عصو
ع - ص - و
KÖK- 12 geçiş
- 12 ayet
- 6 sîga
- 6 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Asân
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: عصو/ي
Notlarım
Sözlükler(6)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.417 harfباب العين والصّاد وواي معهما
ع ص و، ع ص ي، ع و ص، ع ي ص، ص ع و، ص و ع، و ص ع مستعملات
عصو، عصي:
العصا: جماعة الإسلام، فمن خالفهم فقد شقّ عصا المسلمين.
والعصا: العود، أنثى عصا وعَصَوان وعِصِيّ.
وعَصِيَ بالسّيف: أخذه أخذ العصا، أو ضرب به ضربه بالعصا. وعصا يعصو لغة. قال:
وإنَّ المشرفيةَ قد عَلِمْـتُـمْ إذا يَعْصَى بها النَّفرُ الكرامُ
والعصا: عرقوة الدّلو، والإثنان عَصَوانِ، قال:
فجاءتْ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR20.649 harfMadde başı: عصو/ي(باب العين والصاد وما يثلثهما)
(عصف) العين والصاد والفاء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على خِفّةٍ وسرعة. فالأوَّل من ذلك العَصْف: ما على الحبِّ من قُشور التّبن. والعَصْف: ما على ساق الزَّرع من الوَرَق الذي يَبس فتفتَّت، كل ذلك من العَصْف. قال الله سبحانه:﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]، قال بعضُ المفسِّرين: العصف: كلُّ زرعٍ أُكِل حَبُّه وبقي تبنُه. وكان ابنُ الأعرابي يقول: العَصْف: ورقُ كلِّ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR552 harf* ع ص و * * العَصَا * مؤنثة يقال عصا و * عَصَوان * والجمع * عُصِيٌّ * بكسر العين وضمها و * أعْصٍ * مثل زمن وأزمن وقولهم ألقى * عَصَاهُ * أي أقام وترك الأسفار وهو مَثَل وهذه عصاي قال الفرَّاء أول لحن سُمع بالعراق هذه عصاتي ويقال في الخوارج قد شقوا * عَصَا * المسلمين أي اجتماعهم وائتلافهم وانشقت العصا أي وقع الخلاف وقولهم لا ترفع عصاك عن أهلك يُراد به الأدب و * عَصاهُ * ضربه بالعصا وبابه عدا و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.438 harf: ( و ( *!العَصا : العُودُ ) ، أَصْلُها من الواو لأنَّ أَصْلَها *!عصو ، وعلى هذا تَثْنِيَته *!عَصَوان ، قيلَ : سُمِّيَت بها لأنَّ الأصابِعَ واليَدَ تَجْتَمِع عليها ؛ مِن قوْلِهم : *!عَصَوْتُ القوْمَ *!أَعْصُوهُم إذا جَمَعْتهم ؛ رَواهُ الأصْمعي عن بعضِ البَصْرِيِّين ؛ قالَ : ولا يجوزُ مَدُّ العَصا ولا إدْخال التاءِ معها .
وقالَ الفرَّاءُ : أَوَّلُ لَحْنٍ سُمِعَ بالعِراقِ هذه *!عَصاتِي .
(
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.413 harfعَصَاهُ
1 عَصَاهُ ذ , (K, TA,) aor. يَعْصُوهُ, (TA,) inf. n. عَصْوٌ, (TK,) He struck him, or beat him, with the staff or stick or rod (بِالعَصَا): (K, TA:) or عَصَوْتُهُ بِالعَصَا I struck him, or beat him, with the staff &c. (S.) ― -b2- And عَصِىَ بِهَا He took it, i. e. the staff &c.: and عَصِىَ بِسَيْفِهِ he took his sword as one takes the staff: or he struck, or beat, with it as one does with
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR51 harfعَصَا
عَصَا U ( n. ac. عَصْو 1 ),
a. Struck, beat.
Mücavir kökler63 mücavir (83 toplam)
- لقي
8 ortak ayet · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
- موسى
7 ortak ayet · Musa
- ثعب
2 ortak ayet · Suğban büyük yılan, ejderha demektir
- لقف
2 ortak ayet · Kapar
- هزز
2 ortak ayet · Kımıldadı
- حبل
2 ortak ayet · Habl ip demektir
- ضرب
3 ortak ayet · Örnek verdi
- وحي
3 ortak ayet · İşaretleşmek için yakılan ateştir
- حجر
2 ortak ayet · Taş demektir
- بجس
1 ortak ayet · Becs suyu bolca kaynayan pınar demektir
- طود
1 ortak ayet · Çölde rüzgarın sürükleyerek meydana getirdiği kum sıra…
- هشش
1 ortak ayet · Ve çırparım
Geçtiği ayetler(12)
وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ …
Asân yardımıylaHani, bir vakit Musa, kavmi için su arayınca; asanla taşa vur, demiştik de, taştan oniki çeşme fışkırmış, her zümre su alacağı yeri öğrenmişti. Allah’ın rızkında yeyin, için, yalnız yeryüzünde bozgunculuk yaparak, karışıklık çıkarmayın.
… وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ …
Asân ileBiz, onları on iki oymağa, ümmetlere ayırdık. Kavmi ondan su istediği zaman Musa’ya vahyettik ki: Asanı taşa vur. Ondan on iki pınar fışkırdı. Herkes içeceği yeri belledi. Ve onların üzerine bulutla gölge yaptık. Onlara kudret helvası ve bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve güzel olanlarından yeyin. Onlar bize zulmetmediler, ancak kendilerine zulmediyorlardı.
فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ
Asân ileBunun üzerine Musa’ya vahyettik ki: Asanı denize vur. O, hemen yarıldı ve her parçası yüce bir dağ gibi oldu.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عصو |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (üçüncü harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عكف, سند, هرو |
| Zıt Kök | سقط |
| Çekirdek Özet 1 | Sertleşme, katılaşma, bir araya toplanıp bükülmez hâle gelme ve dayanılacak bir dayanak (değnek/baston) oluşturma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın güç yetiremediği yerde dayandığı maddî destek aracı, otoritenin ve toplumsal bütünlüğün somut göstergesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sisteme dayanma, yetkiyi elinde tutma veya dayanağı elden çıkararak teslimiyet ve istikrar sağlama |
| Kritik Hata Riski | Âsâyı yalnızca sihirbazlara karşı kullanılan fiziksel veya mitolojik bir sihir aleti sayıp, onun temsil ettiği meşru yetki, ilahî dayanak ve toplumsal birlik ilkesini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عص | Sıkışma, sertleşme, gerilme, toplanıp yoğunlaşma; bu çekirdek عصب kökünde bağ dokusunun gerilip sarılmasını, عصر kökünde sıkıp özünü çıkarmayı, عصف kökünde rüzgârın şiddetle büküp savurmasını, عصم kökünde sımsıkı tutup engellemeyi, عصي kökünde ise boyun eğmeyip sertleşmeyi ifade eder. | و | İki nesneyi veya unsuru birbirine bağlayan, gerginlik ve sertliği tutulabilir, yaslanılabilir bir nesneye (ağaç dalına, âsâya) dönüştüren uzantı işlevi kazanmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Dış dünyayı algılama, hedefe yönelme, dayanağın yerini tespit etme |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sıkıca kavrama, birbirine kenetlenme, sağlamca bükülüp sertleşme |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki unsuru bitiştirme, yere çakılma, dayanma ve sabitlik sağlama |
| عصو | Birleşen piktogramlar | Gözle tespit edilen bir hedefe veya zemine, sıkıca kavranıp bükülmez hâle getirilmiş bir aracı raptederek dayanma, yönlendirme ve tutunma eylemi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağaçtan kesilerek soyulan, kurutulup sertleştirilen, üzerine dayanılan ve hayvanları gütmekte kullanılan kuru sopa veya değnek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Göçebenin yolculuğu bitirip çadırını kurması ve yurt edinmesi anlamında kullanılan meşhur deyimde geçer: فألقَتْ عصاها واستقرّت بها النَّوَى / كما قرّ عيناً بالإياب المسـافِـرُ |
| Erken Arapça kullanım | Kılıcı âsâ gibi tutmak veya âsâ vuruşuyla vurmak anlamında عَصِيَ بالسيف veya عَصَا يعصو kullanımı; ayrıca kovanın iki yanındaki ahşap çapraz desteğe (عرقوة الدلو) verilen عَصَوانِ adı ve topluluğun birliğini kırma eylemine شقّ عصا المسلمين denmesi |
Kaynak Halîl b. Ahmed, Kitâbü’l-ʿAyn; İbn Düreyd, Cemheretü’l-Luğa; İbn Manzûr, Lisânü’l-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde bu kök, ahşap bir dalın sertleştirilmesi, destek alınması, topluluğun bir çubuk veya değnek etrafında hizalanması semantiğiyle yakından ilişkilidir. İbranicede ağaç, odun ve tahta anlamındaki עֵץ ('ets) ve Aramicede עָקָא / עָצָא ile fonetik ve morfolojik paralellikler taşır. Proto-Sami katmanda sert, bükülmez, dayanıklı bitki gövdesi tasavvurundan türemiştir. Arapçada kök bir yandan nâkıs formda عصو ve عصي varyantları üzerinden bükülmezlik ve kafa tutma (isyan) fikrine, diğer yandan elle kavranan somut dayanağa (âsâ) doğru iki temel kolda özelleşmiştir. Erken dönem Arap bedevî hayatında âsâ yalnızca yürüyüş desteği değil; kabilenin toplanma odağı, hatibin hitap kürsüsü ve çobanın yönetim aletidir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Hebrew and English Lexicon; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عصو / عصي | Sertleşmek, eğilmemek, kuru dalın direncini kuşanmak ve dayanak hâline gelmek | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עֵץ ('ets) / Aramice עָצָא | Kuru ağaç, odun, dik ve sert bitkisel malzeme ortak semantik kökü | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dışı soydaşlık güvenle tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Gesenius Hebrew Lexicon; Lisânü’l-ʿArab; Tâcü’l-Arûs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عصو | Anlamlı | Âsâ yapmak, âsâ ile vurmak, dayanmak | Sert tahta, dayanak ve topluluk sembolü olan değnek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عوص | Anlamlı | Zorlaşmak, kapalı ve girift olmak | Kelamın veya işin çetin, anlaşılmaz ve sarpa sarmış hâli | Kur'an'da geçmez |
| صعو | Anlamlı | Küçük kuş (serçe türü), küçülmek | Küçük gövdeli ve zayıf yapılı çöl kuşu (sa've) | Kur'an'da geçmez |
| صوع | Anlamlı | Ölçmek, tartmak, dağıtmak | Hububat ölçü birimi olan kap (sâ') ve saçın kıvrılması | Kur'an'da geçer (صواع) |
| وعص | Anlamlı | Kum tepesi, yumuşak ve güç yürünür zemin | Adımların battığı, yürümesi zahmetli yumuşak kumul | Kur'an'da geçmez |
| وصع | Anlamlı | Küçülmek, büzülmek, daralmak | Yuvasına sinen kuş veya daracık mekâna sıkışma | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عصو | Merkez | Âsâ, dayanak, sebat aracı | Bizzat ele alınıp dayanılan, yönetme ve çobanlıkta kullanılan sert ağaç alet | Yaslanma, yönlendirme, güç yetiremediğinde destek bulma |
| عكف | Komşu | Bir yere tutunup kalma | Bir nesneye değil mekâna veya amele kapanarak dayanma | Ayrılmaksızın bir yerde ikamet etme ve ibadete çekilme |
| سند | Komşu | Sırtını verme, destek alma | Yüksek bir yere veya güvenilir bir nesneye arka verip yaslanma | Kendisine dayanılan aracı veya kişiyi ifade etme |
| هرو | Komşu | Büyük sopa, çomak | Dayanak olmaktan ziyade yalnızca vurma ve cezalandırma amaçlı sopa | Âsânın çobanlık ve dayanma vasfı olmaksızın vurucu hâli |
| سقط | Zıt | Düşme, yere serilme, dayanaksız kalma | Dayanağın ortadan kalkmasıyla dik duruşu kaybedip yer çekimine teslim olma | Âsânın sağladığı dikliği ve tutunmayı bütünüyle yitirme |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عصو (عَصَا) | Âsâ, baston, dayanak, sopa | Çobanlığın, otoritenin ve yürüme desteğinin simgesi olan sert ağaç değnek | Kesin |
| Latince | baculum, virga | Değnek, âsâ, asa-yı hâkimiyet | Yürüyüş desteği ve resmî/dini otorite göstergesi çubuk | Güçlü |
| İngilizce | staff, rod, cane | Âsâ, baston, çoban değneği | İhtiyaçta dayanılan ve yönlendirme aracı olan sert ahşap nesne | Güçlü |
| Almanca | Stab, Hirtenstab | Âsâ, çoban sopası, yetki sembolü | Hem fiziki destek hem de sürü yönetimi ve liderlik gereci | Güçlü |
| Fransızca | bâton, houlette | Sopa, âsâ, çoban değneği | Yürürken güç alma, koyunları gütme ve erk simgesi | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Lewis & Short; Duden Deutsches Universalwörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَصَايَ | Çobanlık aleti ve kişisel ihtiyaç desteği | Hz. Mûsâ'nın kendi âsâsının gündelik işlevlerini saydığı bağlam: dayanma, yaprak silkme ve diğer ihtiyaçlar (Tâhâ 20:18) |
| بِعَصَاكَ | Mucizevî tasarruf ve ilahî müdahale vasıtası | Taşa vurup su çıkarma ve denizi yarma emirlerinde kullanılan fiziksel vasıta bağlamı (Bakara 2:60, A'râf 7:160, Şuarâ 26:63) |
| عَصَاكَ / عَصَاهُ | Hakikatin batılı yutan canlı delili ve ejderha | Firavun'un huzurunda ve sihirbazlarla karşılaşmada hakikatin galebe çalması bağlamı (A'râf 7:107, A'râf 7:117, Şuarâ 26:32, Şuarâ 26:45, Neml 27:10, Kasas 28:31) |
| عِصِيَّهُمْ | Aldatma, yanılsama ve batıl iktidar araçları | Sihirbazların halkın gözünü boyamak için yere attıkları iplerle birlikte andıkları bâtıl araçlar bağlamı (Tâhâ 20:66, Şuarâ 26:44) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve mucize bahsi | Âsânın yılan veya ejderhaya dönüşmesinde zatın değişimi (inkılâb-ı hakîkat) ve ilahî kudretin nedensellik üzerindeki tasarrufu | Vasıtanın kendi gücüyle değil, ilahî hitap ile işlev görmesi |
| Fıkıh | Cuma hutbesi ve teyemmüm | Hatibin hutbe irad ederken âsâya dayanmasının sünnet veya mendup oluşu; yolcunun âsâ edinme fıkhı | Sükûnet, vekar ve hitabet esnasında bedene dayanak temini |
| Tefsir | Tâhâ 20:18 tahlili | Hz. Mûsâ'nın Rabbiyle konuşurken sözü uzatması (istînâs) ve bir aletin çok amaçlı kullanılabilirliğinin hikmeti | Dünyevî bir aletin ilahî vahiy ile kutsal bir risalet vasıtasına dönüşmesi |
| Hadis | Cemaat ve fitne rivayetleri | شقّ العصا (birlik âsâsını yarmak) mecazıyla cemaatten ayrılmanın, ümmetin birliğini bozmanın yasaklanması | Âsânın kabilenin/ümmetin parçalanmaz bütünlüğünü simgelemesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve mucize | İlahî emre ram olan beşerî vasıta | Sebeplerin acziyetini ve yaratanın mutlak hâkimiyetini gösterme | Âsâ kendi başına kuru bir odundur; ilahî emir indiğinde denizi yarar, yılan olur | Kesin |
| İlmi | Fiziksel araç kullanımı | Bedenin gücünü katlayan basit mekanik dayanak | Ağırlık merkezini dengeleme ve kaldıraç/destek rolü oynama | İnsanın sınırlı fiziki kapasitesini dışsal bir araçla destekleyip verimlileştirmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve kabile nizamı | İktidar asâsı ve toplumsal ittifak sütunu | Birliği ve meşru sevk-idare yetkisini temsil etme | Âsâ liderin çobanlık hakkını simgeler; kırılması iktidarın ve cemaatin dağılmasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve hayvancılık | Çobanlık sermayesi ve emek aracı | Sürüyü koruma, ağaçtan yaprak dökerek yem sağlama | İlkel üretim sürecinde maliyetsiz fakat katma değeri yüksek temel istihdam aleti | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge vektörü ve rijit destek noktası | Mekanikte bir sistemin devrilmesini önlemek üzere taban alanını genişleten ve dikey eksendeki yükü yere aktaran rijit çubuk modeli | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal otorite ve meşruiyet simgesi | Sosyoloji ve siyaset biliminde yöneticinin şiddet tekelini ve yönlendirme erkini somutlaştıran sembolik dayanak | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Âsâyı yalnızca antik çağlara ait bir yaşlılık bastonu veya masalsı bir sihirbaz çubuğu olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Âsâ insanın dünyadaki zaafını telafi eden meşru bir dayanak, sürüyü ve toplumu idare etme mesuliyeti, ilahî irade karşısında araçların göreceliliği ve toplumsal birliğin sembolüdür |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Mûsâ ile Firavun ve sihirbazlar arasındaki mücadeleyi teknik bir sihir düellosuna indirgemek; hakiki dayanak ile sahte yanılsamalar arasındaki ontolojik ayrımı görememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da âsâ, en yalın dünyevî aletin peygamberî davette nasıl bir meşruiyet ve mucize vasıtasına dönüştüğünü gösterir; insanın acziyetinde neye dayandığı ile imanın neyi dönüştürdüğü arasındaki bağı kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ kıssasının geçtiği A'râf, Tâhâ, Şuarâ, Neml ve Kasas surelerindeki risalet, meydan okuma, firavunî düzenin çözülüşü ve çöl yürüyüşü ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin zahiren zayıf ve basit görünen vasıtalarla galebe çalacağını bildirir; bâtılın göz boyayan karmaşık illüzyonlarının (sihirbazların ipleri ve değnekleri) ilahî hakikat karşısında tutunamayacağını ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAğaçtan kesilip kurutularak sertleştirilen, üzerine yaslanılan, hayvan güdülen ve bedene direnç sağlayan değnek.
- Soyut anlamİnsanın fiziki veya toplumsal zaafını telafi etmek üzere tutunduğu meşru destek, yöneticilik erki ve cemaat bütünlüğü.
- Sistematik karşılıkİlahî emrin temas etmesiyle tabiat kurallarını aşan dönüştürücü vasıta; bâtıl dayanakları iptal eden hakiki itimat odağı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , insanın dünyadaki gündelik aletler kümesini; , bu kümeden seçilen âsâyı; , gündelik dayanma ve yönlendirme işlevini temsil eder. ilahî tasarruf ve emri gösterir. , ilahî müdahale ile vasıtanın dönüştüğü hakikat delilini (ejderha/mucize) ifade ederken; bu hakikat, bâtılın tüm yapay dayanaklarının toplamından () mutlak surette büyüktür ve onları yutarak hükümsüz kılar.