عنكب
ع - ن - ك
KÖK- 2 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 7 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Örümcek
Notlarım
Sözlükler(7)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR257 harfعنكب:
العَنْكَبوتُ بلغة أَهْل اليَمَن العَنْكَبوه والعَنْكباه، والجمع العَناكِب، وهي دَوَيبةٌ تَنْسِجُ نَسْجاً بينَ الهواء وعلى رَأْس البئر وغيرها، رَقيقاً مُتَهلْهِلاً، قال ذو الرّمة:
هي اصطَنَعْته نَحْوَها وتَعاوَنَتْ عَلى نَسْجها بينَ المَثابِ عَناكبُه
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR60 harfالعَنكَبوت: الناسجة، والغالب عليها التأنيث، والجمع العَناكب.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR53 harfع ن ك ب
تقول بالت عليه الثعالب ونسجت عليه العناكب.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.104 harfالعَنْكَبُوتُ: دُوَيْبَّة تَنْسُجُ، في الهواءِ وعلى رأْس البئر، نَسْجاً رقيقاً مُهَلْهَلاً، مؤَنثة، وربما ذُكِّرت في الشعر؛ قال أَبو النجم:
مما يُسَدِّي العَنْكَبُوتُ إِذ خَلا
قال أَبو حاتم: أَظنه إِذ خَلا الـمَكانُ، والموضعُ؛ وأَما قوله: كأَنَّ نَسْجَ العَنْكَبُوتِ الـمُرْمِلِ
فإِنما ذَكَّره لأَنه أَراد النَّسْجَ، ولكنه جَرَّه على الجِوارِ. قال الفراء: العَنْكَبُوت أُنثى، وقد يُذَكِّرها بعض
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.971 harfالعنكبوت: دويبه تنسج في الهواء وعلى رأس البئر نسجا رقيقا مهلهلا، وهي م. قال شيخنا: قد سبق أن سيبويه قال: إذا كانت النون ثانية فلا تجعل زائدة إلا بثبت، وهذا الكلام نقله الجوهري عنه في عندليب، كما أشرنا إليه ثمة، وذكر الجوهري العنكبوت في عكب فكلامه كالصريح في أصالتها كما قلنا في عندليب قبله. وكلام الجوهري أو صريحه أن النون زائدة لأنه لم يجعل لها بناء خاصا، بل أدخلها في عكب من غير نظر، والله أعلم.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.324 harfعَنْكَبٌ
عَنْكَبٌ ذ : see عَنْكَبُوتٌ, in two places.
عَنْكَبَاةٌ
عَنْكَبَاةٌ ذ and عَنْكَبَآءُ: see the next paragraph.
عَنْكَبُوتٌ
عَنْكَبُوتٌ ذ ; (S, O, K;) generally fem., (S, O,) but sometimes masc.; (O, K;) also, fem., عَكْنَبَاةٌ, (S, O, K,) in the dial. of El-Yemen, with the ك put before the ن; (TA;) and ↓ عَنْكَبَاةٌ and عَنْكَبُوهٌ (so in the O and TA, but in the CK and a MS. copy
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.601 harfعنكب
عَنْكَبَ - يُعَْنْكِبُ - عَنْكَب - عنكبة - عَنَاكِب - عَنْكَبوْت
عَنْكَبَ - يُعَْنْكِبُ + الكائن أو الشيء + بالشيء :يدور ويطوف ويلتوي حوله بشكل مستدير دائرة كاملة كأنه حلقة
عَنْكَب: على وزن " فَعلل": اسم فاعل من " عَنْكَبَ - يُعَْنْكِبُ ":الذي يدور ويطوف دورة كاملة: وهو اصطلاحاً ذكر الحشرة المعروفة، التي تدور دورة كاملة وهي تنسج بيتها
عنكب عَنْكَبَ - يُعَْنْكِبُ - عَنْكَب - عنكبة - عَنَاكِب - عَنْكَبوْت عَنْكَبَ - يُعَْنْكِبُ + الكائن أو الشيء + بالشيء :يدور ويطوف ويلتوي حوله بشكل مستدير دائرة كاملة كأنه حلقة عَنْكَب: على وزن " فَعلل": اسم فاعل من " عَنْكَبَ - يُعَْنْكِبُ ":الذي يدور ويطوف دورة كاملة: وهو اصطلاحاً ذكر الحشرة المعروفة، التي تدور دورة كاملة وهي تنسج بيتها بشكل حلقات متحدة المركز عنكبة: جمع " عَنْكَب" عَنَاكِب: جمع " عَنْكَب" و " عَنْكَبَة" عَنْكَبوْت: اسم جنس العناكب واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحركة المعاودة والمتكررة على مسار دائري"، وهي: فَلَكَ - يَفْلُكُ، دارَ - يَدوْرُ، عَامَ - يَعُوْمُ، عَنْكَبَ - يُعَنْكِبُ، سَبَحَ - يَسْبَحُ، طَافَ - يَطُوْفُ عنكبوت ﴿مثل الذين اتخذوا من دون الله أولياء كمثل العنكبوت اتخذت بيتا وإن أوهن البيوت لبيت العنكبوت لو كانوا يعلمون (41)﴾ العنكبوت مختار الصحاح ● [عكب] ع ك ب: العَنْكَبُوتُ معروف والغالب عليها التأنيث وجمعها عَنَاكِب ملخص اللسان: 1. عنكب: العَنْكَبُوتُ: دُوَيْبَّة تَنْسُجُ، في الهواءِ وعلى رأْس البئر، نَسْجاً رقيقاً مُهَلْهَلاً، 2. ضَرَبَ اللّهُ بيتَ العَنْكَبُوتِ مثلاً لِـمَنِ اتَّخَذَ من دون اللّه وَليّاً أَنه لا ينفعُه ولا يضرُّه، كما أَن بيت العنكبوت لا يَقيها حَرّاً ولا بَرْداً. 3. وعَكَبَتِ الطيرُ تَعْكُبُ عُكُوباً: عَكَفَتْ لسان العرب ● - عكب: العَكَبُ: تَداني أَصابِعِ الرِّجْلِ بعضِها إِلى بَعْضٍ. والعَكَبُ: غِلَظٌ في لَحْيِ الإِنسان وشَفته. وأَمةٌ عَكْباءُ: عِلْجةٌ جافِـيةُ الخَلْقِ، من آمٍ عُكُبٍ. <ص:626> وعَكَبَتِ الطيرُ تَعْكُبُ عُكُوباً: عَكَفَتْ. وعَكَبَتِ القِدْرُ تَعْكُبُ عُكُوباً إِذا ثارَ عُكَابُها، وهو بُخارُها وشِدَّةُ غَلَيانِها؛ وأَنشد: كأَنَّ مُغِـيراتِ الجُيُوشِ التَقَتْ بها، * إِذا اسْتَحْمَشَتْ غَلْياً، وفاضَتْ عُكُوبُها والعُكَابُ: الدُّخَانُ. والعَكْبُ: الغُبارُ، ومِنْه قيل لِلأَمةِ عَكْباء. والعَكُوبُ والعَكُّوبُ، بالفتح: الغُبار؛ قال بِشْرُ بنُ أَبي خازِمٍ: نَقَلْناهُمُ نَقْلَ الكِلابِ جِراءَها، * على كُلِّ مَعْلُوبٍ يَثُورُ عَكُوبُها والـمَعْلُوبُ: الطريقُ الذي يُعْلَبُ بجَنْبَتَيْهِ؛ والعاكُوبُ: لغة فيه، عن الـهَجَرِيِّ؛ وأَنشد: وإِنْ جاءَ، يوماً، هاتِفٌ مُتَنَجِّدُ، * فَلِلْخَيْلِ عاكوبٌ، من الضَّحْلِ، سانِدُ والعاكِبُ: كالعَكُوب؛ قال: جاءَتْ، مَعَ الرَّكْبِ، لها ظَباظبُ، * فَغَشِـيَ الذَّادَة منها عاكِبُ واعْتَكَبَ المكانُ: ثار فيه العَكُوبُ. والعاكِبُ من الإِبل: الكثيرةُ؛ وللإِبل عُكُوبٌ على الـحَوْضِ أَي ازدحام. واعْتَكَبَتِ الإِبل: اجتمعت في موضع، فأَثارَتْ الغُبار فيه؛ قال: إِنّي، إِذا بَلَّ النَّفِـيُّ غارِبي، * واعْتَكَبَتْ، أَغْنَيْتُ عنكَ جانِـبـي والعاكِبُ: الجمعُ الكثير. والعُكُوبُ، عُكُوفُ الطير المجتمعة، وعُكُوبُ الوِرْدِ، وعُكُوبُ الجماعَةِ. وعَكَفَتِ الخيلُ عُكوفاً، وعَكَبَتْ عُكُوباً: بمعنًى واحد. وطير عُكُوبٌ وعُكُوفٌ؛ وأَنشد الليث لـمُزاحم العُقَيْلِـيّ: تَظَلُّ نُسُورٌ من شَمَامٍ عليهمُ * عُكُوباً مع العِقْبانِ، عِقْبانِ يَذْبُلِ قال: والباء لغة بني خَفَاجَة من بني عُقَيْل، والبيتُ لـمُزَاحِم العُقَيْلي. ابن الأَعرابي: غلام عَصْبٌ وعَضْبٌ، بالصاد والضاد، وَعَكْبٌ إِذا كانَ خَفيفاً نَشيطاً في عَمَله. والعِكَابُ والعُكْبُ والأَعْكُبُ: كله اسم لجمع العَنْكَبُوتِ، وليس بجَمْع، لأَن العَنْكَبُوتَ رباعِـيٌّ. والعِكَبُّ: الذي لأُمِّه زَوْجٌ. ورجلٌ عِكَبٌّ، مثال هِجَفّ، أَي قَصير ضَخْمٌ جافٍ؛ وكذلك الأَعْكَبُ. والعِكَبُّ العِجْليُّ: شاعر. وعِكَبٌّ وعُكَابة: اسمانِ. وعُكَابة: أَبو حيّ من بَكْرٍ، وهو عُكَابة بن صَعْب بن عَليِّ بن بَكْرِ بن وائل؛ وأَما قول المنخَّل اليَشْكُرِيّ: يُطَوِّفُ بي عِكَبٌّ في مَعَدٍّ، * ويَطْعُنُ بالصُّمُلَّةِ في قَفَيَّا فهو عِكَبٌّ اللَّخْمِـيُّ، صاحبُ سِجْنِ النُّعْمان بن المنذر. والعَكْبُ: الشِّدَّةُ في الشَّرِّ، والشَّيْطَنَةُ؛ ومنه قيل للمارد من الجِنِّ والإِنس: عِكَبٌّ. وَوَجَدْتُ في بعض نسخ الصحاح، المقروءة على عدَّة مشايخ، حاشيةً بخط بعض المشايخ: وعِكَبٌّ: اسم إِبليس (1) (1 قوله «وعكب اسم ابليس» قال شارح القاموس وهو قول ابن الأعرابي نقله القزاز في جامعه، وأنشد: رأيتك أكذب الثقلين رأياً * أبا عمرو وأعصى من عكب فليت اللّه أبدلني بزيد * ثلاثة أعنز أو جرو كلب ومثله قال ابن القطاع في كتاب الأوزان. وفي بعض الأمثال: من يطع عكباً يمس مكباً؛ قاله شيخنا.) <ص:627> القاموس المحيط: العَكَبُ، محركةً غِلَظٌ في الشَّفَةِ واللَّحْيِ، وتَداني أصابِعِ الرِّجْلِ. والعَكْباءُ الجافِيَةُ الخَلْقِ. والعُكوبُ: الازْدِحامُ، والوُقوفُ، وغَلَيانُ القِدْرِ، وجَمْعُ عاكبٍ، وبالفتح: الغبارُ، كالعَكْبِ والعُكابِ والعاكُوبِ والعَكُّوبِ، مُشَدَّدَةً. والعاكِبُ: الجَمْعُ الكَثِيرُ. وكغُرابٍ: الدُّخانُ. والعَكْبُ، بالفتح: الخَفيفُ النَّشِيطُ، والشِّدَّةُ في السَّيْرِ. وكَهِجَفِّ: القَصيرُ الضَّخْمُ، والمارِدُ من الإِنْسِ والجِنِّ، والذي لأُمِّهِ زَوْجٌ، واسمُ سَجَّانِ النُّعْمانِ بنِ المُنْذِرِ. وعَكَّبَتِ النَّارُ تَعْكِيباً: دَخَّنَتْ. وتَعَكَّبَتْهُ الهُمُومُ: رَكِبَتْهُ. والاعْتِكابُ: إثَارَةُ الغُبارِ، وثَوَرَانُهُ، لازِمٌ مُتَعَدٍّ. وعُكابَةُ، كَدُخانَةٍ، ابنُ صَعْبٍ: أبو حَيٍّ مِنْ بَكْرٍ. العَنْكَبوتُ م، وقَدْ يُذَكَّرُ، وهي العَكَنْبَاةُ والعَنْكَباةُ والعَنْكَبُوهُ والعَنْكَباءُ، والذَّكَرُ عَنْكَبٌ، وهي عَنْكَبَةٌ، ج عَنْكَبوتاتٌ وعَناكِبُ. والعِكَابُ والعُكُبُ والأَعْكُبُ أسْماءُ الجُموعِ. تاج العروس: عكب العَكَبُ مُحَرَّكةً : غِلَظٌ في اللَّحْيِ نقله الصَّاغَانِيّ والشَّفَةِ مِنَ الإِنسان . وقال ابن دُرَيْد : غِلَظُ الشَّفَتَيْن وتَدَانِي أَصابع الرِّجْلِ بَعْضِها إِلَى بَعْض من المَعْنَيَيْنِ الأَوَّلَيْن الأَمَةُ العَكْبَاءُ : هي العِلْجَةُ الجَافِيَةُ الخَلْقِ من آمٍ عُكْبٍ . والعُكُوبُ بالضَّمِّ بدَلِيل ما يَأْتِي فِيمَا بعْد : الازْدِحَامُ . وللإِبِل عُكُوبٌ أَي ازْدِحَامٌ . والوُقُوفُ أَي العُكُوف ولو فَسَّرَه به كان أَوْلَى . وعَكَبَت الطَّيْرُ تَعْكُب عُكُوباً : عَكَفَت . والعُكُوبُ : عُكُوفُ الطَّيْرِ المُجْتَمِعَةِ . وعُكُوبُ الوِرْدِ وعُكُوبُ الجَمَاعَة . وعَكَفَتِ الخيلُ عُكُوفاً وعَكَبَت عُكُوباً بمَعْنَىً وَاحِد وطير عُكُوبٌ وعُكُوفٌ وأَنْشَدَ الليثُ لمُزَاحِمْ العُقَيْلِيّ : تَظَلُّ نُسورٌ من شَمَامٍ عَلَيْهِمُ ... عُكُوباً مع العِقْبَانِ عِقْبَانِ يَذْبُلِ والبَاءُ لُغَةُ بَني خَفَاجَةَ من بَنِي عُقَيْل . العُكُوب : غَلَيَانُ القِدْرِ . يُقَال: عَكَبَت القِدْرُ تَعْكُب عُكُوباً إِذَا ثَارَ عُكَابُهَا وهو بُخَارُها وشدَّةُ غَلَيَانِهَا وأَنْشَدَ : " كأَنَّ مُغِيرَاتِ الجُيُوشِ الْتَقَتْ بِهَاإِذا اسْتَحْمَشَتْ غَلْياً وَفَاضَ عُكُوبُها العُكُوب بالضم : جَمْعُ عَاكِب . العَكُوبُ بالفَتْح : الغُبَارُ . قال بِشْرُ بنُ أَبِي خَازِم : نَقَلْنَاهُمُ نَقْلَ الكِلاَبِ جِرَاءَهَا ... علَى كُلِّ مَعْلُوب يَثُورُ عَكُوبُهَا كالعَكْبِ بفَتْح فَسُكُون والعُكَاب كغُراب وهما عن الصَّاغَانِيّ . والعَاكُوب وهذا عن الهَجَرِيّ وأَنْشَد : وإِن جَاءَ يوماً هاتِفٌ مُتَنحَّط ... فلِلْخَيِلِ عاكوبٌ من الضَّحْلِ سَانِدُ والعَكُّوبُ مُشَدَّدَةً أَي كَتَنُّورٍ وَهَذِه عن الصَّاغَانِيّ كالعَاكِب قال : " جَاءَتْ مَعَ الرَّكِبِ لها ظَباظبُ " فغَشِيَ الذَّادَةَ مِنْهَا عَاكِبُ والعَاكِبُ من الإِبِل : الكَثيرَةُ . والجَمْعُ الكَثِير . وَكَغُرابٍ : الدُّخَانُ وبُخَارُ القِدْرِ . عن ابْنِ الأَعْرَابِيّ : العَصْبُ والعَضْبُ بالصَّادِ والضَّاد والعَكْبُ بالفتح هُوَ الخَفِيفُ النَّشِيطُ في العَمَلِ . يقال : غلام عَكْبٌ وعَصْبٌ وعَضْبٌ عن ابْنِ الأَعْرَابِيّ . العَكْبُ : الشِّدَّةُ فِي السَّيْرِ هكذا في النُّسَخ التي بأَيْدِينا وفي أُخْرَى صَحِيحَة : في الشَّرِّ بالشِّين المُعْجَمَة . قال شيخُنا : وكان شيخُنا ابْنُ الشَّاذِليّ يَميل إلى الأُولَى . قلتُ : والصَّوَابُ الثَّانِيَة ؛ لأَنَّه قال في لسان العرب : والعَكْبُ : الشِّدَّة في الشَّرِّ والشَّيْطَنَةُ . ومنه قِيلَ للمَارِد من الإِنْسِ والجِنِّ عِكَبٌّ كَمَا يَأْتِي فهَذِه عِبَارَتُه صَرِيحَة فِيمَا صوَّبْنَاه كما لا يَخْفَى ومِثْلُه عِبَارَة التَّكْمِلَة . العِكَلُّ بالكَسْرِ ففتح فتَشْدِيد كهِجَفٍّ : القَصِيرُ الضَّخْم الجَافِي وكَذلِك الأَعْكَبُ : والمَارِدُ من الإِنْسِ والجنِّ وقد تَقَدَّمَ الإِشَارَةُ إِليه العِكَبُّ : الَّذِي لأُمِّه زَوْجٌ عن ابْنِ دُرَيْد . قال : ولا أَدري ما صِحَّة ذلِك . والعِكَبُّ : اسمُ شَاعِر . وقَال ابْنُ منْظُور : ووجدتُ في بَعْض نُسخ الصَّحَاحِ المقْرُوءَة على عِدَّة مَشَايخ حاشِيةً بخَطّ بعْضِ المَشَايِخِ : وعِكَبٌّ : اسمُ إِبْلِيسَ . قلت : وهو قَوْلُ ابْن الأَعْرَابِي نقله القَزَّازُ في جَامِعه وأَنشَد : رأَيتُكَ أَكذَب الثَّقَلَيْنِ رَأْياً ... أَبَا عمْرٍو وأَعْصَى مِنْ عِكَبِّ فَلَيْتَ اللهَ أَبْدَلَنِي بِزَيْدٍ ... ثلاثَة أَعْنُزِ أَو جَرْوَ كَلْب ومقله قال ابنُ القَطَّاعِ في كِتَاب الأَوزانِ وفي بعضِ أَمْثَال العَرَب : مَنْ يُطِعْ عِكَبّاً يُمْسِ مُنْكَبّاً قاله شيخنا . عِكَبٌّ اللَّخْمِي : اسمُ سَجَّانِ أَي صَاحِب سجْنِ النُّعْمَان بْن المُنْذِر ملِكِ العرب قال المُنْخَّل اليَشْكُرِيّ : يُطَوِّفُ بِي عِكَبٌّ في مَعدٍّ ... ويَطْعُنُ بالصُّمُلَّةِ في قَفَيَّا وَعَكَّبَتِ النَّارُ تَعْكِيباً : أَثَارَت العُكَابَ أَي دَخَّنَتْ . و يقال تَعَكَّبَتْه الهُمُومُ إِذ رَكِبَتْهُ . والاعْتِكابُ : إِثَارَةُ الغُبَارِ وثَورَانُه . لاَزْمٌ ومُتَعَدٍّ . يقال : اعْتَكَبَتِ الإِبلُ : اجتَمَعت في مَوْضِع فأَثَارَت الغُبَارَ فِيهِ . قال : " إِني إِذَا بَلَّ النَفِيُّ غارِبِي " واعْتَكَبَتْ أَغنَيْتُ عَنْكَ جَانِبِي واعْتَكَبَ المكانُ : ثَارَ فِيهِ العَكُوبُ . وعُكَابَةُ كدُخَانَةٍ هكَذا بالخَاءِ المُعْجَمَة في النُّسْخَة وصوابه كَدُجَانة بالجِيمِ باسْمِ الصَّحَابِيّ المَعْرُوف وهو وَزْنٌ مَشْهُور فلا يُلْتَفَت لقَوْلِ شَيْخِنَا : إِنَّ الوَزْنَ به غَيْرُ سَديد لأَنَّه وزنٌ غَيرُ مَشْهُور ولا مُتَدَاوَل . ابنُ صَعْب ابْنِ عَلِيِّ بْنِ بَكْرِ بْنِ وَائِلٍ : أَبو حَيٍّ مِنْ بَنِي بَكْرِ بْنِ وَائِل أَخي تَغْلب ابْنِ وَائِل ووَلَدُ عُكَابَة قَيْسٌ وعِدادُهُم في بَنِي ذُهْل وثَعْلَبَة ويُقَال لَهُم الخضْر قال الأَعْشَى : فما ضَرَّهَا إِذ خالَطَتْ في بُيُوتِهم ... بَنِي الخضْر ما كَانَ اختلافُ القَبَائِلِ قاله شَيْخُنا وهو في كتاب الأَنساب لأَبِي عُبَيْد والبَلاَذُرِيّ والمَعَارِف لابْنِ قُتَيْبَة . وبَقِيَ هنا : ذِكْرُ العِكَابِ والعُكْبِ والأَعْكُبِ اسْمٌ لِجَمْع العَنْكَبُوت هنا ذَكَرَها ابْنُ مَنظُور وغَيْرُه وسَيَأْتي في العَنْكَبُوتِ . والأَعْكَب : الَّذي تَدَانَى بعضُ أَصابِعِ رِجْلَيْه من بَعْض مع تَرَاكُبٍ ومنه تَعَكَّبَتْنِي الهُمُومُ الذِي ذَكَره المُصَنِّفُ . والعَكُّوب كَتَنُّور : بقلَةٌ معروفة ؛ وهي شَوْكُ الجِمالِ عنكب العَنْكَبُوتُ : دُوَيْبّه تُنْسَج في الهَوَاءِ وعلى رَأْس البِئر نَسْجاً رَقِيقاً مُهَلْهَلاً وهي م . قال شيخنا : قد سَبَقَ أَن سِيبَوَيْه قال : إِذا كانَت النُّونُ ثانِيةً فلا تُجْعَلُ زائِدَةً إِلاَّ بثَبَتٍوهَذَا الكَلام نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ عنه في عَنْدَليب كما أَشَرْنَا إِليه ثَمَّة وذكر الجَوْهَرِيُّ العَنْكَبُوتَ في عَكَبَ فكَلاَمُه كالصَّرِيح في أَصَالَتها كما قُلْنَا في عَنْدَلِيب قبله . وكَلامُ الجَوْهَرِيّ أَو صَرِيحُه أَنَّ النّونَ زَائِدَةٌ لأَنَّه لم يَجْعَل لهَا بِنَاءً خَاصّاً بل أَدخَلَها في عَكَبَ من غَير نَظَر والله أَعلم . وصرَّح الشيخُ ابنُ هِشَام في رِسَالِةِ الدَّلِيل بأَنَّ أَصَالَةَ النُّون هو الصَّحِيح وهو مَذْهَبُ سيبَويْه لجَمْعِه على عَنَاكِب وأَطَال في بَسْطِه وعليه فوزْنه فَعْلَلُوت واللهُ أَعْلَم . وأَما القوْلُ بزيَادَتها فيكون وزنه فَنْعَلُوت انتهَى . قلت الذي روى عن سيبويه أنه ذَكَرَها في مَوْضِعَين فقال في موضع عَنَاكِبُ فَنَاعِلُ وقال في مَوْضِع آخر : فَعَالِلُ والنَّحْوِيُّون كُلُّهم يَقُولُون : عَنْكبوت فَعْلَلُوت فَعَلَى القَوْل الأَوَّل تكونُ النُّونُ زائِدة فيكون اشتِقَاقُهَا من العكَب وهو الغِلَظ حَقَّقَه الصاغَانِيّ . والعَنْكَبُوت مؤَنَّثة وقد تُذَكَّرُ وعِبارة الأَزْهَرِيّ : ورُبَّمَا ذُكِّر في الشعر قال أَبو النَّجْم : " مِمَّا يُسَدِّي العَنْكَبُوتُ إِذْ خَلاَ قال أَبُو حَاتِم : أَظُنُّه إِذْ خَلاَ المَكَانُ والمَوْضِعُ . وأَما قَوْلُه : " كأَنَّ نُسْجَ العَنْكَبُوتِ المُرْمِلِ فإِنَّما ذَكَّر لأَنَّه أَرَادَ النَّسجَ ولكنَّه جَرَّه على الجَوَارِ . قال الفَرَّاءُ : العَنْكَبُوتُ أُنثَى وقد يُذَكِّرُهَا بَعْضُ العرب وأَنْشَدَ قَوْلَه : على هَطَّالِهمْ مِنْهم بُيوتٌ ... كأَنّ العَنْكَبُوتَ هو ابْتَنَاهَا هَطَّال : جَبَلٌ . قال : والتَّأْنِيثُ في العَنْكَبُوتِ هو الأَكْثَر وَهِيَ العَكَنْبَاةُ في لُغَة اليَمَن أَي بتقديم الكَاف على النُّون قال : " كأَنَّما يَسْقُطُ من لُغَامِهَا " بَيْتُ عَكَنْباةٍ على زِمَامِهَا يُقَالُ لها أَيْضاً : العَنْكَبَاةُ أَي بتَقْدِيمِ النُّونِ على الكاف . قال السَّخَاوِيُّ في سِفْر السَّعَادَة : العَنْكَبُوتُ والعَنْكَبَاةُ بمَعْنىً وَاحِد والعَنْكَبُوهُ بالهاء في آخره حكى سيبويه العَنْكَبَاءُ مُسْتَشْهِداً على زِيَادَة التّاء في عَنْكَبُوت فلا أَدْرِي أَهُو اسْمٌ لِلوَاحِد أَم هُوَ اسم للجَمْع . قال الصَّاغَانِيّ : وهاتان بِلُغَة أَهلِ اليَمَن . قال ابنُ الأَعْرَابِيّ : الذَّكَرُ منها عَنْكَبٌ وهي عَنْكَبَةٌ وقيل : العَنْكَبُ : جِنْسُ العَنْكَبُوت وهو يُذَكَّر ويُؤَنَّث أَعْنِي العَنْكَبُوت . قال المُبَرِّد : العَنْكَبُوت أُنثَى ويُذَكَّر والعَنْزَرُوت أُنْثَى ويذكر والبَرْنَمُوتُ أُنثى ولا يُذَكَّر وَهُوَ الجَمَلُ الذَّلُولُ . وقَولُ سَاعِدَةَ بْنِ جُؤَيَّة : مَقَتَّ نِسَاءً بالحِجَاز صَوَالِحاً ... وإنّا مَقَتْنا كُلَّ سَوْدَاءَ عَنْكَبِ (1/803)
قال السُّكَّرِيُّ : العَنْكَبُ هنا القَصِيرَةُ . وقال ابْنُ جِنِّي : يجوزُ أَن يَكُونَ العَنْكب هُنا هو العَنْكب الذي هو العَنْكَبُوتُ وهو الذي ذَكَر سِيبَوَيْه أَنَّه لُغَةٌ في عَنْكَبُوت وذَكَر معه أَيضاً العَنْكَبَاء إِلاّ أَنَّه وُصِفَ بِهِ وإِن كان اسماً لما كَانَ فيه مَعْنَى الصِّفَة من السَّوَادِ والقِصَر كذا في لِسَانِ العَرَب . ج عَنْكَبُوتَاتٌ وعَناكِبُ وعَنَاكِيبُ عن اللِّحْيَانِيّ وتَصِغيرُهَا عُنَيْكبٌ وعُنَيْكِيبٌ . قال شيخُنَا : وعن الأَصْمَعِيّ وقُطْرُب : عَنَاكبِيت . وهذا من الشّاذّ الذي لا يُعَوَّلُ عَلَيْه ؛ لاجْتِمَاع أَرْبَعَة أَحرُفٍ بعد أَلفه وكذلك قالا في تَصْغِيرِه عُنَيكبِيت وهذا من المَرْدُودِ الذي لا يُقْبَل . والعِكَابُ ككتَاب والعُكُبُ بضَمَّتَيْنِ والأَعْكُبُ كُلُّهَا أَسْمَاءُ الجُمُوعِ وليست بجَمْع ؛ لأَنَّ العَنْكَبُوت رُبَاعِيّ ذكرِه غَيْرُ وَاحِد في ع ك ب . وفي لسان العرب : العَنْكَبُوتُ : دُودٌ يتولّد في الشُّهْد ويَفْسُد عنه العَسَلُ عن أَبي حَنِيفَة . وعن الأَزْهَرِيّ : يقال للتَّيْسِ : إِنه لمُعَنْكَبُ القَرْنِ وهو المُلْتَوِي القَرْن حَتَّى صار كَأَنَّه حَلْقَة . والمُشَعْنَبُ : المُسْتَقِيم . وعن الفَرَّاء في قَوْلِه تَعَالَى : مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُون اللهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ العَنْكَبُوتِ اتَّخَذَت بَيْتاً قال : ضربَ الله بيتَ العَنْكَبُوت مثلاً لمَنِ اتَّخَذَ من دُونِ الله وَلِيّاً أَنَّهُ لا يَنْفَعُه ولا يَضُرُّه كما أَنَّ بَيْتَ العنكبوت لاَ يَقِيهَا حَرّاً ولا بَرْداً . ومما يستدرك عليه : عَنْكَبٌ كجَعْفَرٍ : ماء بأَجَإٍ لبني فَرِير ابن عُنَيْنِ بن سَلاَمَانَ
Sîgalar(1)
Mücavir kökler9 mücavir (13 toplam)
- وهن
1 ortak ayet · Gevşemeyin
- بيت
1 ortak ayet · Beyt ev demektir
- دون
1 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- مثل
1 ortak ayet · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
- ولي
1 ortak ayet · Veli arka demektir
- أخذ
1 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- علم
1 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- أله
1 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
Geçtiği ayetler(1)
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ
ÖrümcekAllah’tan başka dostlar edinenlerin misali; kendine yuva yapan örümceğin misali gibidir. Evlerin en çürüğü muhakkak ki örümceğin yuvasıdır. Keşki bilselerdi.
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتًا وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ
ÖrümcekAllah’tan başka dostlar edinenlerin misali; kendine yuva yapan örümceğin misali gibidir. Evlerin en çürüğü muhakkak ki örümceğin yuvasıdır. Keşki bilselerdi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عنكب |
| Yapı | Dörtlü |
| Özel Durum | Dörtlü isim kökü; sonundaki zâid tâ harfi ile isimleşen form |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نسج, وهن, بيت |
| Zıt Kök | حصن |
| Çekirdek Özet 1 | Havada veya boşlukta ince, gevşek ve korumasız ağ ören sekiz bacaklı küçük canlı |
| Çekirdek Özet 2 | Dışarıdan korunaklı bir sığınak gibi algılanan fakat ontolojik bakımdan en çürük ve zayıf dayanak |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi bağdan kopuk sahte velayet, himaye ve güvenlik sistemlerinin yapısal kırılganlığı |
| Kritik Hata Riski | Meseli yalnızca biyolojik bir böcek tasviri sayıp şirkin ve sahte otoritelerin ontolojik çöküşünü ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عن | Bir yöne yönelme, engelle karşılaşma, ortaya çıkma veya düğümlenme anlamı taşır; عنب, عنت, عند, عنق köklerinde belirgin bir nesneleşme veya sınır teşkil etme hareketini gösterir. | ك | عنك yapısında bükülme, düğümlenme, karmaşıklaşma ve kendi üzerine sarılma hareketi belirginleşir. |
| عنك | Bükülerek, sarılarak birbirine tutturulan ve karmaşıklaşan doku veya düğüm hareketi. | ب | ب harfinin getirdiği mekan, barınak ve içerme boyutuyla bu sarılıp dokunan ağın bir yuvaya ve sığınağa dönüştürülmesi anlamı oluşur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | İpliğin salgılandığı içsel kaynağı ve dokuma eyleminin başladığı merkez noktayı temsil eder. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Salgılanan ipliğin kesintisiz uzamasını, sürekliliğini ve esnek akışını ifade eder. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Açılan ipliklerin kavranarak, bükülerek ve birbirine çatılarak bir yüzey örtüsüne dönüştürülmesini gösterir. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kurulan bu karmaşık ve dairesel örgünün bir mesken, sığınak ve barınak işlevi görmesini simgeler. |
| عنكب | Bir kaynaktan çıkan ipliğin süreklilikle bükülüp örülmesiyle meydana getirilen barınak hareketi | Kendi bedeninden çıkardığı kesintisiz lifleri büküp kavrayıcı bir yüzey halinde çatarak kendine kırılgan bir yuva kurma dinamizmini anlatır. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Havada, kuyu ağzında veya terk edilmiş viranelerde gevşek ve incecik ipliklerden dairesel ağ ören sekiz bacaklı eklem bacaklı canlı ve onun dayanıksız ağı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Terk edilmiş yurtların ve kurumuş su kaynaklarının ıssızlığını, zamana yenik düşmüşlüğünü tasvir etmek üzere örümcek ve onun ağı istiare olarak kullanılmıştır; bu dönemde bağımsız bir şair beytinde lafzen doğrulanmış doğrudan şahit tespit edilememiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Zü'r-Rimme kuyu başındaki örümceklerin ortaklaşa ağ örmesini şu mısralarla tasvir etmiştir: هي اصطَنَعْته نَحْوَها وتَعاوَنَتْ / عَلى نَسْجها بينَ المَثابِ عَناكبُه |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-Arab, Dīvânu Zî'r-Rimme.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde عنكب kökü kadim bir fauna adlandırması olarak ortak morfolojik bir gövdeye dayanır. Proto-Sami biçiminin genel olarak *ʿakkab- veya *ʿakkabīt- yapısında olduğu kabul edilir; İbranicede ʿakkāvīš (עַכָּבִישׁ), Süryanicede ʿeqbā ve ʿakkāḇīṯā, Aramicede ʿakkābītā biçimleriyle korunmuştur. Akkadca ettūtu biçiminin de fonetik benzeşmelerle bu semantik alana bağlandığı düşünülür. Arapça ve bazı Güney Sami türevlerinde görülen nun harfi, Sami dil ailesinde kök genişlemesi yoluyla oluşan tipik bir nazalizasyon örneğidir. Kelimenin semantik matrisi, bütün bu dillerde bükülerek veya dokunarak kurulan zayıf bir tuzak ve bu tuzağı kuran çok bacaklı canlı tasarımına işaret eder. Kelime sonundaki zâid tâ eki, Aramice ve İbranicede olduğu gibi Arapçada da dişil cinsiyet veya türemiş isim göstergesi olarak yerleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عنك ve بيت birleşimi veya عنك kökünün zâid harflerle rubâîleşmesi | Kendi kendine bükülen ipliğin barınak formuna kavuşması tasavvurundan türemiş dörtlü isim yapısıdır. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿakkāvīš, Süryanice ʿakkāḇīṯā, Aramice ʿakkābītā | Proto-Sami ortak gövdeden gelen ve Arapçada nazalizasyon ile genişleyen müşterek fauna adıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan doğrulanabilir soydaş tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisānü’l-Arab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عنكب | Anlamlı | Örümcek ve onun ağı | Ağ ören canlı ve bu canlının dayanıksız yuvası. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عنكب | Merkez | Kırılgan sığınak ve ağ kurma | Kendi salgısından inşa edilen, dış koruyuculuğu sıfır olan zaaf timsali yapı. | Meselin merkezindeki canlı ve ev modeli |
| نسج | Komşu | İplikleri birbirine geçirme | Yalnızca dokuma ve örme fiilini ifade eder; yuva veya ontolojik zayıflık içermez. | Nescin genel dokuma eylemi oluşu |
| وهن | Komşu | Güçsüzlük, gevşeklik, zaaf | Maddi ve manevi takatsizliği bildirir; bizzat yuva veya nesne adı değildir. | Ağın yapısal niteliğini bildiren vasıf |
| بيت | Komşu | Barınak, mesken, sığınak | İnsanın ve canlının korunduğu her türlü mekanı kapsayan genel isimdir. | Örümceğin kurduğu yapının tür kategorisi |
| حصن | Zıt | Tahkimat, sağlam kale, dokunulmaz sığınak | Dış tehditlere karşı tam koruma sağlayan, yıkılmaz ve muhkem korunak. | Örümcek ağının zıddı olan mutlak güvenlik |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عنكب | Örümcek | Ağ ören sekiz bacaklı canlı ve onun kurduğu zayıf sığınak. | Kesin |
| Latince | aranea, araneus | Örümcek ve örümcek ağı | Biyolojik canlıyı ve dokuduğu ağı karşılar; mecazî zayıflık vurgusu bağlama bağlıdır. | Kesin |
| İngilizce | spider, cobweb | Örümcek, örümcek ağı | Biyolojik türü ve terk edilmişliği karşılar; Kur'an'daki ontolojik zaaf nitelemesini doğrudan taşımaz. | Kesin |
| Almanca | Spinne, Spinnwebe | Örümcek, örümcek ağı | Dokuma eylemine dayalı canlı adıdır; yapısal çürrüklük anlamı tali olarak kurulur. | Kesin |
| Fransızca | araignée, toile d'araignée | Örümcek, örümcek ağı | Canlıyı ve dokusunu bildirir; sahte sığınak metaforu metin içi kullanımla kazanılır. | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْعَنْكَبُوتِ | Maddi ve biyolojik zayıflık meseli | Fiziksel bakımdan en dayanıksız, hava akımlarına ve dış etkilere karşı korumasız yuva örneği; Ankebût 29:41. |
| الْعَنْكَبُوتِ | Tevhid karşıtı sahte velayet sistemleri | Allah'tan başka sığınak ve koruyucu edinenlerin dayandıkları sistemlerin ontolojik çöküşü; Ankebût 29:41. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirk eleştirisi ve sahte velayet | Allah dışındaki varlıkların koruyuculuğunun yok hükmünde olması ve şirkin temelsizliği. | İlahî iradeden bağımsız her tür otoritenin ontolojik yokluğu. |
| Fıkıh | Haşerat hükümleri | Haşeratın yenilip yenilmeyeceği ve eziyet vermeyen örümceğin öldürülmesinin hükmü. | Canlıya zarar vermeme ve necis sayılmayan canlılar hukuku. |
| Tefsir | Temsilî istiare ve lafız inceliği | Ayetteki dişil sîganın biyolojik gerçeklikle uyumu ve ağın evin maddî/manevî zaafını temsil edişi. | Sahte güvenliğin nihai çöküşünü tasvir eden edebî ve hakiki temsil. |
| Hadis | Sevr mağarası rivayetleri | Hicret esnasında mağara girişine ağ örülmesi ve korunma mucizesi bağlamındaki rivayetler. | İlahi kudretin en zayıf vasıtayla en güçlü korumayı var etmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şirk ve sahte tanrılar | Sahte velayet sığınağı | Yanıltıcı emniyet hissi verme | İlahi temele dayanmayan her türlü itikat ve ibadet sistemi yıkılmaya mahkumdur. | Kesin |
| İlmi | Temelsiz kabuller ve dogmalar | Çürük öncüller ağı | Yanıltıcı tutarlılık kurma | Gerçek delilden yoksun metodolojiler dışarıdan karmaşık görünse de ilk sorgulamada dağılır. | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyetsiz iktidar ittifakları | Kırılgan himaye düzeni | Tehdit anında çöküş | Halkın veya hakkın rızasına dayanmayan tiranlıkların kurduğu ittifak ağları ilk krizde parçalanır. | Güçlü |
| İktisadi | Spekülatif ve teminatsız sermaye | Köpük ve karşılıksız yapı | Sahte zenginlik algısı | Reel üretime ve adalete dayanmayan borç ve faiz ağları en ufak dalgalanmada iflas eder. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Düşük kesme mukavemetli iki boyutlu gerilim ağları | Bireysel liflerin çekme mukavemeti bulunsa dahi üçüncü boyutta hacimsel ve rijit bir koruma sağlayamayan açık yüzeyler. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal ve ahlaki dayanaktan yoksun patronaj ilişkileri | Bireylerin menfaat amacıyla kurduğu, dışarıdan güçlü görünen fakat kriz anında tarafları koruyamayan kırılgan himaye ağları. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ayeti sadece biyolojik bir canlının zoolojik özelliklerine ve liflerinin kimyasal inceliğine indirgeyerek okumak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın Allah dışında mutlak koruyucu, sığınak ve otorite saydığı bütün siyasi, iktisadi ve zihni yapıların kökten güvensizliği. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Meseli yalnızca doğa ibretine indirgeyip bireyin ve toplumun kurduğu putlaştırılmış sahte sığınakların tehlikesini kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Şirkin ve Allah'tan başka dayanak arayışının felsefi, psikolojik ve sosyolojik mahiyetini tek bir canlı ve yuva metaforuyla çarpıcı biçimde somutlaştırdığı için hayati önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Velayet, şirk, tevhidi güven, sahte ilahlar ve insan eliyle kurulan dayanıksız koruma mekanizmalarını konu edinen mesel ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güç, zenginlik, taraftar çokluğu veya karmaşık teşkilatlanmaların kendi başına mutlak bir koruma ve güvenlik sağlayabileceği vehmini ortadan kaldırır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKendi bedeninden salgıladığı incecik liflerle havada veya boşlukta dairesel ve dayanıksız bir ağ kuran küçük canlı.
- Soyut anlamZahiren koruyucu bir sığınak görüntüsü sunan fakat mahiyeti itibarıyla hiçbir dış tehlikeye karşı koruma sağlayamayan ontolojik zaaf ve sahte emniyet.
- Sistematik karşılıkİlahi hakikatten ve meşruiyetten kopuk bütün dini, siyasi ve iktisadi güvenlik ve himaye modellerinin mutlak kırılganlığı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde ilahi mutlak himaye ve hakikat alanını simgeler. ifadesi, Allah'tan başka sığınak ve veli edinen her türlü yapıyı gösterir. kurulan yapının veya barınağın mukavemetini, dışarıdan gelen varoluşsal sarsıntı veya tehdit kuvvetini temsil eder. Dış kuvvet kritik bir eşik değere () yaklaştığında, ilahi kaynağa dayanmayan yapının koruyuculuk oranı sıfıra yaklaşır; yani yapı bütünüyle çöker.