صرع
ص - ر - ع
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Yere yıkılanlar
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.529 harfباب العين والصاد والراء معهما
ع ص ر، ع ر ص، ص ع ر، ر ع ص، ص رع، ر ص ع عصر: العَصْرُ:الدّهر، فإذا احتاجوا إلى تثقيله قالوا: عُصُر، وإذا سكنوا الصاد لم يقوموا إلاّ بالفتح، كما قال:
..... وهل يَنْعَمَنْ من كان في العُصُرِ الخالي
والعصران: الليل والنهار. قال حميد بن ثور:
ولا يَلْبِثُ العَصْرَانِ يوماً وليلةً إذا اختلفا أن يدركا ما تيمّما
والعَصر: العشيّ. قال:
يروحُ بنا عمْروٌ وقد عَصَرَ
باب العين والصاد والراء معهما ع ص ر، ع ر ص، ص ع ر، ر ع ص، ص رع، ر ص ع عصر: العَصْرُ:الدّهر، فإذا احتاجوا إلى تثقيله قالوا: عُصُر، وإذا سكنوا الصاد لم يقوموا إلاّ بالفتح، كما قال: ..... وهل يَنْعَمَنْ من كان في العُصُرِ الخالي والعصران: الليل والنهار. قال حميد بن ثور: ولا يَلْبِثُ العَصْرَانِ يوماً وليلةً إذا اختلفا أن يدركا ما تيمّما والعَصر: العشيّ. قال: يروحُ بنا عمْروٌ وقد عَصَرَ العَصْرُ وفي الرَّوْحَةِ الأولَى الغنيمةُ والأجرُ به سمّيت صلاة العصر، لأنّها تعصر. والعصران: الغداة والعشيّ. قال: المطعم الناس اختلاف العَصْرَيْنِ جفان شيزى كجوابي الغَرْبَـيْنِ والعصارة ما تحلب من شيء تعصره، قال العجاج: عصارة الجزء الذي تحلبا يعني بقية الرَّطْب في أجواف حمر الوحش التي تجزّأ بها عن الماء. وهو العصير أيضاً. قال: وصار باقي الجزء من عصيره إلى سَرار الأرض أو قعوره يعني العصير ما بقي من الرَّطب في بطون الأرض، ويبس ما سواه. وكلّ شيء عُصِر ماؤه فهو عصير، بمنزلة عصير العنب حين يُعصر قبل أن يختمر. والاعتصار أن تخرج من إنسان مالاً بغرم أو بوجه من الوجوه. قال: فمنّ واستبقى ولم يعتصـرْ من فرعه مالاً ولا المكسر مَكسِره لشيء أصله، يقول: منّ على أسيره فلم يأخذ منه مالاً من فرعه، أي: من حيث تفرّع في قومه، ولا من مكسره، أي: أصله، ألا ترى أنّك تقول للعود إذا كسَرته: إنّه لحسن المكسر فاحتاج إلى ذلك في الشّعر فوصف به أصله وفرعه. والاعتصار أن يغصَّ الإنسان بطعام فيعتصر بالماء، وهو شربه إياه قليلاً قليلاً، قال الشاعر: لو بغير الماءِ حَلْـقـي شـرِق كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصاري أي: لو شرقت بغير الماء، فإذا شرقت بالماء فبماذا أعتصر? والجارية إذا حرُمت عليها الصلاة، ورأت في نفسها زيادة الشباب فقد أَعْصَرَتْ فهي مُعْصِر، بلغت عصر شبابها. واختلفوا فقالوا: بلغت عَصْرَها وعُصُرَها وعصورَها. قال: ...... وفنّقها المراضعُ والعصورُ ويجمع معاصير. قال أبو ليلى: إذا بلغت قرب حيضها، وأنشد: جاريةٌ بِـسَـفَـوان دارهَـــا تمشي الهُوَيْنا مائلاً خـمـارُهـا يَنْحَلُّ من غُلْـمَـتِـهـا إزارُهـا قد اعْصَرَتْ، أو قد دنا إعصارها والمُعْصِرات: سحابات تُمْطِر. قال الله عزّ وجلَ: " وأنزلنا من المُعْصِرات ماءً ثجّاجا " . ؤاَعْصْرْ القوم: أُمْطِرُوا. قال الله عزّ وجلّ: " وفيه يُعْصَرون " . ويقرأ يَعْصِرون، من عصير العنب. قال أبو سعيد: يَعْصِرون: يستغلّون أَرَضِيهم، لأن الله يُغنيهم فتجيء عصارة أَرَضيهم، أي: غلّتها، لأنك إذا زرعتَ اعتصرتَ من زرعك ما رزقك الله. والإعصار: الريح التي تثير السَّحاب. أعصرتِ الرياح فهي مُعْصِرات، أي: مثيرات للسحاب. والإعصار: الغبار الذي يستدير ويسطع. وغبار العجاجة إعصار أيضاً. قال الله عزّ وجلّ: " فأصابها إعصار فيه نار " يعني العجاجة. والعَصَرُ: الملجأ، والعُصْرةُ أيضاً، والمُتَعَصَّرُ والمعْتَصَرُ، وهذا خلاف ما زعم في تفسير هذا البيت، في قوله: وعصْفَ جارٍ هدَّ جارُ المعتَصَرْ قالوا: أراد به كريم البلل والنَّدَى، وهو كناية عن الفعل، أي: عمل جارٍ وهدَّ جارُ، فهذا معني كَرُمَ، أي: أَكْرِمْ به من مُعْتَصَر، أي: أنك تعصر خيره تنظر ما عنده كما يُعْصَر الشراب. وقال عبد الله: هذا البيت عندي: وعصَّ جارٍ هدَّ جاراً فاعتصر أي: لجأ. وقال أبو دُواد في وصف الفرس: مِسَحٌّ لا يواري العَي رَ منه عَصَرُ اللِّهْبِ قال أبو ليلى: اللِّهْب: الجبل، والعَصَرُ: الملجأ، يقول: هذا العَيْرُ إن اعتصر بالجبل لم ينجو من هذا الفرس. وقال بعضهم: يعني بالعَصَر جمع الإعصار، أي: الغبار. والعُصْرَةُ: الدِّنْيَةُ في قولك: هؤلاءِ موالينا عُصْرَةً، أي: دِنْيَةَ، دون مَنْ سواهم. والمَعْصِرَةُ: موضع يُعْصَرُ فيه العنب. والمِعْصار: الذي يُجْعَلُ فيه شيء يُعْصَر حتى يُتَحلَّب ماؤه. وعَصَرْتُ الكرمَ، وعصرت العنب إذا وليته بنفسك، واعتصرت إذا عُصِرَ لك خاصة. والعَصْرُ: العطية، عَصَرَهُ عَصْراً. قال طرفة: لو كان في إملاكنا واحـدٌ يَعْصِرُنا مثل الذي تَعْصِرُ والعرب تقول: إنّه لكريم العُصارة. وكريم المعتَصَر، أي: كريم عند المسألة. وكلّ شيء منعته فقد اعتصرته. ومنه الحديث: " يعتصر الوالد على ولده في ماله " ،أي: يحبسه عنه، ويمنعه إياه. وعَصرت الشيء حتى تحَلَّب، قال مرار بن منقذ: وهي لو تعصر من أردانها عبقَ المسكِ لكادت تَنعَصِر وبعير معصور قد عصره السّفر عصراً. عرص: العَرْص: خشبة توضع على البيت عُرضاً إذا أراد تسقيفه ثم يوضع عليه أطراف الخشب الصّغار. وعَرَّصت السقف تعريصاً. والعرّاص: من السّحاب ما أطلّ من فوق فقرب حتى صار كالسقف، ولا يكون إلاّ ذا رعد وبرق. قال ذو الرّمة: يَرْقَدُّ في ظلِّ عرَّاصٍ ويطرده حفيف نافجة عُثنونُها حَصِبُ والمُعَرَّص من اللّحم ما ينضج على أيّ لون كان في قدر أو غيره. يقال المعرَّص: الذي تعرَّصه على الجمر فيختلط بالرماد فلا يجود نضجه. والمملول: المغيّب في الجمر، المفأد: المشوي فوق الجمر، والمحنود: المشويّ بالحجارة المحماة خاصة. وعَرْصَةُ الدار: وسطها، والجميع العَرَصات والعِراص. صعر: الصَّعَرُ: مَيَل في العنق، وانقلاب في الوجه إلى أحد الشقين. والتَّصعير إمالة الخدّ عن النظر إلى الناس تهاوناً من كِبْر وعظمة، كأنّه مُعْرض، قال الله عزّ وجلّ: " ولا تصعِّر خدّك للنّاس " . وربما كان الإنسان والظّليم أصعَر خلقةً. وفي الحديث: " يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلاّ أَصْعَرُ أو أبترُ " ، يعني رُذالة الناس الذين لا دين لهم. قال سليمان: قد باشر الخدّ منه اللأصعر العَفِرُ والصُّعرورة: دحروجة الجُعَل، يصعرِرُها بالأيدي، قال زائدة: الصُّعْرور أيضاً جنس من الصَّمغ يخرج من الطَّلح. وقال زائدة: أقول: دُحْروجَة وصُعرورة وحُدْروجة، وكتلة ودهدهة كله واحد. قال: يبعرْنَ مثل الفلفل المصعرر وضربته فاصعنرر إذا استدار من الوجع مكانه، وتقبّض، ولكنّهم يدغمون النون في الراء فيصير: اصعرّر. وكل حمل شجر يكون أمثال الفلفل أو أكبر نحو ثمر الأبهل وشبه مما فيه صلابة يسمّى الصعارير. رعص: الرَّعْص بمنزلة النّفض. ارتعصت الشجرة، ورَعَصَتْها الريح وأَرْعَصَتْها، لغتان. والثور يحتمل الكلب بطعنةٍ فيرعَصُه رَعْصاً إذا هزّه ونفضه. صرع: صرعه صرعاً، أي: طرحه بالأرض. والصِّراع: معالجتهما أيّهما يصرع صاحبه. ورجل صِرّيع، أي: تلك صنعته الّتي يعرف بها. وصرّاع شديد الصّرع وإن لم يكن معروفاً... وصَروع للأقران: أي: كثير الصّرع لهم. والصّراعة مصدر الاصطراع بين القوم، وأصَّرَعة: القوم يصرعون من صارعوا. والصُّرَعَةُ: القوم يصرعون من صارعوا. والمِصراعان من الأبواب: بابان منصوبان ينضمّان جميعاً مدخلهما في الوسط من المصراعين. ومن الشّعر ما كان قافيتان في بيت.. يقال: صرَّعت الباب والشعر تصريعاً. ومصارع القوم: سقوطهم عند الموت. قال: ...... ......ولكل جنب مصرع
والصُّرْعة: الرجل الحليم عند الغضب. قال الضرير: الاصطراع مصدر والصِّراعة اسم كالحِياكة والحِراثة وقول لبيد: ..... منها مصارع غابة وقيامها فالمصارع ههنا كان قياسه: مصاريع، لأنه مصروع. ألا ترى أنه ذكر قيامها، فهو جمع. وما ينبغي أن يكون المصَارعُ أن يكون جمعاً ولكنه مضطرّ إلى ذلك. رصع: الرَّصَعُ: مثل الرَّسَح سواء. وقد رصِعَتِ المرأة رَصَعاً، فهي رَصْعاء، أي ليست بعجزاء، ويقال هي التي لا إسْكَتَيْن لها. وأما الرَّصْعُ، جزماً فشدة الطعن. رَصَعَهُ بالرّمح وأَرْصَعَهُ. قال العجاج: رخضاً إلى النصف وطعناً أرصعا قابل من أجوافهـنّ الأخـدعـا قوله: أرصعاً، أي: لازقاً. والرَّصيعَةُ: العقدة في اللّجام عند المعذّر كأنّها فَلْس، وإذا أخذت سيراً فعَقَدتَ فيه عقداً مثلثة فذلك التّرصيع، وهو عقد التميمة وما أشبه، قال الفرزدق: وجئنَ بأولاد النصارى إلـيكُـمُ حَبالَى وفي أعناقِهنّ المراصع أي: الختم في أعناقهنّ. والرَّصَعُ: فراخ النّحل.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.318 harfصارَعْتُهُ فَصَرَعْتُهُ صَرْعاً وصِرْعاً. والمَصْرَعُ: مكانٌ ومصدرٌ. قال الشاعر:
بمَصْرَعِنا النُعْمانَ يومَ تَأَلَّبَتْعلينا تَميمٌ من شَظىً وصَميمِ
والصِرْعَةُ مثال الرِكْبَةِ والجِلسةِ، يقال: سوءُ الاستمساكِ خيرٌ من حُسْنِ الصِرْعَةِ. ورجلٌ صُرَعَةٌ، أي يَصْرَعُ الناس كثيراً ورجلٌ صِرِّيعٌ، كثيرُ الصَرْعِ لأقرانه. والصَرْعُ: عِلَّةٌ معروفة والصَرْعُ أيضاً: واحد الصُروعِ، وهي الضُروبُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok18.437 harfباب العين والصاد مع الراء
عصر ، عرص ، صعر ، صرع ، رصع ، رعص : مستعملات .
عصر : قال الله جلّ وعَزّ : ( ُ ءِ ) ( العصر : 1 ، 2 ) قال الفرّاء : والعصر : الدهر ، أقسم الله به . وروى مجاهد عن ابن عبّاس أنه قال : العَصْر : ما يلي المغربَ من النهار . وقال قتادة : هي ساعة من ساعات النهار . وقال أبو إسحاق : العصر : الدهر ، والعصر :
اليوم ، والعصر : الليلة . وأنشد :
ولا يلبث العصران يوم وليلة
إذَا طَلَبَا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.734 harf(باب الصاد* والراء وما يثلثهما)
(صرع) الصاد والراء والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سقوطِ شيءٍ إلى الأرض عن مراس اثنين، ثم يُحمَلُ على ذلك ويشتقُّ منه. من ذلك صَرَعْتُ الرَّجلَ صَرْعَاً، وصارعتُهُ مصارَعة، ورجلٌ صَرِيع. والصَّريع من الأغصانِ: ما تَهدَّلَ وسقط إلى الأرض، والجمع صُرُع. وإذا جُعِلَتْ من ذلك السَّاقط قَوْسٌ فهي صَرِيع.
وأمَّا المحمول على هذا فقولُهم: هما صِرْعان، يقال إنَّ معنى ذلك
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR324 harf- الصرع: الطرح. يقال: صرعته صرعا، والصرعة: حالة المصروع، والصراعة: حرفة المصارع، ورجل صريع، أي: مصروع، وقوم صرعى. قال تعالى: ﴿فترى القوم فيها صرعى﴾ [الحاقة/7]، وهما صرعان، كقولهم قرنان. والمصراعان من الأبواب، وبه شبه المصراعان في الشعر (قال الأزهري: والمصراعان من الشعر: ما كان فيه قافيتان في بيت واحد. انظر: اللسان (صرع) ).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR756 harfص ر ع
تركته صريعاً وتركتهم صرعى وصرعهم ريب المنون وهذه مصارع القوم و " لكل جنب مصرع ".
ودعي إلى الصراع والمصارعة.
ورجل صريع وصرعة.
يصرع الناس كثيراً.
وصرعة: لا يزال يصرع وتصارعا واصطرعا.
وفتح مصراعي الباب.
وصرع الباب وباب مصرع.
وهو يحلب ناقته الصرعين والعصرين.
وآتيه صرعي النهار وهما طرفاه.
وفلان ذو صرعين: ذو لونين.
وطلبت منه حاجة فما أدري على أي صرعي أمره هو
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.259 harfالصَرْعُ: الطَّرْحُ بالأَرض، وخَصَّه في التهذيب بالإِنسان، صارَعَه فصَرَعَه يَصْرَعُه صَرْعاً وصِرْعاً، الفتح لتميم والكسر لقيس؛ عن يعقوب، فهو مصروعٌ وصرِيعٌ، والجمع صَرْعَى؛ والمُصارَعةُ والصِّراعُ: مُعالَجَتُهما أَيُّهُما يَصْرَعُ صاحِبَه. وفي الحديث: مثَلُ المؤمِن كالخامةِ من الزَّرْعِ تَصْرَعُها الريحُ مرة وتَعْدِلُها أُخْرى أَي تُمِيلُها وتَرْمِيها من جانب إِلى جانب. والمَصْرَعُ: موضِعٌ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR294 harf* ص ر ع * * صارَعَهُ فصَرَعَهَ * من باب قطع في لغة تميم وفي لغة قيس * صِرْعاً * بالكسر و * المَصْرَعُ * بوزن المجمع مصدر وموضع ورجل * صُرَعةٌ * بوزن همزة أي يصرع الناس و * الصَّرْعُ * علة معروفة و * التَّصْرِيعُ * في الشعر تقفية * المِصْراعِ * الأول وهو مأخوذ من * مِصْراعِ * الباب وهما مصراعان
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.632 harfالصرع، بالفتح ويكسر، هو الطرح على الأرض، وفي العباب واللسان: بالأرض، وخصه في التهذيب بالإنسان، صارعه فصرعه صرعا وصرعا: الفتح لتميم، والكسر لقيس، عن يعقوب، كما نقله الجوهري كالمصرع، كمقعد، قال هوبر الحارثي:
بمصرعنا النعمان يوم تألبت علينا تميم من شظى وصميم وهو موضعه أيضا، قال أبو ذؤيب يرثي بنيه:
سبقوا هوي وأعنقوا لهواهـم فتخرموا،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR15.424 harfصَرَعَهُ
1 صَرَعَهُ ذ , aor. صَرَعَ , inf. n. صَرْعٌ (S, O, * Msb, K) and صِرْعٌ, (S, O, * K,) the former inf. n. of the dial. of Temeem and the latter of Keys, (S, O,) and مَصْرَعٌ, which is also a n. of place, [and, accord. to rule, of time also,] (S, O, K,) said of a man, (S, Msb,) He threw him down, or prostrated him, on the ground; (O, L, K, TA;) namely, a man. (T, TA.) And صَرَعَتْهُ is
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.248 harfصرَعَ
صرَعَ A ( n. ac. صَرْع 1 , صِرْع 2 , مَصْرَع 17 ),
a. Threw down; prostrated.
b. [ pass. ], Had an epileptic fit.
c. [ pass. ], [ coll. ], Had a violent headache.
d. see II (a) .
صَرَّعَ
صَرَّعَ II ,
a. Made two leaves to ( door ); formed of two hemistichs ( verse ).
b. Threw down.
صَاْرَعَ
صَاْرَعَ III ,
a. Wrestled with.
b. Fought a duel.
تَصَاْرَعَ
تَصَاْرَعَ VI ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.483 harfصرع
صَرَعَ - يَصْرَعُ - صَرِيْع - صَرْعى
صَرَعَ - يَصْرَعُ + كائن أو شيء + كائناً: يطرحه ويلقيه أرضاً
صَرِيْع: على وزن " فعيل " اسم فاعل مبالغة بمعنى مفعول من " صَرَعَ - يَصْرَعُ ": " المصروع ": المطروح أرضاً
صَرْعى: جمع " صَرْيْع "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " القلب بتغيير الوضعية أعلى أسفل أو أمام خلف أو يمين يسار
قَلََبَ - يَقْلِبُ،
Sîgalar(1)
Mücavir kökler11 mücavir (14 toplam)
- حسم
1 ortak ayet · Bir şeyin kesik yeri demektir
- خوي
1 ortak ayet · Haviy (hı) : Dere demektir
- ثمن
1 ortak ayet · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
- نخل
1 ortak ayet · Hurma ağacıdır
- سبع
1 ortak ayet · Yırtıcı hayvan demektir
- عجز
1 ortak ayet · Belin at tarafıdır
- سخر
1 ortak ayet · Sahr kayalık sahadır
- ليل
1 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- رأي
1 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- يوم
1 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- قوم
1 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
Geçtiği ayetler(1)
سَخَّرَهَا عَلَيْهِمْ سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ حُسُومًا فَتَرَى الْقَوْمَ فِيهَا صَرْعَى كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ خَاوِيَةٍ
Yere yıkılanlarOnların kökünü kesmek için, üzerlerine yedi gece sekiz gün, rüzgarı estirdi. Halkın, kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi yere yıkıldığını görürdün.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صرع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سقط, كبب, طرح |
| Zıt Kök | قام |
| Çekirdek Özet 1 | İki kuvvetin çekişmesi veya dışsal bir baskı neticesinde bir şeyin yere devrilmesi, serilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi kudret karşısında inkârcı ve azgın güçlerin direncinin kırılarak cansız kütleler gibi yere serilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Fiziksel ve iradi direncin tamamen çökmesiyle dik duruşun yerini zeminle birleşen acziyete bırakması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sara nöbeti veya güreş sporundaki basit bir düşüşe indirgeyerek Kur'an'daki ontolojik çöküş ve helak boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صر | Sıkma, bağlama, bir araya toplayıp kıstırma, keskin direnç ve sürtüşme hali (صرر, صرصر, صرم, صرف) | ع | Boğaz harfinin getirdiği derinlik ve bedensel eylem boyutuyla sıkışan kuvvetin fiziksel bir çatışmaya, yere çarpma ve boylu boyunca serilme hareketine dönüşmesi |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Karşı tarafı kavrama, kıstırma ve kuvvet uygulama hareketi |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Dikey duruşun, başın veya üstünlüğün yön değiştirmesi |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Eylemin dış dünyada somut, görünür ve açık bir şekilde cereyan etmesi |
| صرع | Yakalanan ve direnci kırılan bir varlığın dikey konumunu kaybederek görünür biçimde yere serilmesi | Bütün hareket, bir kuvvetin diğerine galebe çalarak onu zemine sermesini tasvir eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İki kişinin boğuşması sonucunda birinin diğerini yere çalması; ağaç dallarının ağırlık veya rüzgardan yere doğru sarkıp serilmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Havber el-Hârisî'nin Numan'ın yere serilişini tasvir ettiği beytinde geçer: بمَصْرَعِنا النُّعْمانَ، يومَ تأَلَّبَتْ / علينا تميمٌ من شظى وصميمِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in binekten düşüşünü anlatan rivayetteki صُرِعَ عن دابَّة kullanımı ve müminin rüzgarın eğip yere yatırdığı ekine benzetildiği hadisteki تَصْرَعُها الريحُ مرة kullanımı |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça صرع kökü, fiziksel olarak yere çalma, yere serilme ve iki denk parçanın birbirine uyuşması/karşılaşması semantik ekseninde gelişmiştir. Kökün temelinde bir gücün diğerini alt ederek zemin seviyesine indirmesi hareketi yer alır. Sami dilleri genelinde doğrudan /ṣ-r-ʿ/ ses dizilimi yer yer anlam kaymalarına uğramış; İbranicede bedeni yere seren veya cildi lekeleyip çökerten cüzzam/çarpılma kökü ts-r-ʿ biçiminde karşılık bulmuştur. Arapçada ise kök hem iki gücün mücadelesi sonucu yere serilmeyi (مصارعة) hem de birbirine denk düşen kapı kanatları (مصراع) veya günün iki ucu (صرعان) gibi simetrik çiftleri ifade edecek şekilde özgün bir soyutlama genişliği kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yere çalma ve simetrik çift | Boğuşarak yere düşürme eyleminden türeyerek kapının iki kanadı ve günün iki ucu gibi simetrik eşlere genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çarpılma ve yere serilme | İbranicedeki çarpılma ve bedensel çöküş bildiren ts-r-ʿ köküyle kavramsal ve fonetik paralellik gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında güvenilir ve spekülatif olmayan doğrudan bir soydaş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صرع | Anlamlı | Yere sermek, devirmek | Bir şeyi mücadele veya baskı neticesinde yere devirmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| صعر | Anlamlı | Boyun bükmek, yana eğmek | Kibir veya hastalık sebebiyle yüzü ya da boynu bir tarafa eğmek | Kur'an'da geçer; eğilme ve yön kaybetme yönüyle ilişkilidir |
| رصع | Anlamlı | Birbirine bitiştirmek, dizmek | Taşları veya madenleri birbirine sıkıca kenetleyip dizmek | Kur'an'da geçmez |
| رعص | Anlamlı | Titremek, sarsılmak | Mızrağın veya bedenin titreyip kontrolsüz sarsılması | Kur'an'da geçmez |
| عصر | Anlamlı | Sıkmak, baskı uygulamak | Nesneyi tazyik ederek suyunu çıkarmak; zaman dilimi | Kur'an'da geçer; baskı ve tazyik ortak çekirdeğidir |
| عرص | Anlamlı | Geniş alan, oynamak | Avlunun genişliği; şimşeğin çakıp oynaması | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صرع | Merkez | Yere serilme | Mücadele veya zorlayıcı bir kuvvetle direncin kırılarak zemine boylu boyunca serilmesi | Güçsüz kalarak veya yere vurularak boylu boyunca yatma hali |
| سقط | Komşu | Düşme | Yerçekimi veya kontrol kaybıyla yukarıdan aşağıya kendiliğinden inme | Çekişme veya yere çalınma şartı olmaksızın dikey düşüşü bildirir |
| كبب | Komşu | Yüzüstü kapanma | Baş aşağı veya yüzükoyun yere kapanıp devrilme | Serilmenin yönünü özellikle yüz ve baş ekseninde belirginleştirir |
| طرح | Komşu | Fırlatıp atma | Bir nesneyi uzağa fırlatma veya elden çıkarma | Yere vurma gayesinden ziyade nesneyi uzaklaştırma yönü öndedir |
| قام | Zıt | Ayakta durma | Dikilme, dirençle ayakta durma ve sebat etme | Yere serilmenin zıddı olarak dikey duruşu ve faal olmayı ifade eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صرع | Yere sermek, devrilmek | Güç kullanarak veya dışsal darbeyle bir varlığı yere çalmak | Kesin |
| Latince | prosterno, deicio | Yere sermek, devirmek | Prosterno boylu boyunca yere yaymayı, deicio aşağı düşürmeyi karşılar; kökün simetri yan anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | to fell, prostrate, knock down | Yere yıkmak, devirmek | Fell ve knock down darbeyle yere indirmeyi, prostrate yere serilmeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | niederstrecken, zu Boden werfen | Yere sermek, yere fırlatmak | Fiziksel olarak yere yatırmayı ve devirmeyi tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | terrasser, abattre | Yere sermek, devirmek | Terrasser kökü toprağa/zemine yapıştırma nüansıyla yere sermeyi çok iyi yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صرعى | Helak edilip yere serilmiş, cansız kütleler | Şiddetli kasırga azabıyla helak edilen Âd kavminin içi boş hurma kütükleri gibi yere serilmiş hallerini bildiren bağlam (Hâkka 69:7) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kudret karşısında insanın acziyeti | Kibir ve güç iddiasındaki kavimlerin ilahi ceza karşısında bir anda etkisiz kütlelere dönüşmesi | İlahî iradenin karşı konulamazlığı ve zorbaların mutlak inkırazı |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Belirgin bir fıkhi ıstılah tespiti yapılmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Azabın dehşetinin tasviri | Hâkka suresinde azaba uğrayan kavmin içi boş hurma kütüklerine benzetilerek boylu boyunca cansız yatışlarının tasviri | Varlık iddiasının ve kibrin zemine çakılarak sıfırlanması |
| Hadis | Ahlaki üstünlük ve nefis mücadelesi | Gerçek pehlivanın güreşte rakibini yere seren değil, öfkelendiğinde nefsine hakim olan kişi olarak tanımlanması (صُرَعَة) | Fiziksel yere sermeden iradi ve manevi hâkimiyete geçiş |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | Kibrin kırılması | Kulun acziyetini açığa çıkarma | İnsanın kendi gücüne güvenerek ilahi iradeye direnmesinin imkansızlığını ve akıbetin yere serilme olduğunu gösterir | Kesin |
| İlmi | Dinamik ve mekanik | Denge kaybı ve devrilme | Kinetik kuvvetin mukavemeti aşması | Bir kuvvetin direnç noktasını çökerterek kütleyi zemin seviyesine indirmesini modeller | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve iktidar | Zorbalığın tasfiyesi | Meşruiyetsiz gücün çökertilmesi | Tarih boyunca zulümle dik durmaya çalışan güç odaklarının kaçınılmaz çöküş ve devrilişini simgeler | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Belirgin bir iktisadi ıstılah veya sistemik yapı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mekanik denge kaybı ve devrilme momenti | Bir nesnenin ağırlık merkezinin taban destek alanının dışına taşmasıyla potansiyel enerjisini kaybedip zemine düşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif direncin kırılması ve yapısal çöküş | Toplumsal veya siyasi bir yapının dışsal krizler ve içsel çürüme karşısında direncini yitirerek aniden çökmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca tıbbi bir terim olan epilepsi (sara) nöbetine veya spordaki güreş karşılaşmasına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İlahi yasalar karşısında kibirlenen varlıkların bütün savunma hatlarının kırılarak boylu boyunca, etkisiz biçimde yere serilmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hâkka suresindeki tasvirin derin ibret ve ontolojik çöküş boyutunun gözden kaçırılarak sıradan bir ölüm veya fiziksel yıkım olarak algılanması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın helak sahnelerindeki görsel ve dramatik anlatım gücünü ortaya koyar; azgın bir kavmin kökünden devrilmiş hurma kütükleri gibi yere serilişini tek bir kelimeyle zihne nakşeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helakini, ilahi adaletin zorba güçler üzerindeki tasarrufunu anlatan kıssa ve uyarı ayetlerinde belirleyicidir (Hâkka 69:7). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünde kurulan maddi güç ve cüsseye dayalı iktidarların sarsılmaz olduğu yanılgısını yıkar; direncin bir anda kırılabileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİki gücün karşılaşması veya şiddetli bir tazyik neticesinde bir bedenin direncinin kırılarak yere serilmesi, boylu boyunca uzanması.
- Soyut anlamVarlık iddiasının, kibrin ve direncin mutlak hakikat karşısında çözülerek dikey duruşunu kaybetmesi ve zemin seviyesine indirgenmesi.
- Sistematik karşılıkKuvvet dengesizliği sonucu mukavemet gösteren sistemin çöküşü ve dikey potansiyelin sıfırlanması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıBurada uygulanan dışsal kuvveti veya ilahi azap tazyikini, varlığın içsel direncini veya dikey konumunu koruma potansiyelini, ise nesnenin zeminle olan mesafe/yükseklik farkını temsil eder; dışsal kuvvet iç direnci aştığında yükseklik sıfırlanır ve boylu boyunca yere serilme gerçekleşir.