كيل
ك - ي - ل
KÖK- 16 geçiş
- 13 ayet
- 9 sîga
- 13 sözlük
Kile ölçü birimidir. Kilenin büyüklüğü ülkelere döre değişmektedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kile ölçü birimidir. Kilenin büyüklüğü ülkelere döre değişmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.607 harfالكاف واللام و"وايء" معهما
ك ل و، ك و ل، و ك ل، ل و ك، ك ل ي، ك ي ل، ك ل ا، ل ك ي، ك ل أ، ك أ ل، ل ك أ، أ ك ل، أ ل ك مستعملات كلو: الكُلْوة: لغة في الُكْلية لأهل اليمن.
كول: الكَوْلانُ: نبات في الماء يشبه البردي، وورقه وساقه يشبه السعد، إلا أنه أغلظ منه، وأصله مثل أصله، يجعل في الدواء.
وكل: تقول: وكَلْته إليك أَكِلُه كِلَةً، أي: فوضته.
ورجل وَكَلٌ ووُكَلَةٌ وهو المُواكِلُ يتكل على غيره فيضيع
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR850 harfالكَيْلُ: المِكيالُ. والكَيْلُ: مصدرُ كلْتُ الطعامَ كَيْلاً ومَكالاً ومَكيلاً أيضاً. يقال: ما في بُرِّكَ مَكالٌ، وقد قيل مَكيلٌ. والاسم الكيلَةُ، بالكسر. يقال: إنَّه لحَسَنُ الكيلَةِ، مثالُ الجِلْسَةِ والرِكبةِ. وفي المثل: "أَحَشَفاً وسوءَ كيلَةٍ" أي أتجمعُ أن تعطيني حَشَفاً وأن تسيءُ لي الكيلَ. ويقال: كِلْتُهُ، بمعنى كِلْتُ له. قال تعالى: "وإذا كالوهُمْ" أي كالوا لهم. واكْتَلْتُ عليه: أخذْتُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok20.906 harfك ل ( و ا ي ء )
كول ، كيل ، كلي ، كلأ ، كلا ، أكل ، ألك ، لكأ ، وكل ، لكي ، لوك : مستعملة .
كول كيل : تَكَوَّلَ القومُ عليه تكَوُّلاً ، وتثَوَّلُوا عليه تَثَوُّلاً إذا اجتمعوا عليه يَضْرِبونَه ، فلا يُقْلِعُونَ عن ضربِه وشَتْمه ، وهم قاهرونَ له .
وقال غيره يقال : انكَالُوا عليه ، وانْثَالُوا بهذا المعنى .
وقال الليث : الكَوْلاَنُ : نباتٌ ينْبُت في الماء مثل البرْديّ يُشْبِهُ ورقهُ وساقهُ السعْدَ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.303 harf(باب الكاف والياء وما يثلثهما)
(كيد) الكاف والياء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على معالجةٍ لشيء بشدّة، ثم يتّسع الباب، وكلّه راجعٌ إلى هذا الأصل. قال أهلُ اللُّغة: الكيد: المعالجة. قالوا: وكلُّ شيءٍ تُعالِجُه فأنت تَكِيدُه. هذا هو الأصل في الباب، ثم يسمُّون المَكر كيداً. قال الله تعالى: ﴿أمْ يُرِيدُونَ كَيْداً﴾ [الطور 42]. ويقولون: هو يَكيدُ بِنَفسهِ، أي يجودُ بها، كأنَّه يُعالِجها لتخرُج. والكَيْد:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR397 harf- الكيل: كيل الطعام. يقال: كلت له الطعام: إذا توليت ذلك له، وكلته الطعام: إذا أعطيته كيلا، واكتلت عليه: أخذت منه كيلا. قال الله تعالى: ﴿ويل للمطففين * الذين إذا اكتالوا على الناس يستوفون * وإذا كالوهم﴾ [المطففين/1 - 3] وذلك إن كان مخصوصا بالكيل فحث على تحري العدل في كل ما وقع فيه أخذ ودفع. وقوله: ﴿فأوف لنا الكيل﴾ [يوسف/88]، ﴿فأرسل معنا أخانا نكتل﴾ [يوسف/63]، ﴿كيل بعير﴾ [يوسف/65] مقدار حمل بعير.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR738 harfك ي ل
برّ مكيل وكلته له: أعطيته.
واكتلته منه واكتلته عليه: أخذته.
ومن المجاز: كايلناهم صاعاً بصاع: كافأناهم وتكايلوا بالدم.
قال: فيقتل جبراً بامريء لم يكن له بواء ولكن لا تكايل بالدم وكايلته في المقال إذا قلت له مثل ما يقول لك وقال ذلك مكايلةً أي مقايسة وكاله به: قاسه.
قال الأخطل: فقد كلتموني بالسوابق قبلها فبرّزت منها ثانياً من عنانيا وكالهم بالسيف كيلاً.
قال:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.499 harfالكَيْلُ: المِكْيال. غيره: الكَيْل كَيْل البُرِّ ونحوه، وهو مصدر كالَ الطعامَ ونحوه يَكِيلُ كَيْلاً ومَكالاً ومَكِيلاً أَيضاً، وهو شاذ لأَن المصدر من فَعَل يَفْعِل مَفْعِل، بكسر العين؛ يقال: ما في برك مَكالٌ، وقد قيل مَكِيل عن الأَخفش؛ قال ابن بري: هكذا قال الجوهري، وصوابه مَفْعَل بفتح العين. وكِيلُ الطعامُ، على ما لم يسم فاعله، وإِن شئت ضممت الكاف، والطعامُ مَكِيلٌ ومَكْيُول مثل مَخِيط ومَخْيوط،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR694 harf* ك ي ل * * الكَيْلُ المِكْيالُ * و * الكَيْلُ * أيضا مصدر * كالَ * الطعام من باب باع و * مَكالاً * و * مَكِيلاً * أيضا والاسم * الكِيلةُ * بالكسر يقال إنه لحسن الكيلة كالجلسة والركبة وفي المثل أحشفاً وسوء كيلة أي تجمع أن تعطيني حشفا وأن تسيء لي الكيل ويقال * كَالَهُ * أي كال له قال الله تعالى ﴿وإذا كالوهم﴾ أي كالوا لهم و * اكْتَالَ * عليه أخذ منه يقال * كَالَ * المعطي و * اكْتَالَ * الآخذ و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.875 harfكال الطعام يكيله كيلا ومكيلا، وهو شاذ؛ لأن المصدر من فعل يفعل مفعل بكسر العين، قال ابن بري: هكذا قاله الجوهري، وصوابه: مفعل، بفتح العين، ومكالا، يقال: ما في برك مكال، وقد قيل: مكيل، عن الأخفش. واكتاله اكتيالا بمعنى واحد، وقوله تعالى: الذين إذا اكتالوا على الناس يستوفون أي اكتالوا منهم لأنفسهم، قال ثعلب: معناه من الناس، وقال غيره: اكتلت عليه: أخذت منه، يقال: كال المعطي، واكتال الآخذ. والاسم
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR300 harf٨
8 اِكْتَالَ عَلَيْهِ ذ and مِنْهُ : see عَلَى in the sense of مِنْ.
كَيْلٌ
كَيْلٌ ذ : see مِكْيَالٌ.
كَيَّالٌ
كَيَّالٌ ذ [A measurer of corn and the like]. (A, art. بخس.)
مِكْيَالٌ
مِكْيَالٌ ذ A measure with which corn is measured; (S, Msb, K;) as also ↓ كَيْلٌ; (Msb;) a measure of capacity.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.557 harfكَالَ
كَالَ ( y ) I ( n. ac. كَيْل 1 , مَكَال [ 17A ] , مَكِيْل [ 18 ] ),
a. Measured.
b. [ acc. or La ], Meted out to; allotted, gave to.
c. [ acc. & Bi ], Measured by, compared with.
d. Sufficed.
e. Failed to give fire ( flint ).
كَيَّلَ
كَيَّلَ II ,
a. see I (a) .
كَاْيَلَ
كَاْيَلَ III ,
a. Measured, compared with.
b. Rendered like for like, gave as good as he got.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR18.496 harfكيل
كَالَ - يَكِيلُ - كَيْل - مِكْيَال - اكْتَال - يَكْتَالُ
كَالَ - يَكِيْلُ + كائن + كائناً + شيئاً: يقدير كمية من شيء في وعاء ذي سَعة معروفة: يقَدَّر ويحدَّد لآخر مقداراً من شيء، وسع وعاء مرجعي، بغرض تبادله مقابل ثمن أو بدل
كَيْل - الكَيْل : اسم فعل " كَالَ - يَكِيلُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المقدار الذي يقدر ويحدد بوعاء ذي وسع مرجعي.
Mücavir kökler73 mücavir (99 toplam)
- وفي
8 ortak ayet · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
- وزن
6 ortak ayet · Terazi demektir
- أخو
5 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- قسط
3 ortak ayet · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
- بضع
2 ortak ayet · Bud parça et demektir
- بخس
2 ortak ayet · Çalgın ekin, cılız ekin demektir
- مدين
2 ortak ayet · Medyen
- شعب
2 ortak ayet · Ağacın dalı demektir
- خير
4 ortak ayet · Hayr : At sürüsü demektir
- مير
1 ortak ayet · Ve erzak getiririz
- أبو
3 ortak ayet · Bab kapı demektir
- بعر
1 ortak ayet · Bair deve sürüsü demektir
Geçtiği ayetler(13)
… إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا …
ÖlçüYetimin malına; erginlik çağına gelinceye kadar o en güzel olanından başka bir şekilde yaklaşmayın. Ölçüyü, tartıyı da tam ve doğru yapın. Biz kimseye, gücünün yettiğinden başkasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman da -akraba dahi olsa-adil olun. Allah’ın ahdini de yerine getirin. İşte iyice düşünesiniz diye size bunları emretti.
… إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي …
ÖlçüMedyen’e de kardeşleri Şuayb’ı. Dedi ki: Ey kavmim; Allah’a kulluk edin. Sizin O’ndan başka hiç bir ilahınız yoktur. Rabbınızdan size apaçık bir burhan gelmiştir. O halde ölçüyü ve tartıyı doğru tutun. İnsanların eşyasını eksik vermeyin. Ve o, ıslah olduktan sonra yeryüzünde fesad çıkarmayın. Bunlar, sizin için hayırlıdır, eğer mü’minlerden iseniz.
وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ
ÖlçüOnların yüklerini hazırlatınca dedi ki: Bana baba bir kardeşinizi getirin. Görmüyormusunuz ki ben, ölçüyü tam ölçüyorum ve ben, konukseverlerin en iyisiyim.
… مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ
ÖlçüOnlar yanına vardıklarında dediler ki: Ey Aziz; bizi de ailemizi de darlık bastı, pek değersiz bir malla geldik. Bize yine tam ölçek ver de tasadduk et. Muhakkak ki Allah, tasadduk edenleri mükafaatlandırır.
وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا
ÖlçüÖlçtüğünüz zaman da; ölçüyü tam tutun. Ve dosdoğru ölçekle tartın. Bu, daha hayırlı ve netice itibariyle daha güzeldir.
أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ
ÖlçüÖlçüyü tam yapın da eksiltenlerden olmayın.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كيل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi ya) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وزن, قدر, حسب, ذرع |
| Zıt Kök | بخس |
| Çekirdek Özet 1 | Akışkan veya dökülebilir taneli maddelerin kap hacmiyle sınırlandırılıp ölçülmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İktisadi ve ahlaki muamelelerde hak edişi tam hacmiyle verme ve eksiltmeme ilkesi |
| Çekirdek Özet 3 | Belirli bir kaba ve kapasiteye göre paylaştırma, hak sınırını hacimsel kesinlikle koruma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel buğday ölçeğine indirgeyip hukuki ve ahlaki denklik ilkesini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كي | Bir varlığı belirli bir sınır, kalıp veya biçim altına alma; kapasite ve takdir oluşturma anlamı taşır. Aynı çekirdeği paylaşan كيد kökünde sınırlandırıcı plan kurma, كيف kökünde hal ve keyfiyetin kalıbını belirleme, كين kökünde ise varlığın belirli bir mahalde sabitlik ve sınır kazanması görülür. | ل | Çoban değneği ve yönlendirme imgesi taşıyan lâm harfinin eklenmesiyle soyut sınırlandırma ve kalıplama hareketi, doğrudan nesnel bir hacim kabına yöneltilmiş; dökülen nesneyi sınırlandıran, toplayan ve muameleye bağlayan nesnel bir ölçüm eylemine dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Maddeyi tutan, sınırlandıran, içine alan çukur kabı veya avuçlama hacmini temsil eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Avuçtaki veya kaptaki nesneyi alma, doldurma, aktarma ve bilfiil işleme koyma iradesini gösterir. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Ölçülen nesneyi belirli bir kurala, hadde, sınıra ve hak dengesine bağlayıp sevk etme hareketidir. |
| كيل | Kabın içine alma, elle doldurup aktarma ve kural sınırına bağlama | Taneli ve dökülebilir bir nesneyi avuç veya kap hacmiyle sınırlandırıp el ile başkasına belirli bir hak ölçüsü dairesinde tam olarak devretme hareketini ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dökülebilir ve taneli kuru gıdaları (özellikle buğday ve arpayı) belirli bir kap (ölçek/kile) vasıtasıyla hacimce belirleme, bu kapla alıp verme. Ateş yakmayan çakmaktaşının kıvılcım yerine kül dökmesi veya savaşta arka safta durma (el-keyyûl) kullanımları da hacimsel kalıba ve sınıra dayanır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi şu beyitte savaşın en son safını ve geri çekilme sınırını ifade etmek üzere kökü kullanmıştır: إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي / ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Ahtal, mücadele ve denkliği ölçü metaforuyla şöyle zikreder: فقد كلتموني بالسوابق قبلها / فبرّزت منها ثانياً من عنانيا |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde كيل kökü, dökülebilir nesnelerin hacmini sınırlandırma, bir kabın içine alma ve kapasite belirleme ortak semantik tabanına dayanır. Kök, Doğu Sami kolunda Akadca kâlu (içine almak, tutmak, ölçmek, muhafaza etmek) fiilinde ve Batı Sami dillerinde belirgin şekilde takip edilir. İbranicede kök, kîl veya kûl (כול / כיל) biçiminde "içine almak, sığdırmak, ölçekle ölçmek, yetmek" anlamlarına gelir; nitekim Tevrat metinlerinde toprağın tozunu ölçekle ölçmeyi ifade eden kullanımlarda (örneğin Yeşaya 40:12) bu semantik çekirdek açıkça görülür. Süryanicede kāl / kayyel (ܟܠ / ܟܝܠ) fiili ve kaylā (ܟܝܠܐ) ismi doğrudan "ölçmek, hacimce tartmak, ölçek kabı" karşılığıyla korunmuştur. Arapçada kök, genel "içine alma ve kapsama" anlamından sıyrılarak somut olarak tahıl gibi taneli maddelerin kap yardımıyla hacimsel tespitine ve bu tespit üzerinden kurulan mübadele ahlakına tahsis edilmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dökülebilir zahireyi kapla ölçme | Maddenin ağırlığı yerine kabın sınırına ve hacmine itibar edilerek alınıp verilmesi; buradan soyut karşılık ve ceza/mükafat denkliğine geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca kâlu, İbranice kîl / kûl, Süryanice kāl | Kök bütün temel Sami dillerinde "içine alma, tutma, sığdırma ve ölçek kabı" anlamını ortak olarak muhafaza eder. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışındaki Afro-Asyatik katmanlarda doğrudan ve düzenli fonetik denkliği olan güvenilir kök verisi tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كيل | Anlamlı | Hacimce ölçmek, ölçek | Kuru ve taneli gıdayı kap hacmine göre belirleyip verme veya alma. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| كلي | Anlamlı | Böbrek, koruma, esirgeme | Vücudun arındırıcı organı (el-kulyetü); etrafı kuşatıp esirgeme anlamı taşır. | Kur'an'da geçmez; el-Ayn ve Tahzîb'de müsta'meldir. |
| يكل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimiyle kök türetilmemiştir. | Mühmel kombinasyondur. |
| يلك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimiyle kök türetilmemiştir. | Mühmel kombinasyondur. |
| لكي | Anlamlı | Bir şeye yapışmak, düşkün olmak | Bir işe veya kimseye sımsıkı bağlanıp peşini bırakmama (lekiye bihi). | Kur'an'da geçmez; Kitābü’l-ʿAyn'da kayıtlıdır. |
| ليك | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde anlamlı bağımsız bir kök hüviyeti tespit edilmemiştir; Eyke kelimesiyle ilişkilendirilen zayıf kayıtlar dışında terk edilmiştir. | Mühmel veya gayrimüsta'meldir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كيل | Merkez | Hacimsel ölçüm | Maddenin yer kapladığı hacim üzerinden kap yardımıyla sınırlandırılmasıdır. | Taneli ve akışkan nesnelerin ölçek kabı ile hakkının eksiksiz tayini. |
| وزن | Komşu | Ağırlıkça ölçüm | Yerçekimi ve kütle direncine dayalı olarak terazi ve dirhemle yapılan tartımdır. | كيل hacmi esas alırken, وزن kütle ve ağırlığı esas alır; Kur'an'da ikisi birbirini tamamlar. |
| قدر | Komşu | Takdir ve miktar | Varlığın mahiyetine, hedefine ve zamanına uygun mutlak ölçü ve sınır biçmektir. | كيل aletle yapılan fiziksel hacim ölçümüdür; قدر hem ontolojik hem zihni ve ilahi ölçüdür. |
| حسب | Komşu | Sayısal hesap | Ayrı ayrı birimlerin tek tek sayılarak ve aritmetik işlemle toplamının bulunmasıdır. | كيل süreklilik arz eden yığının kapla tespitidir; حسب sayılabilir fertlerin kaydıdır. |
| ذرع | Komşu | Uzunluk ölçümü | Arşın ve kol mesafesiyle boyut ve mesafe belirlemektir. | كيل üç boyutlu iç hacmi, ذرع ise tek boyutlu mesafeyi ve boyutu ölçer. |
| بخس | Zıt | Eksiltme ve hakkı kırma | Bir malın veya emeğin hak ettiği değerini, hacmini ya da bedelini haksızca düşürmektir. | كيل kökünün ifa (tamamlama) emrine doğrudan zıt düşen haksız eksiltme eylemidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كيل | Hacimce ölçmek, kile | Belirli bir kapla taneli maddelerin miktarını tam olarak belirleme eylemi ve bu eylemde kullanılan kap. | Kesin |
| Latince | Mensura, Modius | Ölçü; tahıl ölçeği | Modius Roma'da doğrudan kuru zahire için kullanılan temel hacim kabıdır; mensura genel ölçüyü karşılar. | Kesin |
| İngilizce | Measure, Dry measure, Bushel | Ölçmek; kile, ölçek | Bushel doğrudan tahıl ölçeğini karşılar; measure fiili ise genel ölçme eylemini verir ancak tartı ile ayrımı zayıftır. | Kesin |
| Almanca | Messen, Hohlmaß, Scheffel | Hacim ölçmek; kile | Scheffel tarihsel tahıl kilesini; Hohlmaß ise sıvı ve kuru döküntüler için içi boşluklu hacim ölçüsünü tam karşılar. | Kesin |
| Fransızca | Mesurer, Boisseau, Mesure de capacité | Hacimle ölçmek; ölçek kabı | Boisseau geleneksel tahıl ölçeğidir; mesure de capacité kavramı ağırlıktan ayrılan hacimsel tayini tam verir. | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْكَيْلَ (el-keyl) | Hacimce ölçme eylemi ve ölçüm ilkesi | Ticari ve ahlaki muamelede adalet, hileden kaçınma ve ölçüyü tam tutma emri bağlamında (En'âm 6:152, İsrâ 17:35, Şuarâ 26:181). |
| كَيْلَ بَعِيرٍ (keyle ba'îr) | Bir taşıyıcının alabildiği yük miktarı | Hacim ve kapasite sınırı bağlamında, bir devenin taşıyabileceği erzak miktarı (Yûsuf 12:65). |
| الْمِكْيَالَ (el-mikyâl) | Ölçü aleti, kile kabı | Muamelede hile yapılan ve eksiltilmesi yasaklanan fiziksel ölçek kabı bağlamında Şuayb kıssası (Hûd 11:84, 11:85). |
| اكْتَالُوا / كَالُوهُمْ (iktâlû / kâlûhum) | Kendi lehine ölçme ve başkası için ölçme | Çifte standardın kınanması bağlamında; başkasından alırken tam, başkasına verirken eksik ölçme hali (Mutaffifîn 83:2-3). |
| نَكْتَلْ (nektel) | Zahire ve pay alma eylemi | Kıtlık ortamında yönetimden belirli ölçek dahilinde gıda payı talep etme bağlamı (Yûsuf 12:63). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet, ceza ve mükafat dengesi | Amellerin karşılığının tam ve eksiksiz verilmesi, ilahi hitabın kullara hak ettiğinden noksan muamele etmeyeceği tartışması. | Zulmün ve eksiltmenin nefyi, ilahi takdirde mutlak denklik. |
| Fıkıh | Ribâü'l-fadl ve mübadele hukuku | Malların mekîlât (hacimle satılanlar) ve mevzûnât (tartıyla satılanlar) olarak ayrılması; aynı cinsten gıdaların hacimce denk olmadan değişiminin faiz sayılması. | Standart hacim birimi (sâ' ve müdd) üzerinden sözleşme sıhhati ve gabn yasağı. |
| Tefsir | Şuayb kavminin helaki ve Mutaffifîn suresi | Toplumsal çöküşün iktisadi ahlaksızlık ve ölçüde çifte standart gütmekle doğrudan ilişkisi. | İfa (ölçüyü tam doldurma) ile ihsar (eksiltip zarara sokma) arasındaki ahlaki ayrım. |
| Hadis | Şehirlerin iktisadi standartları | Hz. Peygamber'in "Ölçü Medine'nin ölçüsü, tartı ise Mekke'nin tartısıdır" buyruğuyla standart ölçü kabını sabitlemesi. | Nebevî sâ' biriminin zekat ve kefaretlerde evrensel ölçü haline gelmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlaki sorumluluk ve ilahi mizan | Hakkın tastamam teslimi | Çifte standardı önleme | Kişinin alırken hak ettiği ile verirken sunduğu arasındaki ahlaki tutarlılığı temin eder. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ölçüm ve standartlaşma | Hacim birimi ve kalibrasyon | Belirsizliği giderme | Göz kararı veya değişken kabuller yerine sabit, doğrulanabilir bir hacim normu kurar. | Kesin |
| Siyasi | Kamusal denetim ve hisbe teşkilatı | Piyasa denetimi ve adil düzen | Zulmü ve sömürüyü engelleme | Devletin pazar yerindeki ölçü aletlerini denetleyerek zayıfı koruma ve sözleşme güvenliğini sağlama görevidir. | Güçlü |
| İktisadi | Emtia mübadelesi ve fiyat istikrarı | Değer ve miktar tespiti | Güvenli ticaret zemini | Malların reel miktarını kesinleştirerek aldatma (garar) riskini ve haksız kazancı ortadan kaldırır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hacim integrali ve kalibre edilmiş kap () | Düzensiz taneciklerden oluşan bir kütlenin, sınırları tanımlanmış geometrik bir hacim içine hapsedilerek toplam uzamsal büyüklüğünün sonlu ve tek bir sayısal değere indirgenmesidir. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Mütekabiliyet ve usul adaleti | Bireyin sisteme sunduğu girdi ile sistemden talep ettiği çıktı arasındaki simetrinin korunması; hak ararken azami, yükümlülük ifa ederken asgari davranma eğiliminin kurumsal dengeyle engellenmesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | كيل kökünü yalnızca antik pazar yerlerinde kalmış tahta bir buğday ölçeğine (kileye) veya geri kalmış bir ticaret aletine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece fiziksel bir kabı değil; insanın başkasıyla kurduğu her türlü hak-sorumluluk dengesinde, sözleşmede, eleştiride ve takdirde objektif bir ölçü tutturması ve çifte standarttan kaçınması ilkesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin getirdiği iktisadi ve ahlaki ikazların sadece eski tahıl tüccarlarını ilgilendirdiği zannına kapılarak, modern finans, bürokrasi ve sosyal ilişkilerdeki sistemsel hak gasplarını ve çifte standartları ayetin kapsamı dışında bırakmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın iktisadi hayat ile tevhidi ahlak arasında kurduğu kopmaz bağı gösterir. İbadet ile pazar ahlakının bir bütün olduğunu, ölçüde yapılan hilenin (tatfîf) doğrudan bir kavmin helak sebebi sayılabileceğini ortaya koyar. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Şuayb aleyhisselamın Medyen ve Eyke kavimlerine yönelik tebliğinde, Yusuf kıssasındaki kıtlık ve erzak dağıtımı sahnelerinde ve Mutaffifîn suresindeki adalet-mizan uyarılarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı yalnızca ritüellere hasredip ticari ve hukuki adaleti ikincil sayan çarpık anlayışı düzeltir; hak alırken gösterilen titizliğin hak verirken de gösterilmesinin imanın zorunlu gereği olduğunu ilan eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTaneli ve dökülebilir gıdaların, standart bir kap hacmiyle sınırlandırılarak alınıp verilmesi ve hakkın nesnel bir ölçekle teslim edilmesi.
- Soyut anlamİki taraflı hukuki ve ahlaki ilişkilerde hak ediş ile ifa arasındaki simetrinin korunması; çifte standardın, eksiltmenin ve hak gaspının mutlak surette ortadan kaldırılması.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki çıktı miktarının, girdiye veya hak edilen paya tam eşitlenmesini sağlayan kamusal denetim, standartlaşma ve ahlaki denklik normu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bireyin başkasından alırken talep ettiği hak ve hacim miktarını, ise aynı bireyin başkasına verirken sunduğu hak ve hacim miktarını temsil eder. fonksiyonu muamelenin adalet durumunu simgeler. Kökün emrettiği ifa (tamamlama) hali eşitliğinde gerçekleşir ve hata sapması () sıfırdır. Mutaffifîn suresinde yerilen durum ise bireyin kendi lehine alırken 'i tam tutup, başkasına verirken 'yi kısması sonucu doğan pozitif sapma ve adaletsizliktir (). Kökün temel gayesi dengesini kesinleştirmektir.