صوع
ص - و - ع
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 11 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Tas
Notlarım
Sözlükler(11)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.417 harfباب العين والصّاد وواي معهما
ع ص و، ع ص ي، ع و ص، ع ي ص، ص ع و، ص و ع، و ص ع مستعملات
عصو، عصي:
العصا: جماعة الإسلام، فمن خالفهم فقد شقّ عصا المسلمين.
والعصا: العود، أنثى عصا وعَصَوان وعِصِيّ.
وعَصِيَ بالسّيف: أخذه أخذ العصا، أو ضرب به ضربه بالعصا. وعصا يعصو لغة. قال:
وإنَّ المشرفيةَ قد عَلِمْـتُـمْ إذا يَعْصَى بها النَّفرُ الكرامُ
والعصا: عرقوة الدّلو، والإثنان عَصَوانِ، قال:
فجاءتْ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR605 harfصُعْتُ الشيءَ فانْصَاعَ، أي فرَّقته فتفرّق ومنه قولهم: يَصوعُ الكَمِيُّ أقرانَه، إذا أتاهم من نواحيهم. والرجلُ يَصوعُ الإبلَ، والتيسُ يَصوعُ المعزَ. وانْصاعَ، أي انفتل راجعاً ومرّ مسرعاً. والتَصَوُّعُ: التفرّق. قال ذو الرمة:
تَظَلُّ بها الآجالُ عني تَصَوَّعُ
وتَصَوَّعُ النباتُ: لغةٌ في تَصَوَّحَ إذا هاج. وتَصَنَّعَ مثله. والصاعُ: المطمئنُّ من الأرض. قال المُسَيَّبُ بن عَلَسٍ:
مَرِحَتْ يَداها
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.472 harfباب العين والصاد
عصا ، عيص ، صعا ، صوع ، وصع ، عوص .
وعص . ولاَوْضَعُواْ خِلَالَكُمْ } ( مهمل ) .
عصا : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لرجل : ( لا ترفع عصاك عن أهلك ) . قال أبو عبيد قال الكسائي وغيره : يقال : إنه لم يُرد العصا التي يَضرب بها ، ولا أمر أحداً قطّ بذلك ، ولكنه أراد الأدب .
قال أبو عبيد : وأصل العصا الاجتماع والائتلاف ، ومنه قيل للخوارج : قد شقُّوا عصا المسلمين ، أي
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.738 harf(باب الصاد والواو وما يثلثهما)
(صوي) الصاد والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شدّةٍ وصَلابة ويُبْس. عن ابن دريد([1]): "صَوَى الشَّيء، إذا يَبِس، فهو صاوٍ. ويقال صوِيَ يَصوَى". والصَّوَّانُ: حجارةٌ فيها صلابة. وربَّما استُعِير من هذا وحُمِلَ عليه فقيل صَوَّيْت لإِبلي فَحْلاً، إذا اخترتَه لها. ولا يكون الاختيارُ وحدَه تصويَةً، لكن يُصنَع لذلك حتَّى يقوَى ويصلُب. قال:
* صَوَّى لها ذا كِـَدْنَةٍ
(باب الصاد والواو وما يثلثهما) (صوي) الصاد والواو والياء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شدّةٍ وصَلابة ويُبْس. عن ابن دريد([1]): "صَوَى الشَّيء، إذا يَبِس، فهو صاوٍ. ويقال صوِيَ يَصوَى". والصَّوَّانُ: حجارةٌ فيها صلابة. وربَّما استُعِير من هذا وحُمِلَ عليه فقيل صَوَّيْت لإِبلي فَحْلاً، إذا اخترتَه لها. ولا يكون الاختيارُ وحدَه تصويَةً، لكن يُصنَع لذلك حتَّى يقوَى ويصلُب. قال: * صَوَّى لها ذا كِـَدْنَةٍ جُلْذيَّا([2]) * وهذا مشتقٌّ من التَّصوية في الشتاء، وذلك أن يُيَبَّس أخلافُ الشَّاة ليكون أسمَنَ لها. يقال صَوَّاها أصحابُها. ومن الباب الصُّوَى، وهي الأعلام من الحجارة. وقول من قال إنّها مُخْتَلَف الرِّياح فالأعلام لا تكون إلاّ كذا. قال: * وَهَبَّتْ له ريحٌ بمختلَفِ الصُّوى([3]) * (صوب) الصاد والواو والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على نزولِ شيءٍ واستقرارِهِ قَرَارَه. من ذلك الصَّوَابُ في القول والفعل، كأنَّه أمرٌ نازلٌ مستقِرٌّ قرارَه. وهو خلاف الخطأ. ومنه الصَّوْب، وهو نزول المطر. والنازل صَوبٌ أيضاً. والدّليلُ على صحّة هذا القياس تسميتُهم للصَّواب صَوْباً. قال الشاعر([4]): ذَرِيني إِنَّما خطئي وصَوبِي *** عليَّ وإِنَّما أَنفقتُ مالِي([5])ويقال الصَّيِّب السّحاب ذو الصَّوْب. قال الله تعالى: ﴿أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَاءِ﴾ [البقرة 19]. والصَّوْب: النُّزول. قال: فَلَسْتَ لأنسيٍّ ولكن لملأَكٍ *** تَنَزَّلَ من جوِّ السَّماءِ يَصوبُ([6])ويقال للأمر إذا استقرَّ قرارَه على الكلام الجارِي مَجْرى الأمثال: "قد صابت بِقُرّ". قال طرَفة: سادراً * أحسَبُ غَيِّي رشَداً *** فتناهيتُ وقد صابَت بِقُرّْ([7])والتَّصويب: حَدَب في حَدور، لا يكون إلاَّ كذا. فأمَّا الصُّيَّابة فالخِيار من كلِّ شيء، كأنَّه من الصَّوب، وهو خالصُ ماءِ السَّحاب، فكأنَّها مُشْتقّةٌ من ذلك. (صوت) الصاد والواو والتاء أصلٌ صحيح، وهو الصَّوت، وهو جنسٌ لكلِّ ما وَقَرَ في أُذنِ السَّامعِ. يقال هذا صوتُ زَيد. ورجل صيِّت، إِذا كان شديدَ الصَّوت؛ وصائتٌ إذا صاحَ. فأمَّا قولهم: [دُعيَ([8]) ] فانصات([9])، فهو من ذلك أيضاً، كأنه صُوِّتَ به فانفَعل من الصَّوت، وذلك إِذا أجاب. والصِّيت: الذِّكر الحسَن في النَّاس. يقال ذهب صِيتُهُ. (صوح) الصاد والواو والحاء أُصَيْلٌ يدلُّ على انتشارٍ في شيء بعد يُبْس. من ذلك تصوَّحَ البقلُ، وذلك إِذا هاجَ وانتثرَ بعد هَيجه. وصوَّحتْه الرِّيح، إذا أيبسَتْه وشقَّقته ونثَرتْه. قال ذو الرمة: وصَوّح البَقْلَ نَآّجٌ تجيءُ به *** هَيْفٌ يمانيةٌ في مرّها نَكبُ([10])ومن الباب أنَّهم يسمُّون عَرَق الخيل الصُّوَاح. فإن كان صحيحاً فلا يكون إلاَّ إذا يَبِس، ويُسمُّونه اليبيس يبيس الماء. قال الشاعر في الصُّواح: جَلَبْنا الخيل دامِيةً كُلاَها *** يُسَنُّ على سنابكها الصُّواحُ([11])ثم يقال تصوَّح الشعَر، إذا تشقَّقَ وتناثر. ومما يجوز أن يُحمَل على هذا القياس الصُّوح: حائط الوادي، وله صُوحانِ. وإِنّما سُمِّيَ صُوحاً لأنَّه طينٌ يتناثر حتّى يصير ذلك كالحائط. (صور) الصاد والواو والراء كلماتٌ كثيرةٌ متباينة الأصول. وليس هذا الباب ببابِ قياسٍ ولا اشتقاق. وقد مضى فيما كتبناه مثله([12]). ومما ينقاس منه قولُهم صوِرَ يَصْوَر، إذا مال. وصُرْت الشَّيءَ أُصُورُهُ، وأَصَرْتُه، إِذا أَمَلته إليك. ويجيء قياسُه تَصَوَّر، لِمَا ضُرِب، كأنًّه مال وسَقط. فهذا هو المنقاس، وسِوى ذلك فكلُّ كلمةٍ منفردةٌ بنفسها. من ذلك الصُّورة صُورة كلِّ مخلوق، والجمع صُوَر، وهي هيئةُ خِلْقته. والله تعالى البارئ المُصَوِّر. ويقال: رجلٌ صَيِّرٌ إذا كان جميل الصورة. ومن ذلك الصَّور: جماعةُ النَّخْل، وهو الحائش. ولا واحدَ للصَّوْر من لفظه. ومن ذلك الصُِّوار، وهو القَطيع من البقر، والجمع صِيران. قال: فَظَلَّ لصيران الصَّريم غَماغِمٌ *** يُدَاعِسُها بالسَّمْهرِيِّ المعلَّبِ([13])ومن ذلك الصُِّوار، صُِوار المِسْك، وقال قوم: هو ريحُهُ، وقال قوم: هو وعاؤه. ويُنشِدون بيتاً وأخلِقْ به أن يكون مصنوعاً، والكلمتان صحيحتان: إِذا لاح الصُِِّوار ذكرتُ ليلَى *** وأذكرُها إِذا نَفَحَ الصِّوارُ([14])ومن ذلك قولهم: أَجِدُ في رأسي صَوْرة، أي حِكَّة. ومن ذلك شيءٌ حكاه الخليل، قال : عصفور صَوَّار، وهو الذي إِذا دُعِيَ أجابَ. وهذا لا أحسبه عربيَّاً، ويمكن إنْ صحّ أن يكون من الباب الذي ذكرناه أوّلاً؛ لأنه يميل إلى داعِيه. فأمَّا شَعَر النّاصية من الفَرَس فإنه يسمى صَوْراً. وهذا يمكن أن يكون على معنى التشبيه بصَوْر النَّخل، وقد ذُكِرَ. قال: * كأنَّ عِرقاً مائلاً من صَوْرهِ([15]) * ويقال: الصَّارَةُ: أرض ذات شَجَر. (صوع) الصاد والواو والعين أصلٌ صحيح، وله بابان: أحدهما يدلُّ على تفرُّقٍ وتصدُّع، والآخر إناء. فالأوَّل قولُهم: تصوَّعُوا، إِذا تفرَّقوا. قال ذو الرُّمَّة: * تظَلُّ بها الآجالُ عَنِّي تَصَوَّعُ([16]) * ويقال : تصوّع شَعَره، إذا تشقق. كذا قال الخليل. وقال أيضاً: تصوَّعَ النَّبْت: هاج. ويقال انصاع القوم سِراعاً: مَرُّوا. فأمَّا الإناء فالصَّاع والصُّوَاع، وهو إناءٌ يشرب به. وقد يكون مكيالٌ من المكاييل صاعاً، وهو من ذات الواو، وسمِّيَ صاعاً لأنَّه يدور بالمَكِيل. ويقال إنَّ الكَمِيَّ يَصُوع بأقرانه صَوْعاً، إِذا أتاهم من نَواحيهم. والرَّجلَ يَصُوع الإبل. ومن الباب: الصَّاع، وهو بطنٌ من الأرض، في قوله: * بكَفَّيْ ماقِطٍ في صاعِ([17]) * ومنه صاعُ جؤجُؤِ* النَّعامة، وهو موضعُ صَدْرِها إِذا وضعَتْهُ بالأرض. (صوغ) الصاد والواو والغين أصلٌ صحيح، وهو تهيئة على شيءٍ على مثالٍ مستقيم. من ذلك قولهم: صاغ الَحَلْيَ يصوغُهُ صَوغاً. وهما صَوْغان، إِذا كان كلُّ واحدٍ منهما على هيئة الآخَر. ويقال للكذَّابِ: صاغ الكذبَ صَوغاً، إِذا اختلقَه. وعلى هذا تفسير الحديث: "كِذْبة كذَبَتْها الصَّوَّاغُون"، أراد الذين يصُوغُون الأحاديثَ ويَختلقونها. (صوف) الصاد والواو والفاء أصلٌ واحد صحيح، وهو الصُّوف المعروف. والباب كله يَرجِع إليه. يقال كبش أَصْوَفُ وصَوِفٌ وصائفٌ وصَافٌ، كلُّ هذا أن يكونَ كثيرَ الصُّوف. ويقولون: أخذ بصُوفَةِِ قَفاه، إذا أَخَذَ بالشَّعَر السائِل في نُقْرته. وصُوفةُ: قومٌ كانوا في الجاهليّة، كَانوا يَخْدُمون الكعبة، ويُجِيزون الحاجَّ. وحُكي عن أبي عُبيدةَ أنَّهم أفناء القبائل تجمَّعُوا فتشبَّكُوا كما يتشبَّك الصُّوف. قال: وَلاَ يَرِيمُون في التَّعريفِ مَوقِفَهم *** حتَّى يقالَ أَجِيزُوا آلَ صُوفانا([18])فأمَّا قولهم: صاف عن الشَّرِّ([19])، إذا عَدَل، فهو من باب الإبدال، يقال صَابَ([20]) إذا مال. وقد ذُكِر في بابه. (صول) الصاد والواو واللام أصلٌ صحيحٌ، يدلُّ على قَهْرٍ وعُلُوّ. يقال: صال عليه يَصُول صَولةً، إذا استطال. وصال العَيْر، إِذا حَمَلَ على العانة يَصُول صَوْلاً وصِيالاً. وحُكِيَ عن أبي زيد شيءٌ إن صحَّ فهو شاذٌّ. قال: المِصْول: هو الذي يُنقَع فيه الحنظلُ لتَذهب مرارتُه. (صوك) الصاد والواو والكاف كلمةٌ واحدةٌ. يقال لقيتُه أوَّل صَوْكٍ، أي أوّلَ وَهْلة. (صوم) الصاد والواو والميم أصلٌ يدلُّ على إِمساكٍ وركودٍ في مكان. من ذلك صَوم الصَّائم، هو إمساكُهُ عن مَطعَمه ومَشربه وسائرِ ما مُنِعَهُ. ويكون الإمساك عن الكلام صوماً، قالوا في قوله تعالى: ﴿إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحمنِ صَوْماً﴾ [مريم 26]، إنَّه الإمساكُ عن الكلامِ والصَّمتُ. وأمَّا الرُّكود فيقال للقائم صائم، قال النابغة: خيلٌ صيامٌ وخيلٌ غيرُ صائمةٍ *** تحتَ العَجَاجِ وخيلٌ تَعلُك اللُّجُما([21])والصَّوم: رُكود الرِّيح. والصَّوم: استواء الشَّمس انتصافَ النَّهار، كأنَّها ركدت عند تدويمها([22]). وكذا يقال صامَ النَّهارُ. قال امرؤ القيس: * إذا صامَ النَّهارُ وهَجَّرَا([23]) * ومَصَامُ الفَرَسِ: موقِفه، وكذلك مَصَامَتُه. قال الشَّماخ: * إذا ما استافَ منها مَصَامَةً([24]) * (صون) الصاد والواو والنون أصلٌ واحدٌ، وهن كَنٌّ وحفْظ. من ذلك صُنتُ الشّيءَ أصونُه صوناً وصِيانة. والصُِّوان: صُِوان الثَّوب، وهو ما يُصان فيه. فأمَّا قولهم للفرس القائم صائن. فلَعلَّه أن يكون من الإِبدال، كأنّه أريد به الصَّائم، ثمّ أبدلت الميم نوناً. قال النابغة: وما حاولتُما بِقِيادِ خيلِ *** يَصونُ الوَردُ فيها والكُميتُ([25])وممّا شذَّ عن الباب الصَّوَّان، وهي ضربٌ من الحجارة، الواحدةُ صَوَّانة. --------------------- ([1]) الجمهرة (3: 91). ([2]) الكدنة، بضم الكاف وكسرها. والبيت للفقعسي، كما في اللسان (صوي). وأنشده في (جلذ)، بدون نسبة. ([3]) لامرئ القيس. وعجزه في الديوان 54 واللسان (صوي): * صبا وشمال في منازل قفال *. ([4]) هو أوس بن غلفاء، كما في اللسان (صوب). ([5]) كذا ورد إنشاده. وصوابه: "وإن ما أهلكت مال"، بالقافية المرفوعة الروي. وقبله كما في اللسان: ألا قالت أمامة يوم غول *** تقطع بابن غلفاء الحبال ([6]) قال ابن بري: "البيت لرجل من عبد القيس يمدح النعمان. وقيل هو لأبي وجزة يمدح عبد الله بن الزبير، وقيل هو لعلقمة بن عبدة". ([7]) ديوان طرفة 75. ([8]) التكملة من المجمل. ([9]) في الأصل: "وانصاتا"، صوابه من المجمل. ([10]) ديوان ذي الرمة 11 واللسان (صوح). ([11]) أنشده في اللسان (صوح) بدون نسبة. ([12]) أي في تباين أصوله. ([13]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 87 واللسان (علب) بدون نسبة. ([14]) وكذا أنشده في المجمل واللسان بدون نسبة. ([15]) في اللسان (صور): كأن جذعاً خارجاً من صوره *** ما بين أذنيه إلى سنوره ([16]) صدره في الديوان 346: *عسفت اعتساف الصدع كل مهيبة* وفي اللسان (صوع): *عسفت اعتسافاً دونها كل مجهل *. ([17]) البيت للمسيب بن علس من قصيدة في المفضليات: (1: 60). وهو بتمامه: مرحت يداها للنجاء كأنما *** تكرو بكفي لاعب في صاع ([18]) البيت لأوس بن مغراء السعدي، كما في اللسان (صوف). ([19]) في الأصل: "الشعر"، وفي اللسان:"صاف عني شر فلان، وأصاف الله عني شره". ([20]) في الأصل: "صاف". ([21]) البيت في اللسان (صوم) وليس في قصيدته التي على هذا الروي في ديوانه 65 . وسيأتي في (علك). ([22]) في الأصل: "نديمها"، تحريف. وتدويمها: دورانها. ([23]) قطعة من بيت لامرئ القيس في ديوانه 97 واللسان (صوم). وهو بتمامه: فدعها وسل الهم عنك بجسرة *** ذمول إذا صام النهار وهجرا ([24]) قطعة من بيت للشماخ في ديوانه 67. وهو بتمامه. كروف إذا ما استاف منها مصامة *** له من ثرى أبوالهن نشوق. ([25]) البيت في اللسان (صون)، وليس في ديوان النابغة.
ـ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR444 harfص و ع
عنده أصوع من التمر وأصواع وصيعان.
ورأيت التمر يصاع: يكال بالصاع.
ومن المجاز: الراعي يصوع إبله والكميّ يصوع أقرانه: يحوذهم كما يصوع الكائل المكيل.
ومنه: انصاع القوم إذا مروا سراعاً.
والصبيان يلعبون بالكرة في صاعٍ من الأرض وهو مكان مطمئن.
قال المسيب: مرحت يداها للنجاء كأنما تكرو بكفّي لاعبٍ في صاع وضربه في صاع جؤجؤه وفي صاع صدره وهو وسطه.
وصوع الطارق موضعاً
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.619 harfصاعَ الشُّجاعُ أَقْرانَه والراعي ماشيته يَصُوعُ: جاءهم من نَواحِيهِمْ، وفي بعض العبارة: حازَهُم من نَواحيهم؛ حكى ذلك الأَزهري عن الليث وقال: غَلِط الليث فيما فسّر، ومعْنَى الكَمِيُّ يَصُوعُ أَقْرانَه أَي يَحْمِلُ عليهم فَيُفَرِّق جمعهم، قال: وكذلك الرّاعي يَصُوعُ إِبله إِذا فَرَّقَها في المَرْعَى، قال: والتيْسُ إِذا أُرْسِلَ في الشاءِ صاعَها إِذا أَراد سفادها أَي فَرَّقَها. والرجلُ يَصُوعُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR158 harf* ص و ع * * الصاعُ * الذي يُكال به وهو أربعة أمداد والجمع * أصْوُعٌ * وإن شئت أبدلت من الواو المضمومة همزة و * الصُّواعُ * لغة في الصاع وقيل هو إناء يُشرب فيه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.312 harfالصاع، والصواع، بالكسر، وبالضم، والصوع، بالفتح ويضم كلهن لغات في الصاع الذي يكال به، وتدور عليه أحكام المسلمين، وقرئ بهن، قرأ أبو هريرة رضي الله عنه، ومجاهد، وأبو البرهسم: قالوا نفقد صاع الملك وقرأ أبو حيوة وابن قطيب: صواع الملك بالكسر، وقرأ الحسن البصري وأبو رجاء، وعون بن عبد الله، وعبد الله بن ذكوان: صوع الملك بالضم، وقرأ أبو رجاء أيضا: صوع الملك بالفتح، وقرأ بعضهم: صوغ الملك بالغين
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR11.694 harfصُعْتُهُ
1 صُعْتُهُ ذ , (O, K,) [from صَاعَهُ,] aor. أَصُوعُهُ, (K,) inf. n. صَوْعٌ, (TA,) I measured it with the صَاع [q. v.]. (O, K.) One says, هٰذَا طَعَامٌ يُصَاعُ i. e. [This is wheat] that is measured [with the صاع]. (O.) ― -b2- And (assumed tropical:) [I collected it together, like as the measurer collects the corn &c. in the measure: and the contr., i. e.] I dispersed it, or scattered it;
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR512 harfصَاعَ
صَاعَ ( w ) U ( n. ac. صَوْع 1 ),
a. Measured.
b. Came in single file.
c. Separated, scattered.
صَوَّعَ
صَوَّعَ II ,
a. Rounded, pointed.
b. Dried ( the herbage; wind ).
تَصَوَّعَ
تَصَوَّعَ V , اِنْصَوَعَ VII ,
a. Was scattered, dispersed.
صَوْع
صَوْع [ 1 ] , ( pl. أَصْوُع 16 , صِيْعَان [ 34I ] , أَصْوَاْع 38 ),
a. A certain measure ( for corn & c. ).
b. Level ground;
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok17.088 harfصوع
صَاعَ - يَصُوْعُ - صُوَاع
صَاعَ - يَصُوْعُ + كائن + شيئاً أو في شيء: يفرقه ليغرف منه: يغرف بيده أو بإناء في كومة من الحب أو الدقيق أو ما شابه، فيفرقه ويأخذ منه مقداراً ويترك فيه حفرة
صُوَاع: على وزن " فـُعال" اسم فعل مبالغة من " صَاعَ - يَصُوْعُ ": اسم آلة: الآلة التي تستعمل للغرف في الحبوب أو الدقيق لأخذ مقدار منه، واصطلاحاً نوع خاص
Sîgalar(1)
Mücavir kökler7 mücavir (10 toplam)
- بعر
1 ortak ayet · Bair deve sürüsü demektir
- فقد
1 ortak ayet · (Fe, kaf,dal) Bağboğan ot,
- زعم
1 ortak ayet · Ganimetten ve kollektif olarak elde edilen maldan…
- حمل
1 ortak ayet · Haml: İple yüklenen yük demektir
- ملك
1 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
- جيأ
1 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- قول
1 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
Geçtiği ayetler(1)
قَالُوا نَفْقِدُ صُوَاعَ الْمَلِكِ وَلِمَنْ جَاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ
TasDediler ki: Hükümdarın su kabını kaybettik, onu getirene de bir deve yükü var. Ben de buna kefilim.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صوع |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كيل, وزن, وسع, حوز |
| Zıt Kök | شتت |
| Çekirdek Özet 1 | Çevresini kuşatarak toplamak, sınırlı ve çukur bir kapta veya alanda bir araya getirmek; ardından dağıtıp yönlendirmek |
| Çekirdek Özet 2 | Ölçü, tartı ve tasarruf aracı olan standart kap veya egemenlik ve otoriteyi temsil eden hükümdar kadehi |
| Çekirdek Özet 3 | Hem adil dağıtımı ve iktisadi ölçüyü hem de idari yetki ve hukuki denetimi somutlaştıran nesnel hacim standardı |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir su tası veya içki kadehi sayıp onun iktisadi ölçü, yetki ve hukuki plan unsuru niteliğini göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صو | Bir yöne doğru yönelme, toplanma, büzülme, ses veya maddeyi belirli bir sınırda tutma (صوب, صوت, صور, صوف, صوم) | ع | Genizsi ve derin boğaz sesi olan ع harfinin eklenmesiyle, toplanma ve yönelme hareketi sınırları belirli çukur bir hacme, nesneleri çepeçevre kuşatarak ölçmeye veya topluluğu dağıtarak sevk etmeye evrilmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Dağınık olan unsurları yakalama, belirli bir odakta toplama ve sıkıştırarak çevreleme hareketini başlatır. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Toplanan ve çevrilen unsurları birbirine bağlar, sınırları sabitleyerek bir arada tutar. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Derinlik, çukurluk ve algılanabilir sınır meydana getirerek hacmi ve kapasiteyi görünür, ölçülebilir bir kaynağa dönüştürür. |
| صوع | Bir hacmi çepeçevre sarıp sabitleyerek derinlik kazandırma ve ölçülebilir hale getirme hareketi | Unsurları yakalayıp sınırlı ve çukur bir form içinde toplayan, hem ölçüm kabı hem de sevk ve idare aracı oluşturan bütüncül hareketi ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çukur zemin, devenin veya devenin göğsünün yere bastığı çukur yer; hububat ölçümünde kullanılan, nesneyi çepeçevre saran yuvarlak ve çukur kap; savaşçının hasımlarını veya çobanın davarlarını bir yönden kuşatarak sürmesi ve dağıtması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Zü’r-Rimme bir beytinde kökü dağılma ve savrulma anlamında kullanmıştır: تظَلُّ بها الآجالُ عَنِّي تَصَوَّعُ (Orada eceller benden yana dağılıp savrulur). Bir diğer şahitte el-Müseyyeb b. Ales şöyle der: مرحت يداها للنجاء كأنما / تكرو بكفّي لاعبٍ في صاعِ (Hızlı gitmekten elleri öyle neşelendi ki sanki çukur bir yerde [çocukların top oynadığı çukurda] bir oyuncunun iki avucuyla top sürmesi gibidir). |
| Erken Arapça kullanım | Yün ve pamuk ditmek için hazırlanan düzeltilmiş ve etrafı çevrilmiş çukurca yere صاعة denmesi; savaşçının hasımlarını kuşatması için الكَمِيُّ يَصُوعُ أقرانَه ve çobanın develerini otlakta yönlendirmesi için الراعي يصوع إبله denmesi. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça صوع kökü, Sami dil ailesinde hem belirli bir hacmi/kabı hem de etrafı kuşatıp toplamayı veya savurmayı ifade eden köklerle bağlantılıdır. İbranicede צוע kökü bükülmek, eğilmek, kap gibi çukurlaşmak veya adım atmak anlam alanıyla kesişirken, Süryanicede ve Batı Aramicede benzer fonetik biçimler ölçü kabı veya çanak için kullanılan nesne adlarına zemin hazırlar. Doğu Sami kolunda Akadca şâhu / sâhu biçimlerinde görülen kap ve sepet adları da bu semantik matrisin bir parçasıdır. Arapçada kök, hem geometrik bir çukurluğu ve içine alan kabı (صاع ve صواع) hem de bir nesneyi dört bir yanından sararak sevk etmeyi ve ardından dağıtmayı (صوع الإبل / تصوع القوم) kapsayan çift yönlü dinamik bir yapı kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çepeçevre kuşatarak ölçüye vurmak veya bir araya toplayıp sürmek | Hacmi çevreleyerek toplayan kap ile nesneleri yönlendirip dağıtma eylemi aynı kökten türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צוע ve Aramice/Süryanice türevler | Kap, çukur alan, eğrilerek oyuklaşan zemin ve adım atarak yayılma semantik paralellik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kap ve sepet kökleri | Hububat ölçümünde ve taşımada kullanılan çukur kap formları temel araç adlarıyla örtüşür. | Muhtemel |
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صوع | Anlamlı | Kuşatıp toplamak, ölçü kabı, dağıtmak | Hedef köktür; standart hacim kabını ve nesneleri çevreleyip sevk etmeyi anlatır. | Kur'an'da geçer |
| صعو | Anlamlı | Küçük kuş, serçe benzeri kuş | Zayıflık, küçüklük ve boyun bükme anlamı taşır; hadis metinlerinde geçer. | Kur'an'da geçmez |
| وصع | Anlamlı | Küçük kuş, serçe yavrusu ve sesi | Küçülme, alçalma ve tiz ses çıkarma anlamına yoğunlaşır. | Kur'an'da geçmez |
| وعص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| عصو | Anlamlı | Değnek, sopa, dayanılan nesne | Bir araya getirme, vurma, topluluğu idare etme ve dayanma aracıdır. | Kur'an'da geçer |
| عوص | Anlamlı | Güçlük, çetinlik, kapalılık | Anlaşılması ve aşılması zor olan söz veya meseleyi ifade eder. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صوع | Merkez | Hacimle ölçme, içine alma, yönetsel kap | Nesneyi çepeçevre sarıp çukur bir kapta toplayarak hem ölçüm hem egemenlik göstergesi kılar. | Kuşatıcı ve hacimsel kap standardıdır. |
| كيل | Komşu | Hacim ölçümü | كيل doğrudan tahılın hacimsel ölçüm işlemini ve eylemini ifade ederken, صوع o ölçümün yapıldığı somut kabın kendisidir. | Eylem ve nesne ayrımı bulunur. |
| وزن | Komşu | Kütle ve ağırlık ölçümü | وزن yerçekimi ve denge esaslı ağırlık belirlemeyi hedefler; صوع ise hacimsel kuşatmayı esas alır. | Boyut ve ağırlık farkı vardır. |
| وسع | Komşu | Genişlik, kapasite | وسع bir şeyin içine alabilme genişliğini ve gücünü belirtirken, صوع sınırları belirlenmiş sabit hacim kabıdır. | Soyut imkân ile somut standart farkı. |
| حوز | Komşu | Çevirip mülkiyetine alma | حوز bir şeyi kendi tarafına katıp toplarken, صوع bunu ölçüm ve dağıtım bağlamında yapar. | İdare ve ölçüm ayrımı. |
| شتت | Zıt | Dağılma, parçalanma, intizamsızlık | صوع kuşatıp bir araya getirirken ve düzenli sevk ederken, شتت birliğin bozulup hedefsizce dağılmasıdır. | Kuşatıp toplamanın tam zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صوع | صُوَاع، مِكْيَال، إِنَاء | Hububat ölçümünde kullanılan standart ölçek ve hükümdarın içecek kadehi. | Kesin |
| Latince | scyphus, modius | Kadeh, çanak, tahıl ölçeği | scyphus içki kadehini ve kraliyet kabını, modius ise tahıl ölçü kabını karşılar; kökün iki işlevini ayrı ayrı verir. | Güçlü |
| İngilizce | measuring cup, goblet, royal chalice | Ölçü kabı, hükümdar kadehi | Hacimsel ölçek ve krallık simgesi olan kadeh anlamlarını taşır; Arapçadaki sevk ve kuşatma fiilini içermez. | Güçlü |
| Almanca | Messbecher, Trinkbecher, Kelch | Ölçü kabı, kadeh, kupa | Hem hububatın ölçüldüğü kabı hem de seçkin içki kabını karşılar; dinamik kuşatma boyutu eksiktir. | Güçlü |
| Fransızca | coupe, gobelet de mesure | Kupa, kadeh, ölçüm tası | Hükümdara ait değerli kap ve erzak dağıtımında kullanılan ölçek fonksiyonunu karşılar. | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صُوَاعَ (İsim formu) | Hükümdarın hem içmekte hem de erzak ölçümünde kullandığı kıymetli ölçek kabı | Hz. Yûsuf kıssasında kardeşlerin erzak yüküne konulan ve kaybolması üzerine aranan kraliyet kabı bağlamında geçer; Yûsuf 12:72. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi plan ve tedbirin inceliği | Yûsuf peygamberin kardeşlerini alıkoymak için kurduğu planın (keyd) meşruiyeti ve ilahi hikmetle uyumu. | Hüküm ve adaletin tahakkukunda vesile kılınan nesne. |
| Fıkıh | Zekât, kefaret ve fitre ölçüsü (Sâ‘) | Fıkıhta صاع (dört müdd) temel bir hacim ölçüsü olarak belirlenmiş; zekât ve fitrenin gramaj/hacim hesabı bu kök üzerinden yürütülmüştür. | Şer'î iktisatta standart hacim ölçü birimi. |
| Tefsir | Hükümdarın tası ve erzak ölçeği | Yûsuf 12:72 ayetinde geçen صواع ile 12:70 ayetindeki سقاية kelimelerinin aynı nesne mi yoksa farklı iki kap mı olduğu tartışılmıştır. | Değerli madenden mamul, hem içecek hem ölçek olarak kullanılan kadeh. |
| Hadis | Fıtır sadakası ve zekât standartları | Hz. Peygamber’in zekât ve fitre miktarlarını صاع ile tayin etmesi ve Medine sâ‘ının bereketine dair rivayetler. | Adaleti ve yeknesaklığı sağlayan ölçü birimi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul hakkı ve şer'î mükellefiyetler | Zekât ve fitre ölçüsü | İbadetlerde miktar standardı sağlamak | Dini vergilerin ve kefaretlerin keyfiyetten arındırılıp nesnel bir hacimle sabitlenmesini sağlar. | Kesin |
| İlmi | Metroloji ve fiziksel ölçüm | Standart hacim birimi | Ölçülebilirlik ve tekrarlanabilirlik | Katı ve akışkan maddelerin standart kaplar yoluyla objektif olarak ölçülmesini temin eder. | Güçlü |
| Siyasi | Devlet otoritesi ve teftiş | Hükümdarlık alâmeti ve denetim aracı | Hukuki meşruiyet ve kontrol tesis etmek | Kralın kabı egemenliği temsil eder; onun aranması ve çalınması devlet güvenliği ve yargı yetkisi doğurur. | Güçlü |
| İktisadi | Erzak dağıtımı ve piyasa dengesi | Hacimsel dağıtım ve mübadele ölçeği | Kıtlık anında adil bölüşüm sağlamak | Kaynakların tüketicilere eşit ve kontrollü biçimde paylaştırılmasında suiistimalleri önleyen kontrol aracıdır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hacim integrali ve kalibre edilmiş ölçüm standardı (Gauge calibration) | Maddenin sürekli formunun sonlu ve kalibre edilmiş bir sınır içine hapsedilerek net bir değerle ifade edilmesi prensibiyle izomorfiktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Otorite sembolü ve denetimli kaynak tahsisi (Institutional resource allocation) | Bürokratik sistemlerde hem iktidarın meşruiyet simgesi hem de kıt kaynakların kurallara bağlı olarak dağıtılmasını denetleyen idari araçtır. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca primitif bir su bardağı veya sıradan bir yemek tası derecesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | صوع Kur'an'da yalnızca bir eşya değil; kıtlık yönetiminde adaleti sağlayan, devlet gücünü ve egemenliği somutlaştıran, aynı zamanda stratejik bir hukuki tasarrufun merkezinde yer alan sembolik bir ölçüttür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf kıssasındaki adli ve idari kurguyu sıradan bir hırsızlık vakasına indirgemek; ölçü ve tartı adaletinin devlet ciddiyeti ve peygamberi hikmetle olan bağını görememek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da yalnızca bir defa geçmesine rağmen, iktisadi dağıtımın, devlet denetiminin ve peygamberî zekânın (keyd) nasıl maddi bir ölçü aleti üzerinden somutlaştığını gösterdiği için kritik bir öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresindeki erzak temini, tahıl dağıtımı, kardeşlerin imtihanı ve bürokratik soruşturma süreçlerini anlatan ayet grubunda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hükümdarın kabının keyfi bir lüks aracı değil, kamu kaynaklarının adil dağıtımında kullanılan resmi bir metroloji standardı olduğunu göstererek ayetin sosyo-ekonomik bağlamını netleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamHububat ve sıvıların ölçüldüğü, nesneyi çepeçevre saran standart çukur kap; hükümdarın kadehi.
- Soyut anlamDağınık unsurları belirli bir sınır içinde toplayıp kalibre etme, bu kalibrasyon üzerinden adil taksimat ve otorite tesis etme.
- Sistematik karşılıkSosyo-ekonomik sistemde adaletin ve siyasi nizamda kamu denetiminin nesnel ölçü aleti.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde ölçüm kabının kapalı sınırını ve kuşatıcı geometrisini, unsurları çepeçevre sarıp bir araya getiren sınır integralini temsil eder. fonksiyonu, içine alınan maddenin () hacmini sabit bir standart değerine (sâ‘ ölçüsüne) eşitleyen kalibrasyonu gösterir. Bu ölçüm süreci dönüşümüyle hem adil paylaştırmayı hem de siyasi/hukuki hükmü ifade eden nihai sonuca () bağlanır.