حكى ذلك اللحياني عن يونس؛ روي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه دَمِيَتْ إِصْبَعُه في حَفْر الخَنْدَق فقال:
هَلْ أَنْتِ إِلاَّ إِصْبَعٌ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR220 harf* ص ب ع * * الإصْبَعُ * يذكر ويؤنث وفيه خمس لغات * إصْبَعٌ * و * ِأُصْبَعٌ * بكسر الهمزة وضمها والباء مفتوحة فيهما و * إصْبِعٌ * باتباع الكسرة الكسرة و * أُصْبُع * باتباع الضمة الضمة و * أَصْبِعٌ * بفتح الهمزة وكسر الباء
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.568 harfالأصبع، مثلثة الهمزة، ومع كل حركة تثلث الباء الموحدة، فهي تسع لغات، ذكر الجوهري منها خمسا، وهي بكسر الهمزة وضمها، والباء مفتوحة فيهما، وبإتباع الكسرة الكسرة، وإتباع الضمة الضمة، وأصبع، كأضرب أنا، أي بفتح الهمزة مع كسر الباء، وثنتان زادهما الصاغاني، وهي بكسر الأول وضم الثالث، وبإتباع الفتح الفتحة، كأفكل، وثنتان زادهما المصنف وهما، بفتح الأول وضم الثالث، وبضم الأول وكسر الثالث، والعاشر: أصبوع
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.072 harfصَبَعَ بِهِ
1 صَبَعَ بِهِ ذ , aor. صَبَعَ , (AZ, S, K,) inf. n. صَبْعٌ, (AZ, S,) He pointed at him, or towards him, with his finger, (بِاـِصْبَعِهِ,) disparagingly: (AZ, S, K:) or, as some say, he meant some evil thing to him when he (the latter) was inadvertent, not knowing. (TA.) ― -b2- And صَبَعَ فُلَانًا عَلَى فُلَانٍ He directed such a one to such a one by pointing, or indication: (S, K:)
صَبَعَ بِهِ 1 صَبَعَ بِهِ ذ , aor. صَبَعَ , (AZ, S, K,) inf. n. صَبْعٌ, (AZ, S,) He pointed at him, or towards him, with his finger, (بِاـِصْبَعِهِ,) disparagingly: (AZ, S, K:) or, as some say, he meant some evil thing to him when he (the latter) was inadvertent, not knowing. (TA.) ― -b2- And صَبَعَ فُلَانًا عَلَى فُلَانٍ He directed such a one to such a one by pointing, or indication: (S, K:) because, when one directs a man to a way, or road, or to a thing that is latent, or obscure, he points towards it with the finger. (TA.) One says, مَا صَبَعَكَ عَلَيْنَا What directed thee to us? (TA.) And صَبَعَ بَيْنَ القَوْمِ He directed others to the people, or party. (TA.) Of one who magnifies himself, or acts proudly, in his government, or administration, one says, صَبَعَهُ الشَّيْطَانُ (assumed tropical:) [app. meaning The Devil has directed him]: and أَدْرَكَتْهُ أَصَابِعُ الشَّيْطَانِ [The fingers of the Devil have reached him]. (TA. [See the pass. part. n. below.]) ― -b3- And one says, قُرِّبَ اـِلَيْهِ طَعَامٌ فَمَا صَبَعَ فِيهِ i. e. [Food was presented, or offered, to him, or was placed, or put, before him, and] he did not put his finger into it. (TA.) [See also صَبَأَ, near the end.] ― -b4- And صَبَعَ الدَّجَاجَةَ, (O, K,) inf. n. as above. (TA,) He inserted his finger into the hen in order that he might know if she were [near] laying an egg or not: (O, K:) mentioned by Z. (TA.) ― -b5- And صَبَعَ الاـِنَآءَ He put his finger upon the vessel so that what was in another vessel flowed upon it [into the former vessel]: (A'Obeyd, S, O, K:) or, as some say, he put together his two fingers, [or two of his fingers,] then discharged, or let flow, what was in the vessel, of wine, or beverage, into a thing with a narrow head [or mouth]: or, accord. to Az, he discharged, or let flow, what was in the vessel, of wine, or beverage, between the extremities of [either of] his two thumbs and fore fingers, in order that it might not become scattered, and pour forth copiously. (TA.) ― -b6- And صَبَعَهُ, inf. n. as above, He hit, or hurt, his finger. (TA.) -A2- صَبَعَ عَلَى القَوْمِ, inf. n. as above, meaning He came forth upon the people, or party, is said to be originally صَبَأَ, with ء. (TA.)
اصبع 4 اصبع ذ , followed by عَلَى, is said by Freytag, as on the authority of Meyd, to signify He (a pastor) fed and managed well his cattle: but this is perhaps taken from a mistranscription of the saying, mentioned by Meyd, لِلرَّاعِى عَلَى مَاشِيَتَهِ اـِصْبَعٌ, q. v. infrà.]
صَبْعٌ صَبْعٌ ذ (tropical:) Self-magnification, or pride; (O, K, TA;) such as is consummate; (TA;) and haughtiness, or insolence, or vain glory; (O, TA;) and ↓ مُصْبَعَةٌ signifies the same. (O, K, TA.)
صُبْعٌ صُبْعٌ ذ i. q. صُبْحٌ [q. v.]: the ع being substituted for the ح. (MF on the letter ع.)
اـِصْبَعٌ اـِصْبَعٌ ذ and أُصْبَعٌ and أُصْبُعٌ and اـِصْبِعٌ and أَصْبِعٌ (S, O, Msb, K) and اـِصْبُعٌ and أَصْبَعٌ (O, Msb, K) and أَصْبُعٌ and أُصْبِعٌ, the ء being thus trebly vowelled, and the ب likewise (Msb, K) with every one of the vowellings of the ء, (K,) and ↓ أُصْبُوعٌ also, (Msb, K,) of all which forms the first is the [only] one commonly known and the one approved by persons of chaste speech, (Msb,) all mentioned by Kr, (K,) and by Lh also on the authority of Yoo, (TA,) A finger: and a toe: (MA, KL, &c.:) of the fem. gender, (Msb,) or fem. and masc., (S, O, Msb, K, *) but generally fem.: (O, Msb, K: *) pl. (of اصبع, MA) أَصَابِعُ and (of اصبوع, MA) أَصَابِيعُ. (MA, K.) ― -b2- One says, بِهِمْ تُثْنَى الأَصَابِعُ [With the mention of them the fingers are bent]; meaning that they are reckoned as the best, [or among the best,] for the best are not many. (M, on a verse cited in the first paragraph of art. ثنى.) [See also two similar exs. in the first paragraph of art. حنو and حنى.] ― -b3- And لِلرَّاعِى عَلَى مَاشِيَتِهِ اـِصْبَعٌ (tropical:) [The pastor has a finger pointing at his cattle, or camels or sheep or goats]; meaning, [has upon his cattle] an impress of a good state or condition; (S, K, * TA;) i. e. they are pointed at with the fingers because of their goodliness and fatness and good tending. (TA.) [See also a verse cited voce صُلْبٌ.] And similar to this saying is the prov., عَلَيْهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالَى اـِصْبَعٌ حَسَنٌ, meaning (assumed tropical:) [Upon him is, from God, (acknowledged be his absolute supremacy,)] an impress of a good state or condition. (Meyd.) And one says also, اـِنَّهُ لَحَسَنُ الاـِصْبَعِ فِى مَالِهِ, meaning (assumed tropical:) Verily he is good in respect of the impress upon his cattle [indicative of their state or condition]. (IAar, TA.) ― -b4- And فُلَانٌ مُغِلُّ الاـِصْبَعِ (tropical:) Such a one is unfaithful, treacherous, or perfidious. (O, K, * TA. *) ― -b5- And لَهُ اـِصْبَعٌ فِى هٰذَا الأَمْرِ (tropical:) [He has a finger in this affair]. (TA.) ― -b6- The Prophet said قَلْبُ المُؤْمِنِ بَيْنَ اـِصْبَعَيْنِ مِنْ أَصَابِعِ اللّٰهِ يُقَلِّبُهُ كَيْفَ شَآءَ (tropical:) [The heart of the believer is between two of the fingers of God: He turneth it about as He pleaseth]. (O.) ― -b7- And a man says, in respect of a difficult affair, when he has been made to have recourse to a strong man, able to bear his burden, اـِنَّهُ يَأْتِى عَلَيْهِ بِاـِصْبِعٍ وَاحِدَةٍ (assumed tropical:) [Verily he will make an end of it with one finger]: and اـِنَّهُ يَكْفِيهِ بِصُغْرَى أَصَابِعِهِ (assumed tropical:) [Verily the smallest of his fingers will suffice him for its accomplishment; the ب thus prefixed to the agent being redundant, as in كَفَى بِاللّٰهِ شَهِيدًا and many other instances]. (O.) ― -b8- أَبُو الاـِصْبَعِ is one of the surnames of The Devil. (TA. [See صَبَعَهُ الشِّيْطَانُ, above.]) ― -b9- [اـِصْبَعٌ signifies also (assumed tropical:) A prong, as resembling a finger: so in the S and K in art. حفر, and in other instances.] ― -b10- أَصَابِعُ الفَتَيَاتِ, (O, TS, K,) in the “ Minhلj ” of Ibn-Jezleh اصابع الفتيان, [app. a mistranscription,] and in the I, اصابع البُنَيَّاتِ, (TA,) (assumed tropical:) [Common clinopodium, or wild basil,] the sweet-smelling plant called in Pers. الفَرَنْجَمُشْك, (AHn, O, K,) which grows abundantly in the southern parts of Arabia, and is not depastured by any animal. (AHn, O.) ― -b11- أَصَابِعُ العَذَارَى (assumed tropical:) A species of grapes, (AHn, O, K,) black, (AHn, O,) long, like the acorn, likened to the dyed fingers of virgins; (AHn, O, K; *) the bunch thereof is about a cubit [in length], compact [so I render مُتَدَاخِس, supposing it to be similar to دخيس applied to herbage &c.,] in the grapes; its raisins are good; and it grows in the Sarلh (السَّرَاة). (AHn, O.) ― -b12- أَصَابِعُ هُرْمُسَ (assumed tropical:) The flowers (فُقَّاح) of the سُورَنْجَان [or Hermodactylus (the Iris of Linn.?) now applied to meadow-saffron, a species of colchicum]; (O, K;) the potency of which is like that of the سورنجان [itself]. (TA.) ― -b13- أَصَابِعُ فِرْعَونَ (assumed tropical:) [Certain things] resembling the مَرَاوِيد [or مَرَاوِد with which كُحْل is applied], of the length of the finger, (K, TA,) red; (TA;) brought from the Sea of El-Hijلz; of proved efficacy for the speedy consolidation of wounds. (K.) ― -b14- أَصَابِعُ صُفْرٌ (assumed tropical:) The root (أَصْل) of a certain plant of which the form is like the hand, (O, K,) variegated with yellowness and whiteness, hard, and having a little sweetness; and there is a species thereof yellow, with a dust-colour, but without whiteness: (O, TA:) so says Ibn-Jezleh: (TA:) it is beneficial as a remedy for madness, or diabolical possession, and for poisons, (K, TA,) and the sting, or bite, of venomous, or noxious, reptiles, or the like, and it acts as a dissolvent of thick excrescences. (TA.) ― -b15- As a measure, اـِصْبَعٌ signifies [A digit; i. e. a finger's breadth;] the width of six moderate-sized barley-corns; (Msb voce جَرِيبٌ;) the forth part of the قَبْضَة. (Mgh and Msb ibid.)
أُصْبُوعٌ أُصْبُوعٌ ذ : see اـِصْبَعٌ, first sentence.
مَصْبَعَةٌ مَصْبَعَةٌ ذ : see صَبْعٌ.
مَصْبُوعٌ مَصْبُوعٌ ذ (tropical:) Self-magnifying, or proud. (IAar, O, K, TA.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR363 harfصَبَع
صَبَع A ( n. ac. صَبْع 1 )
a. [ Bi or 'Ala ], Pointed at, out; designated.
b. [ acc. & 'Ala ], Pointed out, indicated to; directed to.
أَصْبَعُ
أَصْبَعُ 14 , أَصْبِع 15 , أَصْبُع 16 , ( pl. أَصَاْبِعُ 37 , أَصَاْبِيْعُ 69 ),
a. Finger; digit.
b. Toe.
صَبَّعَ
N. P. صَبَّعَ II
a. [ coll. ], Gridiron, grill.
أُـِصْبَُِع
أُـِصْبَُِع
a. see 14 .
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR16.926 harfصبع
صَبَعَ - يَصْبَعُ - صَبَع - أُصْبَع - أَصَابِع
صَبَعَ - يَصْبَعُ + كائن + كائناً + على كائن أو شيء: دله عليه، بأن أشار إليه وخاصة بأصبعه
صَبَع: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " صَبَعَ - يَصْبَعُ ": وهو كذلك اسم آلة منه: وسيلة أو آلة الإشارة والدلالة
أُصْبَع: على وزن " أ ُفـْعـَل": مصغر " صَبْع ": وهي اصطلاحاً الأصبع والأصابع المعروفة في اليد:
Mücavir kökler19 mücavir (25 toplam)
- أذن
2 ortak ayet · Kulak demektir
- رعد
1 ortak ayet · Gürleyen bulut demektir
- جعل
2 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- صرر
1 ortak ayet · Cırcır böceğidir
- صعق
1 ortak ayet · Yıldırım demektir
- برق
1 ortak ayet · Berg parlak taş demektir
- حذر
1 ortak ayet · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
- ثوب
1 ortak ayet · Sevb dış elbise demektir
- غشو
1 ortak ayet · Örter
- حوط
1 ortak ayet · Çeper, çit demektir
- صوب
1 ortak ayet · Sağanak yağmur demektir
- موت
1 ortak ayet · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
Geçtiği ayetler(2)
أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ فِيهِ ظُلُمَاتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكَافِرِينَ
Onların parmaklarıYahut gökten inen sağnağa tutulmuş gibilerdir ki; onda karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek vardır. Yıldırımlardan ölmek korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Allah kafirleri çepeçevre kuşatıcıdır.
وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا
Onların parmaklarıDoğrusu ben; Senin onları bağışlaman için kendilerini davet ettiğim her seferinde, parmaklarını kulaklarına tıkadılar, elbiselerine büründüler, direndiler ve büyüklendikçe büyüklendiler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صبع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بنان, أنمل, كف |
| Zıt Kök | قبض |
| Çekirdek Özet 1 | El ve ayağın uç uzvu olan parmak; parmakla işaret etme, ince dokunuş, yönlendirme ve tıkaç vazifesi görme |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın sarsıcı dış uyarılara ve hakikat çağrısına karşı kulaklarını parmaklarıyla tıkayarak duyusal tecride sığınması |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikate karşı duyusal algıyı kapatmanın iradi ve bedensel bir direnç eylemi olduğunu gösteren sembolik uzuvsal hareket |
| Kritik Hata Riski | Parmakların kulaklara sokulmasını rastgele bir panik hareketi sayıp, insanın hakikati işitmeyi bilinçli ve fiziksel bir kararlılıkla reddedişindeki iradi boyutu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صب | Bir yöne doğru meyletme, dökülme, akma, uzanma ve odaklanma. Bu ikili çekirdek صبب kökünde suyun bir hedefe dökülmesi, صبو kökünde bir tarafa meyledip yönelme, صبأ kökünde yön değiştirip ortaya çıkma, صبغ kökünde boyaya daldırıp rengi yayma ve صبح kökünde ışığın ufuktan süzülüp yayılması örneklerinde görüldüğü gibi bir yöne doğru yoğunlaşmış akış ve uzanış bildirir. | ع | Boğazın derinliklerinden çıkan ve belirginleştirici nitelik taşıyan ع harfi, çekirdeğin taşıdığı genel yönelme ve dökülme hareketini bedensel bir uca, tekil bir uzva ve somut bir temas/işaret aletine dönüştürerek bedenin en uç yönelme organı olan parmak kavramına hasretmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Hedefe kilitlenme, yakalama, ince uçla kavrama ve sıkıca tutunma hareketi |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir iç mekana dahil olma, açıklığa yerleşme, sokulma ve sığınma konumu |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Görme, dışa vurma, yönü açıkça işaret etme ve idrak kaynağı olma |
| صبع | İnce bir uçla yakalayıp odaklanma (ص), bir açıklığa nüfuz ederek tıkama veya içine sokulma (ب) ve yönü gösterip açığa çıkarma (ع) hareketlerinin birleşimiyle yönlendirici, tıkayıcı ve işaret edici uzvun eylemi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | El ve ayağın uç eklemleri, parmak (el-isba‘). Sıvıyı iki parmak arasından süzerek akıtmak, dar ağızlı bir kaba parmağı sokup tıkamak veya karıştırmak; birini parmakla işaret ederek ayıplamak; çobanın sürüye iyi bakması sonucu hayvanda görülen semizlik ve bakım izi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | er-Râî en-Nümeyrî'nin şiirinde iyi çobanın kuraklıkta dahi develeri semiz tutan hünerli elinin ve bakımının bıraktığı güzel eser "isba‘" kelimesiyle karşılanmıştır: ضعيف العَصَا بادِي العُروقِ ترى لـه / عليها إِذا ما أجدَبَ Nَّاسُ إِصبعا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in Hendek kazısında yaralanan parmağına hitaben söylediği rivayet edilen mısrada uzvun adı doğrudan yer alır: هَلْ أَنْتِ إِلاَّ إِصْبَعٌ دَمِيتِ / وفي سَبِيلِ اللهِ ما لَقِيتِ. Lebîd'in şiirinde ise ilahi takdir ve tesir parmak mecazıyla (el-eserü'l-hasen) ifade edilmiştir: من يبسط الله عليه إصبعاً / بالخير والشر بأي أولعا / يملأ له منه ذنوباً مترعاً |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça صبع kökü, Sami dil ailesinin ana katmanında yer alan ve proto-Sami düzeyinde *ṣbaʿ / *ṣ-b-ʿ biçiminde yeniden kurulan köklü bir anatomik adlandırmaya dayanır. İbranicede ʾeṣbaʿ (אֶצְבַּע - parmak, işaret etme, ilahi kudretin izi/parmağı), Aramicede ve Süryanicede ṣebʿā / ṣebʿəṯā (ܨܒܥܐ - parmak, daldırma, batırma), Ge'ez dilinde ʾaṣbaʿt ve Ugarit dilinde uṣbʿ biçimleriyle morfolojik ve semantik bakımdan tam bir süreklilik gösterir. Aramice ve Süryanice kolunda kök aynı zamanda "sıvıya daldırmak, batırmak, boyamak" (Arapça صبغ köküyle geçişli) eylemlerini de içerir. Arapçada kök bir yandan parmak uzvunu (el-isba‘) karşılarken, diğer yandan bu uzvun işlevlerinden türeyen işaret etme, bir deliğe sokulup tıkama ve hayvanda görülen usta bakım izi anlamlarını korumuştur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Compendious Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | صبع ve türevleri (isba‘, tasbî‘) | İsim kökenli olup parmak uzvunu, bu uzuvla işaret etmeyi, bir açıklığa parmak sokarak tıkamayı ve kap arasından sıvı akıtmayı ifade eder. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʾeṣbaʿ, Süryanice ṣebʿā, Ge'ez ʾaṣbaʿt | Proto-Sami *ṣbaʿ biçiminden miras kalan, bedenin uç organını ve temas/işaret noktasını bildiren ortak anatomik terimdir. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik uzuv adlandırmaları | Eski Mısır dilinde *ḏbꜥ (parmak) biçimiyle fonetik paralellik gösterdiği ve ailenin en eski bedensel adlandırma katmanına ait olduğu savunulmuştur. | Muhtemel |
Kaynak HALOT, BDB, Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صبع | Anlamlı | Parmak, işaret etme, tıkama, güzel bakım izi | El ve ayağın uç organı; bir açıklığa tıkaç yapma ve işaretle yönlendirme | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| صعب | Anlamlı | Güçlük, çetinlik, boyun eğmeme | İnatçı olma, uysal davranmama, zorlu ve aşılmaz hale gelme | Kur'an'da kök fiil olarak geçmez; direnç bildirme yönüyle uzaktır |
| بصع | Anlamlı | Suyun veya terin azar azar sızması | Deriden terin veya kayadan suyun damla damla sızıp belirmesi | Kur'an'da geçmez; parmak arasından sızdırma eylemiyle semantik temas taşır |
| بعص | Anlamlı | Cılız, zayıf olma ve kıvranma | Bedenin inceliği, kurtçuğun kıvrılması gibi zayıf ve küçük hareketler | Kur'an'da geçmez; küçük uzuv çağrışımı taşır |
| عصب | Anlamlı | Sarmak, bağlamak, sinir ve bağ dokusu | Parçaları birbirine sımsıkı kenetleme, dayanışma ve adale/sinir lifleri | Kur'an'da geçer; anatomik bağlamda eklem ve uzuvları birleştiren yapıdır |
| عبص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn tarafından mühmel (kullanım dışı) kaydedilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صبع | Merkez | El ve ayak parmağı, uç temas uzvu | Parmağın bütününü, işaret etme, tıkama ve bir kanalı fiziksel olarak kapatma eylemini kapsar | Kur'an'da kulakları dış dünyaya kapatmak için tıkaç yapılan uzuv olarak geçer |
| بنان | Komşu | Parmak uçları, eklem uçları | صبع parmağın tamamını ifade ederken بنان parmağın en uç, hassas ve ince iş gören eklemini niteler | Kur'an'da savaşta parmak uçlarının vurulması ve dirilişte parmak uçlarının intizamla kurulması bağlamında yer alır |
| أنمل | Komşu | Parmak boğumu, tırnak dibi | صبع genel uzuv iken أنمل parmağın son boğumudur; hırs ve öfkeyle parmak ucu ısırma sahnesinde belirir | Kur'an'da inkarcıların müminlere duyduğu hınçla parmak boğumlarını ısırmaları tasvirinde kullanılır |
| كف | Komşu | El ayası, elin içi ve bütünü | صبع elden uzanan ayrık uç uzuvdur; كف parmakları da toplayıp kavrayan el ayasıdır | Kur'an'da suyun avuçlanması veya ellerin çaresizce ovuşturulması sahnelerinde geçer |
| قبض | Zıt | Parmakları içeri büzme, yumma, geri çekme | صبع parmağı dışa doğru uzatma, işaret etme veya bir deliğe sokma eylemidir; قبض parmakları içeri kapatıp temastan çekilmedir | Parmağın dışa doğru uzanması ve kanal tıkamasının zıddı olarak elin içe kapanmasıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صبع | Parmak, işaret ve tıkama uzvu | El ve ayağın eklemli uç uzvunu, işaret ve bir kanala nüfuz etme eylemini doğrudan karşılar | Kesin |
| Latince | digitus, index | Parmak, işaret parmağı | digitus genel parmak organını, index ise işaret eden parmağı karşılar; Arapçadaki "iyi bakım eseri" mecazını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | finger, digit | Parmak, basamak | finger el parmağını, toplayıcı uzvu verir; tıkama ve işaret eylemini kapsar fakat Arapçadaki mülk ıslahı nüansını dışarıda bırakır | Kesin |
| Almanca | Finger, Zeigefinger | Parmak, işaret parmağı | Anatomik uzvu ve yön gösterme işlevini tam verir; kökün türevlerindeki sıvı süzme ve bakım izi boyutunu içermez | Güçlü |
| Fransızca | doigt, index | Parmak, işaret parmağı | Elin uç uzvunu ve gösterme/dokunma eylemini karşılar; semantik alanı anatomik sınırların ötesine taşmaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَصَابِعَهُمْ فِىٓ ءَاذَانِهِم | Sarsıcı uyarı ve ölüm korkusu karşısında kulakları parmakla tıkama | Münafıkların gök gürültüsü ve yıldırım dehşeti karşısında akıbetten kaçmak için duyusal kanallarını kapatması (Bakara 2:19) |
| جَعَلُوٓا۟ أَصَٰبِعَهُمْ فِىٓ ءَاذَانِهِمْ | Hakikati işitmemek ve tebliğe direnç göstermek için kasten kulak tıkama | Nûh aleyhisselamın kavminin peygamberi çağrıya karşı sergilediği küstah, inatçı ve bilinçli duyusal reddediş sahnesi (Nûh 71:7) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Haberi sıfatlar alanı | Hadislerde geçen "Müminin kalbi Rahman'ın iki parmağı arasındadır" ifadesinin teşbih ve tecsime düşülmeden kudret, tasarruf ve evirip çevirme olarak tevili | İlahi kudretin ve mutlak iradenin kalpler üzerindeki sınırsız tasarruf yetkisi |
| Fıkıh | Taharet, namaz ve diyet hükümleri | Abdestte parmak aralarının hilallenmesi (tahlîl), parmak boğumlarının yıkanması, teşehhütte şehadet parmağının kaldırılması ve yaralamalarda parmak diyeti | Bedenin bağımsız sorumluluk taşıyan uzuvları, eksiksiz temizlik şartı ve uzuv tazminatı |
| Tefsir | Hidayetten kaçış tasvirleri | Kulaklara parmak sokulmasının fiziki bir eylem mi yoksa hakikate karşı duyarsızlaşmanın temsili bir anlatımı mı olduğu tartışması | İnsanın kendi hidayet araçlarını bizzat kendi iradesi ve bedeniyle kilitlemesi |
| Hadis | Beden dili, teşbih ve zikir | Hz. Peygamber'in işaret ve orta parmağını bitiştirerek yetim kefiliyle yakınlığını göstermesi ve zikirlerin parmak boğumlarıyla sayılmasını tavsiyesi | Sözü somutlaştıran beden dili, ölçme aracı ve ibadette parmakla sayım |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hidayet çağrısı ve vahyin muhataplığı | İradi duyusal bariyer | Hakikat çağrısını işitmeyi bedensel uzuvla bloke etme | Kulaklara parmak tıkamak, inkârın zihinsel bir şüpheden öte bilinçli bir tecrit olduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve veri toplama kanalları | Epistemik filtreleme | Dış dünyadan gelen nesnel veriyi algılamayı peşinen reddetme | Araştırmacının veya muhatabın delillere karşı algı kanallarını kapatarak cehaleti seçmesi | Güçlü |
| Siyasi | İktidar muhalefeti ve toplumsal davet | Kolektif iletişim blokajı | Egemen gücün veya kitlenin muhalif uyarıyı kolektif refleksle susturması | Nûh kavminin örneğindeki gibi kurulu düzenin peygamberi ıslah çağrısını fiziken yok sayması | Güçlü |
| İktisadi | Üretim araçları ve sermaye yönetimi | Usta bakım izi (el-isba‘ fî’l-mâl) | Üretim faktörlerine doğrudan dokunup onları verimli kılma | Çobanın sürüde veya üreticinin metada bıraktığı kalite, estetik ve hünerli bakım mührü | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sayı tabanı ve sinyal anahtarı (dijit/filtre) | Parmak insanın ondalık tabanlı sayma sisteminin (dijitalleşme) ve sinyali kesen ikili anahtarlama (açık/kapalı devre) mekanizmasının fiziksel prototipidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel kapalılık ve algısal körleşme | Bireyin sarsıcı gerçekler veya kaygı verici uyarılar karşısında savunma mekanizması geliştirerek duyusal girdileri bilinçli şekilde bastırması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | صبع kökünü yalnızca anatomik bir organ adı (biyolojik parmak) sayarak, kökün kadim dilde taşıdığı "ince etki", "yönlendirme", "kasıtlı tıkaç" ve "mülkteki güzel bakım izi" gibi eylemsel boyutlarını ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da parmakların kulaklara sokulması, alelade bir korku refleksi değil; insanın hidayet kanallarını kendi elleriyle iptal etmesinin, hakikat karşısındaki kibirli ve çaresiz tecrit tavrının somut ifadesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnkarcıların ve münafıkların tutumunu pasif bir işitmeme veya anlayış kıtlığı sanmak; oysa parmakların kulağa sokulması, hakkı duymamak için sarf edilen aktif, bedensel ve inatçı bir engelleme eylemidir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın duyu organları üzerindeki iradi tasarrufunun niteliğini gösterir. İnsan sadece kalbiyle değil, en uç uzuvlarıyla da hakikate karşı tavır alır; parmakların kulağa sokulması, bedenin hidayet kanalına karşı kalkan kılınışını belgeler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların psikolojik sarsıntı ve kaçış hezeyanlarını anlatan sahnelerde (Bakara 2:19) ve peygamberi tebliğe karşı kavimlerin sergilediği kolektif inat ve kibir tasvirlerinde (Nûh 71:7) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatten yüz çevirmenin yalnızca zihinsel bir kanaat uyuşmazlığı olduğu algısını düzeltir; inkârın, işitme duyusunu bedenen kilitleyecek kadar fanatik ve fiziksel bir reddiye olabileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamEl ve ayağın uç uzvu olan parmak; bir kanala sokularak tıkaç vazifesi görme, yön işaret etme ve ince temasla iz bırakma.
- Soyut anlamDış dünyadan gelen sarsıcı etkilere karşı algı kanallarını iradi olarak tıkama, bilinci dış uyarıcılara kapatma ve yönlendirici tesir uygulama.
- Sistematik karşılıkİletişim kanalının alıcı ucunda uygulanan bilinçli filtreleme ve sinyal blokajı mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıBu formülde dışarıdan gelen ses ve vahiy sinyalini, parmağın kulak kanalına sokulmasıyla devreye giren fiziksel tıkacı ( tıkalı, açık), ise algılanan nihai çıktıyı temsil eder. Parmak tıkacı uygulandığında (), dış sinyal () ne kadar güçlü ve hakikat yüklü olursa olsun algılanan değer sıfıra () eşitlenerek tam bir duyusal blokaj gerçekleşir.