صيد
ص - ي - د
KÖK- 6 geçiş
- 5 ayet
- 4 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Av
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.869 harfباب الصاد والدال و و ا ي ء معهما
ص د ي، ص د أ، ص ي د، و ص د، أ ص د، د ي ص مستعملات صدي، صدء: الصَّدَى: الهامُ الذَّكَر، ويُجمَع أصداءً.
والصَّدَى: الدِّماغ نفسه.
ويقال: بل هو الموضع الذي جُعِلَ فيه السَّمْع من الدِّماغ، يقال: أَصَمَّ اللهُ صَدَى فلانٍ.
وقيل: بل أَصَمَّ اللهُ صَداه من صَدَى الصوت الذي يُجيب صوتَ المنادي، لقول الشاعر في وصف الدار:
صَمَّ صداها وعَفَا رَسْمُـهـا واستَعجَمَتْ عن
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR927 harfصادَهُ يَصيدُهُ ويَصادُهُ صَيْداً، أي اصطاده والصَيْدُ أيضاً: المَصيدُ. وخَرَجَ فلانٌ يَتَصَيَّدُ. والمِصْيَدُ والمِصْيَدَةُ: ما يُصادُ به. وكَلْبٌ صَيودٌ، وكلابٌ صُيُدٌ وصيدٌ أيضاً. والصَيَدُن بالتحريك: مصدر الأَصْيَدِ، وهو الذي يرفع رأسه كِبْراً. ومنه قيل لِلمَلِكِ أَصْيَدُ. ويقال: إنما قيل للملك أصيد لأنه لا يتلفت يميناً ولا شمالاً وكذلك الذي لا يستطيع الالتفات من داء تقول منه صيد: بكسر الياء
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.370 harfص د ( و ا ي ء )
صدى ، صدأ ، صيد ، صاد ، وصد ، أصد ، ديص ، دصا : ( مستعملة ) .
صدى صدأ : قال الله جلّ وعزّ : ( وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) ( الأنفال : 35 ) .
قال ابن عَرَفة : التَّصدِيةُ من الصَدى ، وهو الصَّوت الذي يَرُدُّهُ عليك الجبلُ .
قال : والمُكَاءُ والتَّصْدِية ليسَا بصَلاة ، ولكنَّ الله أخبر أنهم جعلوا مكانَ الصَّلاةِ التي أُمِروا بها المُكَاءَ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.419 harf(باب الصاد والياء وما يثلثهما)
(صيأ) الصاد والياء والهمزة. يقال صيَّأت رأسي تصييئاً، إِذا بَلَلْتَه.
(صيح) الصاد والياء والحاء أصلٌ صحيح، وهو الصَّوت العالي. منه الصِّياح، والواحدة منه صَيْحة. يقال: لقيتُ فلاناً قبلَ كلِّ صَيْحٍ ونَفْر. فالصَّيْح: الصِّياح. والنَّفْر: التفرُّق. وممّا يُستعار من هذا قولهم: صاحت الشَّجرةُ، وصاحَ النَّبْت، إذا طال، كأنَّه لمَّا طالَ وارتفعَ جُعِلَ طولُهُ كالصِّياح
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.204 harf- الصيد: مصدر صاد، وهو تناول ما يظفر به مما كان ممتنعا، وفي الشرع: تناول الحيوانات الممتنعة ما لم يكن مملوكا، والمتناول منه ما كان خلالا، وقد يسمى المصيد صيدا بقوله: ﴿أحل لكم صيد البحر﴾ [المائدة/ 96]، أي: اصطياد ما في البحر، وأما قوله: ﴿لا تقتلوا الصيد وأنتم حرم﴾ [المائدة/ 95]، وقوله: ﴿وإذا حللتم فاصطادوا﴾ [المائدة/2]، وقوله: ﴿غير محلي الصيد وأنتم حرم﴾ [المائدة/1]، فإن الصيد في هذه المواضع مختص
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR985 harfص ي د
صاده واصطاده وتصيده وخرج إلى مصاده ومصطاده ومتصيده وله مصيدة يصيد بها ومصايد.
وكلب صيود وكلاب صيد.
وعنده قدور من الصاد وهو النحاس ومن الصيداء والصيدان وهي حجارة البرام.
قال حسان رضي الله تعالى عنه: رأيت قدور الصاد حول بيوتنا قنابل دهماً في المحلة صيماً وقال أبو ذؤيب: وسود من الصيدان فيها مذانب ال - نضار إذا لم نستفدها نعارها وبعير أصيد وبه صيد وصاد وهو داء بالعنق لا يستطيع أن
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.663 harfصاد الصَّيْدَ يَصِيدُه ويَصادُه صَيْداً إِذا أَخذه وتَصَيَّدَه واصْطادَه وصادَه إِياه. يقال: صِدْتُ فلاناً صَيْداً إِذا صِدْتَه له، كقولك بَغيتُه حاجة أَي بَغَيْتُها له. صادَ المكانَ واصْطادَه: صادَ فيه؛ قال:
أَحَبُّ ما اصْطادَ مكانُ تَخْلِيَه
وقيل: إِنه جَعَلَ المكانَ مُصْطاداً كما يُصْطادُ الوَحْش. قال سيبويه: ومن كلام العرب صِدْنا قَنَوَيْن؛ يريد صدنا وحْشَ قَنَوَيْن، وإِنما قَنوان اسم أَرض.
صاد الصَّيْدَ يَصِيدُه ويَصادُه صَيْداً إِذا أَخذه وتَصَيَّدَه واصْطادَه وصادَه إِياه. يقال: صِدْتُ فلاناً صَيْداً إِذا صِدْتَه له، كقولك بَغيتُه حاجة أَي بَغَيْتُها له. صادَ المكانَ واصْطادَه: صادَ فيه؛ قال: أَحَبُّ ما اصْطادَ مكانُ تَخْلِيَه وقيل: إِنه جَعَلَ المكانَ مُصْطاداً كما يُصْطادُ الوَحْش. قال سيبويه: ومن كلام العرب صِدْنا قَنَوَيْن؛ يريد صدنا وحْشَ قَنَوَيْن، وإِنما قَنوان اسم أَرض. والصَّيْدُ: ما تُصُيِّدَ. وقوله تعالى: أُحِلَّ لكم صَيْدُ البحرِ وطَعامُهُ؛ يجوز أَن يُعْنَى به عَيْنُ المُتَصيَّد، ويجوز أَن يكون على قوله صِدْنا قَنَوَين أَي صِدْنا وَحش قنوين. قال ابن سيده: قال ابن جني: وُضِعَ المَصْدَرُ مَوْضِعَ المَفْعُول، وقيل: كلُّ وحش صَيْدٌ، صِيدَ أَو لم يُصَدْ؛ حكاه ابن الأَعرابي؛ قال ابن سيده: وهذا قول شاذ. وقد تكرر في الحديث ذِكْر الصَّيْد اسماً وفِعْلاً ومصدراً، يقال: صادَ يَصِيدُ صَيْداً، فهو صائِد ومَصِيد. وقد يَقَعُ الصَّيْدُ على المَصِيد نَفْسِه تَسْمِيَةً بالمصدر؛ كقوله تعالى: لا تقتلوا الصَّيْدَ وأَنتم حُرُم؛ قيل: لا يقال للشيء صَيْدٌ حتى يكون ممتنعاً حلالاً لا مالك له. وفي حديث أَبي قتادة قال له: أَصَدْتُمْ؛ يقال: أَصَدْتُ غيري إِذا حَمَلْتَه على الصَّيْدِ وأَغْرَيْتَه به. وفي الحديث: إِنا اصَّدْنا حِمار وَحْش؛ قال ابن الأَثير: هكذا يروى بصاد مشدّدة، وأَصلُه اصْطَدنْا فقلبت الطاء صاداً وأُدغمت مثل اصْطَبر، وأَصل الطاء مبدلة من تاء افْتَعَل. والمَصِيدَةُ والمِصْيَدَةُ والمَصْيَدَة كله: التي يُصادُ بها، وهي من بنات الياء المعتلة، وجمعها مَصايِدُ، بلا همز، مثل معايِشَ جمع مَعِيشَة. المِصيَدُ والمِصْيَدة، بالكسر: ما يُصادُ به. وبخط الأَزهري: المَصْيَدُ والمَصْيَدَة، بالفتح. وحكى ابن الأَعرابي: صِدْنا كَمْأَةً، قال: وهو من جيد كلام العرب، ولم يفسره. قال ابن سيده: وعندي أَنه يريد استَثَرْنا كما يُسْتَثارُ الوحش. وحكى ثعلب: صِدْنا ماءَ السماءِ أَي أَخَدْناه. التهذيب: والعرب تقول خَرَجْنا نَصِيدُ بَيْضَ النعام ونَصِيدُ الكَمْأَةَ والافْتِعالُ منه الاصْطِيادُ. يقال: اصْطادَ يَصْطادُ فهو مُصْطاد، والمَصِيدُ مُصْطادٌ أَيضاً. وخرج فلان يَتَصَيَّدُ الوَحْش أَي يطلب صيدها؛ قال ابن سيده: وأَما قول الشاعر: إِلى العَلَمَيْن أَدْهَمَ الهَمُّ والمُنى، يُرِيدُ الفُؤَادُ وَحْشَها فُيصَادُها قال: فسره ثعلب فقال: العَلَمان اسم امرأَة؛ يقول: أُريد أَن أَنساها فلا أَقْدِرُ على ذلك، ولم يزد على هذا التفسير. وكلب وصقر صَيُود وكذلك الأُنثى والجمع صُيُد. قال: وحكى سيبويه عن يونس صِيدٌ أَيضاً، وكذلك فيمن قال رُسْل مخففاً؛ قال: وهي اللغة التميمية وتُكْسَرُ الصاد لتسلم الياء.والصَّيُودُ من النساء: السيئة الخُلُق. وفي حديث الحجاج: قال لامرأَةٍ: إِنَّك كَنُونٌ كَفُوتٌ صَيُودٌ؛ أَراد أَنها تَصِيدُ شيئاً من زوجها، وفَعُولٌ من أَبْنِية المُبالغة. والأَصْيَد: الذي لا يَسْتَطِيعُ الالتفاتَ، وقد صَيِدَ صَيَداً وصادَ، ومَلِكٌ أَصْيَدُ، وأَصْيَدَ الله بَعيرَهُ؛ قال ابن سيده: قال سيبويه: لم يُعِلُّوا الياء حين لحقته الزيادة وإِن لم يقولوا اصْيَدَّ تشبيهاً له بعَوِرَ. والصادُ: عِرْق بين الأَنف والعين. ابن السكيت: الصادُ والصِّيد والصَّيَدُ داءٌ يصيب الإِبل في رؤُوسها فيسيل من أُنوفِها مِثْلُ الزَّبَد وتَسْمُو عند ذلك برؤُوسها. وفي الحديث أَنه قال لعليّ: أَنتَ الذائِدُ عن حَوْضِي يومَ القيامةِ، تَذُودُ عنه الرجال كما يُذادُ البَعِيرُ الصادُ؛ يعني الذي به الصَّيَدُ وهو داء يصيب الإِبل في رؤُوسها فَتَسهيلُ أُنوفها وترفَعُ رؤُوسَهَا ولا تقدر أَن تَلْوِيَ معه أَعناقها. يقال: بعير صادٌ أَي ذو صادٍ، كما يقال: رجل مالٌ ويومٌ راحٌ أَي ذو مالٍ وريح. وقيل: أَصلُ صادٍ صَيِد، بالكسر. قال ابن الأَثير: ويجوز أَن يروى صادٍ، بالكسر، على أَنه اسم فاعل من الصَّدَى العطش. قال: والصِّيدُ أَيضاً جمع الأَصْيَدِ. وقال الليث وغيره: الصَّيَدُ مصْدَر الأَصْيَد، وهو الذي يرفع رأْسه كِبْراً؛ ومنه قيل للمَلِك: أَصْيَدُ لأَنه لا يلتفت يميناً ولا شمالاً، وكذلك الذي لا يستطيع الالتفات من داء، والفعل صَيِدَ، بالكسر، يَصْيدُ؛ قال: أَهل الحجاز يُثْبتون الياء والواو نحو صَيِدَ وعَوِرَ، وغيرهم يقول صادَ يَصادُ وعار يعار. قال الجوهري: وإِنما صحت الياء فيه لصحتها في أَصله لتدل عليه، وهو اصْيَدَّ، بالتشديد، وكذلك اعْوَرَّ لأَن عَوِرَ واعْوَرَّ معناهما واحد، وإِنما حذفت منه الزوائد للتخفيف ولولا ذلك لقلت صادَ وعارَ وقَلَبْتَ الواو أَلفاً كما قلبتها في خاف؛ قال: والدليل على أَنه افْعَلَّ مجيءُ أَخواته على هذا في الأَلوان والعيوب نحو اسْوَدَّ واحْمَرَّ، ولذا قالوا عَوِرَ وعَرِجَ للتخفيف، وكذلك قياس عَمِيَ وإِن لم يسمع، ولهذا لا يقال من هذا الباب ما أَفعله في التعجب، لأَن أَصله يزيد على الثلاثيّ ولا يمكن بناء الرباعيّ من الرباعيّ، وإِنما يبنى الوزن الأَكثر من الأَقل. وفي حديث ابن الأَكوع: قلت لرسول الله، صلى الله عليه وسلم: إِني رجل أَصْيَدُ، أَفَأُصَلِّي في القميص الواحد؟ قال: نعم وازْرُره عليك ولو بشَوْكَةٍ؛ قال ابن الأَثير: هكذا جاء في رواية وهو الذي في رقبته علة لا يمكنه الالتفات معها. قال: والمشهور إِني رجل أَصْيَدُ من الاصطياد. قال: ودواءُ الصَّيَد أَن يُكْوَى مَوْضِعٌ بين عينيه فيذهب الصَّيَد؛ وأَنشد: أَشْفي المَجانِينَ وأَكْوي الأَصْيَدا والصَّادُ: النحاسُ؛ قال أَبو عبيد: الصادُ قدُور الصُّفْرِ والنحاس؛ قال حسان بن ثابت: رَأَيْتُ قُدوُرَ الصادِ حَوْلَ بُيُوتِنا، قبَائِلَ سُحْماً في المَحِلة صُيَّما (* قوله «قبائل» في الأساس قنابل.) والجمع صِيدانٌ، والصادِيُّ منسوب إِليه، وقيل: الصادُ الصُّفْرُ نَفْسُه. وقال بعضهم: الصَّيْدانُ النُّحاس؛ وقال كعب: وقِدْراً تَغْرَقُ الأَوْصالُ فِيه، من الصَّيْدانِ، مُتْرَعَةً رَكودا والصَّيْدانُ والصَّيْداءُ: حجر أَبيض تُعْمَلُ منه البِرامُ. غيره: والصِّيْدان، بالفتح، بِرامُ الحجارة؛ قال أَبو ذؤيب: وسُودٍ منَ الصَّيْدانِ فيها مَذانِبٌ نُضارٌ، إِذا لم نَسْتَفِدها نُعارُها قال ابن بري: ويروى هذا البيت بفتح الصاد من الصَّيْدان وكسرها، فمن فتحها جعل الصَّيْدان جمع صَيْدانة، فيكون من باب تمر وتمرة، ومن كسرها جعلها جمع صاد للنحاس، ويكون صادٌ وصيدانٌ بمنزلة تاج وتيجان. وقوله فيها مذانِبُ نُضارٌ، يريد فيها مغارِفُ معمولة من النُّضار، وهو شجر معروف. قال: وأَما الحجارة التي تُعمل منها القُدور فهي الصَّيْداءُ، بالمدّ. وقال النضر: الصَّيداءُ الأَرض التي تُرْبتها حمراء غليظة الحجارة مستوية بالأَرض. وقال أَبو وَجُزةَ: الصَّيْداء الحصى؛ قال الشماخ: حَذاها مِنَ الصَّيْداءِ نَعْلاً طِراقُها حَوامي الكُراع المُؤْيَداتِ المعاور أَي حذاها حوّة (* قوله «حوة» كذا بالأصل المعوّل عليه والذي لياقوت في معجمه حرة، بالراء.) نِعالها الصخور. أَبو عمرو: الصَّيْداءُ الأَرض المستوية إِذا كان فيها حصر فهي قاع؛ قال: ويكون في البُرْمَةِ صَيْدانٌ وصيداء يكون فيها كهيئة بريق الذهب والفضة، وأَجوده ما كان كالذهب؛ وأَنشد:طِلْحٌ كَضاحِيَة الصَّيْداء مَهْزُولُ وصَيْدان الحصى: صغارها. والصَّيْداء: أَرْضٌ عَليظَةٌ ذاتُ حجارة. وبنو الصَّيْداءِ: حيّ من بني أَسَد. وصَيْداء: موضع؛ وقيل: ماء بعينه. والصائد: السّاقُ بلغة أَهل اليمن. ابن السكيت: والصَّيْدانَةُ الغول. والصَّيْدانَةُ من النساء: السَّيّئَةُ الخُلُق الكثيرة الكلام. وفي حديث جابر: كان يحلف أَنَّ ابنَ صَيَّادٍ الدجالُ، وقد اختلف الناس فيه كثيراً. وهو رجل من اليهود أَو دَخِيلٌ فيهم، واسمه صافُ فيما قيل، وكان عنده شيء من الكَهانَة أَو السِّحْر، وجملة أَمره أَنه كان فِتْنَةً امْتَحَن اللهُ به عباده المؤمنين ليَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيّنَة ويحيا مَنْ حَيَّ عن بينة، ثم إِنه مات بالمدينة في الأَكثر، وقيل إِنه فُقِدَ يوم الحَرَّة فلم يجدوه، والله أَعلم.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR273 harf* ص ي د * * صَادَهُ * يصيده ويصادُهُ * صَيْدا اصْطادَهُ * و * الصَّيْدُ * أيضا المِصيد وخرج فلان * يَتَصَيَّدُ * و * المِصْيَدُ * و * المِصْيَدةُ * بالكسر ما يصاد به وكلب * صَيُودٌ * بالفتح وكلاب * صيُيُدٌ * بضمتين و * صِيدٌ * أيضا بالكسر و * صَيْداءُ * بالفتح ولمد اسم بلد
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.181 harfصاده يصيده، كباع يبيع، ويصاده، كهاب يهاب، بكسر العين في الماضي، وفتحها في المضارع، كما صرح به ابن الأعرابي وغيره: اصطاده، فسره بالأشهر، أي أخذه من الحبالة، أو أوقعه في الشرك. وخرج فلان يتصيد الوحش، أي يطلب صيدها. وكل وحش صيد، صيد أو لم يصد، حكاه ابن الأعرابي، قال ابن سيده: وهذا قول شاذ. وقد تكرر في الحديث ذكر الصيد، اسما، وفعلا، ومصدرا، يقال: صاد يصيد صيدا فهو صائد ومصيد.وقد يقع الصيد على المصيد
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.050 harfصَادَهُ
1 صَادَهُ ذ , (S, M, A, Mgh, Msb, K,) like بَاعَهُ, (MF,) [first pers. صِدْتُ,] aor. يَصِيدُ, (S, Msb, K,) inf. n. صَيْدٌ; (S, M, Mgh, Msb;) and صَادَهُ, (S, &c.,) like هَابَهُ, (MF,) [first pers. صِدْتُ, as above, but originally صَيِدْتُ, whereas the first pers. of the former is originally صَيَدْتُ,] aor. يَصَادُ; (IAar, S, Msb, K;) and ↓ اصطادهُ, (S, M, A, L, Msb, K,) also written and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.131 harfصَادَ
صَادَ ( y ) I ( n. ac. صَيْد 1 ),
a. Hunted.
b. Fished.
c. Caught, captured.
صَيِدَ
صَيِدَ A ( n. ac. صَيَد 4 ),
a. Tossed his head, held his head high.
تَصَيَّدَ
تَصَيَّدَ V ,
a. see I .
اِصْتَيَدَ
اِصْتَيَدَ VIII ( T )
a. see I .
صَيْد
صَيْد [ 1 ],
a. Hunting; hunt.
b. Fishing, angling.
c. Game; prey, booty.
صَاد
صَاد [ 1A ],
a. Copper; brass.
b. Catarrhal flux ( of
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.167 harfصيد
صَادَ - يَصِيْدُ (صَادَ - يَصَادُ) - صَيْد - الصَيْد - اصْطَادَ - يَصْطَادُ
صَادَ - يَصِيْدُ (صَادَ - يَصَادُ) + كائن + كائناً أو شيئاً: يطارد شيئاً ليلقطه ويأخذه ثم ينتفع به: يطلب ويسعى ويجهد أن يمسك بكائن أو شيء (وحش أو دابة أو حيوان أو طير أو لؤلؤ) لينتفع به بأكل أو غيره
صَيْد - الصَيْد: اسم فعل " صَادَ - يَصِيْدُ ": وهو كذلك ما يكون
Mücavir kökler71 mücavir (87 toplam)
- حرم
4 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- حلل
3 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- برر
2 ortak ayet · Berr kara, burr buğday demektir
- رمح
1 ortak ayet · Remh mızrak demektir
- أيي
4 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- طعم
2 ortak ayet · Yiyecek demektir
- أمن
4 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- أله
5 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- بهم
1 ortak ayet · Dört ayak üzerine yürüyen hayvanlar demektir
- شنأ
1 ortak ayet · “Şeneka” koparılmış et parçası, “şenea” yırtılmış elbise…
- عدو
2 ortak ayet · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
- قلد
1 ortak ayet · Anahtardır
Geçtiği ayetler(5)
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعَامِ إِلَّا مَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ مَا يُرِيدُ
AvEy iman edenler; akidleri yerine getirin. Siz, ihramlı iken avlanmayı helal görmeksizin; size bildirilecekler müstesna, hayvanlar size helal kılınmıştır. Muhakkak ki Allah, dilediğini hükmeder.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ بِشَيْءٍ مِنَ الصَّيْدِ تَنَالُهُ أَيْدِيكُمْ وَرِمَاحُكُمْ لِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَخَافُهُ بِالْغَيْبِ …
AvEy iman edenler; Allah, görmeksizin kendisinden korkanları ayırdetmek için; elinizin ve mızraklarınızın ulaştığı avdan bir şeyle sizi, mutlaka dener. Bundan sonra da her kim, haddi aşarsa; ona elem verici bir azab vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صيد |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Ecvef-i yâî (orta harfi illetli / ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قنص, اخذ, ظفر |
| Zıt Kök | سيب |
| Çekirdek Özet 1 | Boynunu eğmeden veya sağa sola sapmadan dosdoğru kaçan vahşi hayvanı takip edip hile veya aletle ele geçirmek |
| Çekirdek Özet 2 | İhram ve harem bağlamında yabani ve kaçabilen helal hayvanların can dokunulmazlığı; insanın tabii arzu ve iktisadi tasarrufuna konan ilahi sınır |
| Çekirdek Özet 3 | Serbest ve sahipsiz olan potansiyeli meşru yöntem ve sınırlara riayet ederek elde etme, dönüştürme ve tasarruf hakkı kurma |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca genel anlamda et temini veya hayvan öldürme olarak anlaşılması; kaçma kabiliyeti olan yaban hayvanı ile ehlî hayvan arasındaki hukuki ayrımın ve ihramdaki haramlık hikmetinin gözden kaçması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صي | Bir yöne doğru kesintisiz yönelme, odaklanma, ses veya hareketle hedefe kilitlenme; صيح (sesle hedefe yönelme), صير (bir akıbete veya yöne varma), صيف (belirli bir mevsime yönelme) köklerinde olduğu gibi doğrusal ve odaklanmış hareket | د | Harekete kapı, sınır ve durdurma niteliği katar; kaçan ve yönelen varlığı nihai bir sınırda yakalayarak durdurma ve kontrol altına alma anlamını oluşturur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, av aleti veya eğri bitki dalı | Hedefe kenetlenme, yakalama düzeneği, tuzak kurma ve sıkıştırma hareketi |
| ي | El ve uzanan kol | Emek verme, uzanma, kavramak için hamle yapma ve gücü fiiliyata dökme |
| د | Çadır kapısı veya engel | Geçişi durdurma, kapatma, sınırlama ve serbest hareketi sonlandırma |
| صيد | Av düzeneğinin el marifetiyle serbest hedefin önüne gerilerek kaçışı durdurması | İnsanın aklı ve aletiyle uzanıp serbestçe kaçan bir canlıyı sınırlandırarak mülkiyetine geçirme eylemi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Boynunu çevirmeden dümdüz bakan ve kaçan vahşi hayvanı yakalamak; ayrıca boynundaki bir rahatsızlık sebebiyle sağına soluna bakamayan deve veya kibirle başını dik tutan hükümdar için kullanılan صيد köküdür |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Züeyb el-Hüzelî şiirinde bu kökten gelen sert taş kapları şu şekilde anmaktadır: وسود من الصيدان فيها مذانب |
| Erken Arapça kullanım | Çöl Araplarında yabani hayvanların yanı sıra mantar ve devekuşu yumurtası gibi tabii yiyecekleri arazide arayıp bulma eylemi de نَصِيدُ الكَمْأَة ونَصِيدُ بَيْضَ النَّعَامِ şeklinde bu kökle ifade edilmiştir |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde صيد kökü, yabani av hayvanlarını takip etme, balık tutma ve erzak arama semantik alanında çok güçlü bir ortak mirasa sahiptir. İbranicede צוד (ṣud) fiili ve ציד (ṣayid) ismi doğrudan avlanmak, av peşine düşmek, av eti ve yol erzakı anlamlarını taşır. Süryanicede ܨܕ (ṣād) kökü balık tutmak ve avlamak eylemlerini ifade eder; nitekim aynı kökten türeyen isimler balıkçı ve avcı karşılığında kullanılır. Fenike dilinde de kök benzer şekilde deniz ve kara avcılığıyla ilişkilidir; Sayda (Sidon) liman kentinin adı da doğrudan balıkçılık ve av yeri anlamıyla bu kökten türemiştir. Arapçada kök bir yandan av ve avlanma eylemini korurken, diğer yandan boyun eğmezlik, boyun sertliği ve dik başlılık gibi somut anatomik ve ahlaki metaforlarla zenginleşmiştir. İbn Fâris'in tespit ettiği üzere, avlanan hayvanın duraksamadan dosdoğru kaçması ile başını çeviremeyen kimsenin hali arasındaki fiziksel benzerlik Arap dilinin iç gelişiminde semantik bir köprü vazifesi görmüştür.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Compendious Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boyun tutulması, kibir ve başı dik kaçış | Boynu bükülmeyen deveye ve dikbaşlı hükümdara اصيد denmesi, avın kaçarken arkasına bakmaksızın yönelmesiyle semantik bağ kurar | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צוד (ṣud), Süryanice ܨܕ (ṣād) | Bütün Kuzeybatı Sami dillerinde avcılık, av hayvanı, balıkçılık ve erzak arayışı ortak kökene dayanır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli ve kesin ses denkliği tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صيد | Anlamlı | Avlanmak, ele geçirmek | Kaçan yabani hayvanı yakalamak; boyun eğmezlik | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| صدي | Anlamlı | Yankı, susuzluk, ilgi gösterme | Sesin geri dönmesi veya şiddetli yöneliş; hedef kökten farklı semantik alandır | Kur’an’da geçmez |
| يصد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu dizilişte kök teşekkül etmemiştir |
| يدص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu dizilişte kök teşekkül etmemiştir |
| دصي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu dizilişte kök teşekkül etmemiştir |
| ديص | Anlamlı | Kaçmak, hileyle sıyrılmak | Bir şeyden sıvışıp kurtulmak; avın tuzaktan kurtulması yönüyle hedef kökle zıtlık ilişkisi taşır | Kur’an’da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صيد | Merkez | Avlanmak, yakalamak | Kaçan, yabani ve sahipsiz olanı hile veya aletle ele geçirmek | Aslen mülkiyet dışı ve kaçabilen canlılar için kullanılır |
| قنص | Komşu | Avlamak, pusu kurmak | Daha çok hile, ağ ve tuzak unsuru öne çıkarılarak yapılan av | صيد köküne göre alet ve tuzak düzeneği kurma boyutu daha baskındır |
| اخذ | Komşu | Tutmak, almak | Genel anlamda bir şeyi kavramak ve mülkiyete geçirmek | Kaçma şartı veya vahşilik niteliği aranmaksızın her nesne için geçerlidir |
| ظفر | Komşu | Ele geçirmek, galip gelmek | Mücadele veya arayış neticesinde hedefe zaferle ulaşmak | Güç yetirme ve başarı boyutu esastır, her zaman fiziki av anlamı taşımaz |
| سيب | Zıt | Salıvermek, serbest bırakmak | Hayvanı başıboş bırakmak, dokunulmaz kılmak | Elde tutulan veya avlanabilir olanın tasarrufundan vazgeçip doğaya bırakılmasıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صيد | Avlamak, ele geçirmek | Yabani ve kaçıcı canlıyı takip edip meşru araçla tasarruf altına alma | Kesin |
| Latince | Venatio, praeda | Avlanma eylemi, avlanan hayvan | Venatio eylemi, praeda ise ele geçirilen ganimeti ve avı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Hunting, game, prey | Avlanmak, avlanan yabani hayvan | Game kavramı av hayvanını, hunt avlanma eylemini ifade eder; kural ve kısıt boyutu bağlama göre değişir | Güçlü |
| Almanca | Jagd, Beute | Avcılık, av ganimeti | Jagd takip ve öldürme sürecini, Beute ise ele geçen neticeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Chasse, gibier | Av, av eti / hayvanı | Chasse avlanma fiilini, gibier ise yenmesi hedeflenen yaban hayvanını ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mastar / Eylem ismi olarak avlanma fiili | Kara veya deniz avı yapma eylemi | İhramlı iken veya harem sınırlarında avlanmanın yasaklanması ya da ihramdan çıkınca serbest bırakılması (Mâide 5:1, Mâide 5:2, Mâide 5:95) |
| İsm-i mef'ul anlamında avlanan hayvan | Avlanarak elde edilen canlı veya eti | İhramlıya yasak olan kara av hayvanı ile herkese helal kılınan deniz avı ve canlıları (Mâide 5:94, Mâide 5:96) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi emir ve yasakların taabbüdîliği | İhramlının av yasağında illet arayışı ve gaybî imtihan boyutu; Allah'ın kullarını ellerinin ve mızraklarının eriştiği şeyle denemesi | Kulların itaat ve teslimiyetini ölçen sınama alanı |
| Fıkıh | Hac, umre ve avlanma hükümleri (Kitâbü's-Sayd) | İhramlının ve harem bölgesinin av yasağı; av cezasının (cezâu's-sayd) takdiri, ehlî-vahşi ayrımı ve av aletlerinin şartları | Mülkiyet iktisabı ve ihram yasaklarının sınırları |
| Tefsir | Ahkâm ayetlerinin nüzul ve hikmeti | Mâide suresindeki yasakların barış, dokunulmazlık ve çevre emniyeti ile olan irtibatı | Can dokunulmazlığının tabiattaki vahşi hayvanlara teşmili |
| Hadis | Av hayvanları ve av köpeklerinin fıkhı | Eğitilmiş av hayvanlarının avladığı avın helalliği ve ihramlının öldürebileceği zararlı hayvanlar (fevâsık) | Meşru av aletleri ve istisnai zararlıların tespiti |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kutsal zaman ve mekânda irade eğitimi | İbadet disiplini | Tabii dürtüleri sınırlama | İhramlı kimseye hazır av imkânı verilerek nefsin helal olan bir nesneye karşı dahi frenlenmesi sağlanır | Kesin |
| İlmi | Canlılar alemini tanıma ve yöntem bilgisi | Ekolojik ve zoolojik bilgi | Yabani tabiatı anlama ve araç geliştirme | Avlanma, hayvan davranışlarını bilmeyi, tuzak ve alet yapımında teknik bilgi üretmeyi gerektirir | Güçlü |
| Siyasi | Harem ve ihram kanunları | Barış ve güvenlik alanı | Can emniyetini tabiata yayma | Harem bölgesi ve ihram hali, insanın şiddet uygulama yetkisini sıfırlayan siyasi-hukuki bir barış rejimidir | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyetin ilk iktisap yolları (ihrâz-ı mübâhât) | İlk mülkiyet kazanımı | Sahipsiz tabii kaynağı değere dönüştürme | Sahipsiz bir yabani hayvanın avlanması, emek ve alet yoluyla tabii bir kaynağın özel mülkiyete geçirilmesidir | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Durum uzayında serbest gezen parçacığın yakalanması (potansiyel kuyusu) | Fizikte serbest ve rastgele hareket eden bir parçacığın belirli bir enerji eşiği ve sınır koşulu uygulanarak belirli bir bölgeye hapsedilmesi, avın sınırlandırılarak ele geçirilmesiyle eşyapısaldır | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mülkiyet hukukunda ihraz ve iktisap kuramı | Hukukta sahipsiz nesnelerin (res nullius) fiili tasarruf ve emek iradesiyle hukuki mülkiyete dönüştürülmesi süreci kökün soyut karşılığıdır | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece bir spor, eğlence veya et tedarik faaliyeti olarak görülmesi; kutsal zaman ve mekânla olan ahlaki bağının koparılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın en temel biyolojik kazanım dürtüsünün ilahi bir emirle nasıl askıya alınabildiğini ve barış alanının hayvanları da kapsadığını gösteren bir imtihan zeminidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mâide suresindeki av yasaklarının salt tarihsel bedevi adetleri sayılarak, insanın tabiatla kurduğu tahakküm ilişkisine getirilen ontolojik sınırın ve ibadet eğitiminin ıskalanması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın helal-haram dengesinde, serbestiyetin mutlak olmadığını; zamanın (ihram) ve mekânın (harem) insanın tasarruf hakkını sınırlayarak tabiata dokunulmazlık kazandırdığını gösteren anahtar bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mâide suresinde yer alan akitler, hac hükümleri, yiyeceklerin helal ve haram kılınması ile insanın hazır nimetler karşısındaki sabır imtihanını bildiren ayet gruplarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın ve hayvanların insanın sınırsız tüketim nesnesi olduğu yanılgısını düzeltir; insanın en kolay erişebileceği nimetten dahi ilahi rıza adına el çekebilme iradesini inşa eder |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSerbestçe kaçan yabani hayvanın arkasından yetişip alet, tuzak veya el maharetiyle yakalanarak kontrol altına alınması.
- Soyut anlamSerbest, sahipsiz ve ele geçirilmesi çaba gerektiren bir potansiyelin meşru araç ve yöntemlerle sınırlandırılıp mülkiyet ve tasarruf alanına dahil edilmesi.
- Sistematik karşılıkİnsanın tabii iktisap hakkının kutsal ilahi sınırlar (ihram ve harem) ile kayıtlanması; barış ve eman rejiminin vahşi tabiata kadar teşmil edilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sahipsiz ve serbest kaynağı veya kaçan canlıyı, meşru avlanma aletini ve harcanan fiili emeği, ise meşruiyet koşulunu (ihramda olmama ve harem sınırları dışında bulunma durumunu) temsil eder. Dönüşüm fonksiyonu , meşruiyet şartı sağlandığında () serbest kaynağı mülkiyete ve tasarruf hakkına () dönüştürür; ihram veya harem yasağı devrede iken () ise müdahale yasaklanır ve dönüşüm gerçekleşmez ().