قيض
ق - ي - ض
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Kırılmış yumurta kabuğudur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kırılmış yumurta kabuğudur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.186 harfالقاف والضاد و"وايء" معهما
ق ض ي، ق ي ض، ق و ض، ض ي ق مستعملات قضي: قَضَى يَقضي قَضاءً وقَضيّةً أي حكم.
وقَضَى إليه عهداً معناه الوصية، ومنه قوله تعالى: "وقَضَينا إلى بني إسرائيل". وقوله: "فلما قَضَينا عليه الموت"، أي أتى.
وانقَضَى الشيء وتَقَضَّى أي فني وذهب، قال:
تَقَضَّى ليالي الدهر والناس هادم وبان ومَقْضيٌّ وقاض ومقرض
فتاً لمن لم يبن خيراً لنـفـسـه وتباً لأقوام بنوا ثـم قَـوَّضُـوا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR692 harfقال أبو زيد: انْقاضَ الجدارُ انْقِياضاً، أي تصدَّع من غير أن يسقط. فإن سقط قيل: تَقَيَّضَ تَقَيُّضاً. وتَقَيَّضَتِ البيضةُ تَقَيُّضاً، إذا انكسرتْ فِلَقاً. قال: فإن تصدَّعتْ ولم تنفلق قيل إنقاضت: فهي مُنْقاضَةٌ. قال: والقارورةُ مثله. وقِضْتُها أنا فانْقاضَتْ. قال الأصمعيّ: انْقاضَتِ الرَكِيَّةُ، وانْقاضَت السِنُّ، أي تَشَقَّقَتْ طولاً. وأنشد لأبي ذؤيب:
فِراقٌ كَقَيْضِ السِنِّ فالصَبْرَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.938 harfق ض ( وايء )
قضي ، قوض ، قيض ، ضيق ، قضأ ، ضقى .
قضي : عمرو عن أبيه : قَضَّى الرجُل : إذا أكل القَضَى ، وهو عَجَم الزَّبيب .
قال ثعلب : هو بالقاف .
قال ابن الأعرابي : وقال الله : ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) .
قال أبو إسحاق : معنى قُضي الأمر : أُتمَّ إهلاكُهم .
قال : وقضى في اللغة على ضرُوب كلُّها تَرجع إلى معنى انقطاع الشيءِ وتمامِه ، ومنه
ق ض ( وايء ) قضي ، قوض ، قيض ، ضيق ، قضأ ، ضقى . قضي : عمرو عن أبيه : قَضَّى الرجُل : إذا أكل القَضَى ، وهو عَجَم الزَّبيب . قال ثعلب : هو بالقاف . قال ابن الأعرابي : وقال الله : ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) . قال أبو إسحاق : معنى قُضي الأمر : أُتمَّ إهلاكُهم . قال : وقضى في اللغة على ضرُوب كلُّها تَرجع إلى معنى انقطاع الشيءِ وتمامِه ، ومنه قوله جل وعزّ : ( ثُمَّ قَضَى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 أَجَلاً ) ( الأنعام : 2 ) ، معناه : ثم حَتَم بذلك وأتمَّه . ومنه الأمر ، وهو قوله : ( وَقَضَى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ إِلاَّ إِيَّاهُ ) ( الإسراء : 23 ) ، معناه : أمر ، لأنّه أَمرٌ قاطع حَتْم . ومنه الإعلام ، وهو قوله : ( وَقَضَيْنَآ إِلَى بَنِى إِسْرَاءِيلَ فِى الْكِتَابِ ) ( الإسراء : 4 ) ، أي : أعلمناهم إعلاماً قاطعاً . ومنه القضاء الفَصْلُ في الحكم ، وهو قوله جلّ وعز : ( بَيْنَهُمْ وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُّسَمًّى لَّقُضِىَ ) ( الشورى : 14 ) ، أي : لفُصِل الحكم بينهم . ومثل ذلك قولهم : قد قَضَى القاضي بين الخُصوم ، أي : قد قَطع بينهم في الحكم . قال : ومِن ذلك قد قَضَى فلانٌ دَيْنَه ، تأويله قد قَطَع بالعَزيمة عليه وأدَّاه إليه ، وقَطع ما بينه وبينَه . وكلُّ ما أُحكِم فقد قُضِيَ . تقول : قد قضيتُ هذا الثوبَ ، وقد قضيتُ هذه الدارَ : إذا عَمِلْتَها وأحكمت عملها . قال أبو ذؤيب : وعليهما مسرودتان قضاهما داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ ومنه قوله جلّ وعزّ : ( طَآئِعِينَ فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِى يَوْمَيْنِ وَأَوْحَى فِى كُلِّ سَمَآءٍ أَمْرَهَا وَزَيَّنَّا السَّمَآءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَحِفْظاً ذَلِكَ ) ( فصلت 12 ) ، أي : فَخَلَقهن وعَملهنَّ وصَنَعهنَّ . قال الليث : تقول : قضى الله عهداً ، معناه : الوصيّة . وبه يفسَّر : وقضينا إلى بني إسرائيل . قال : وقضى ، أي : حكم ، وقضَى فلانٌ صلاته ، أي : فرغ منها . وقضى عبرتَه ، أي : أخرجَ كلّ ما في رأسه . وقال أوس : أم هل كبير بكى لم يقضِ عَبرتَه إثر الأحبّةِ يومَ البينِ معذورُ أي : لم يخرج كل ما في رأسه . وقال أبو بكر : قال أهل الحجاز : القاضي في اللغة معناه : القاطع للأمور المحكم لها . قال الله : فقضاهنَّ سبع سمواتٍ في يومين ، أراد فقطعهنَّ وأحكم خلقهنَّ . قال : والقضاء بمعنى العمل . قال الله تعالى : ( فَاقْضِ مَآ أَنتَ قَاضٍ ) ( طه : 72 ) معناه : فاعملْ ما أنت عامل . والقضاء : الحكم . والقضاء : الأمر . قال الله تعالى : ( وَقَضَى رَبُّكَ ) ( الإسراء : 23 ) ، أي : أمر ربك . وقال الليث في قوله : ( عِبَادِىَ الشَّكُورُ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلاَّ دَابَّةُ الاَرْضِ تَأْكُلُ مِنسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَن ) ( سبأ : 14 ) ، أي : أتى عليه . قال : والانقضاء : ذَهاب الشيء وفَناؤه ، وكذلك التَقضِّي . وأما قوله جل وعز : ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ إِلَىَّ وَلاَ تُنظِرُونَ ) ( يونس : 71 ) . فإن أبا إسحاق قال : ثم افعلوا ما تريدون . وقال الفراء في قوله : ( ثُمَّ اقْضُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ إِلَىَّ ( ، معناه : ثم امضوا إليّ ، كما يقال قد قَضَى فلانٌ يراد قد مات ومَضَى . وقال أبو إسحاق : هذا مِثل قوله في سورة هود ( 55 ) . قال هودٌ لقومه : ( فَكِيدُونِى جَمِيعًا ثُمَّ لاَ تُنظِرُونِ ( . يقول اجهَدوا جهدَكم في مكايدتي والتألُّبِ عليّ . ولا تنظروني ، أي : لا تمهِلوني . قال : وهذا من أقوى آيات النبوّة : أن يقول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لقومه وهم متعاوِنون عليه : افعلوا بي ما شئتم . وقال أبو عبيد : القَضَّاء من الدُّرُوع : التي قد فُرِغ مِنْ عَمَلها وأحكِمتْ . وقال أبو ذُؤيب : وعليهما مَسْرُودتان قضاهما داودُ أو صَنَعُ السَّوابغِ تُبَّعُ قال : والفِعل من القَضَّاء : قَضَيتها . قلت : جعل القَضَّاء فَعَّالاً مِنْ قَضَى . وغيرُه : تُجعل القضّاء فَعْلاء مِن قَضَّ يَقَضُّ وهي الجديدُ الخَشِنة ، مِن إقضاض المَضْجَع . ويقال : تقاضَيتُه حَقِّي فقضانيه ، أي : تَجَازيْتُه فَجزَانِيه . ويقال : اقتضيتُ مالِي عليه ، أي : قبضتْهُ وأخذتُه . واستُقضِيَ فلانٌ ، أي : جُعل قاضياً يَحْكم بين الناس . والقاضية من الإبل : ما يكون جائزاً في الدِّيَةِ والفريضةِ التي تجب في الصَّدَقة . وقال ابن أحمر : لَعَمْرُكَ ما أَعانَ أبو حَكِيم بقاضيةٍ ولا بَكْر نجيبِ ويقال : اقتَتَل القومُ فقَضَّوا بينهم قَواضِي وهي المَنايا . قال زُهَير : فقَضَّوا مَنَايا بينهمْ ثم أصدَرُوا ويقال : قَضَى بينهم قضيّةً وقَضايا . والقَضايا : الأحكام ، واحدتها قضِيّة . وقال الليث : القاضية : المنيّة التي تقضِي وَحِيّاً . أبو عبيد عن الأصمعي : مِن نبات السَّهْل الرِّمْث والقِضَة . وقال ابن السكيت : يجمع القِضَة قِضِينَ ، وأنشد : بساقَينِ ساقَيْ ذي قِضينَ تحُشُّه بأعواد رَنْدٍ أو ألاويةً شُقْرا قوض : قال الله جلَّ وعزَّ : ( جِدَاراً يُرِيدُ أَن يَنقَضَّ ) ( الكهف : 77 ) ، وقرىء : ( ينقاضَ ) و ( ينقاصَ ) بالضاد والصاد . فأما ينقصُّ فيَسقُط بسرعةٍ ، من انقضاض الطير ، وهذا مِن المضاعَفِ . وأمَّا ينقاضُ فإِنَّ المنذريَّ أخبرني عن الحراني عن ابن السكِّيت أنه قال : قال عمرو : انقاضَ وانقاضَّ واحد ، أي : انشقَّ طُولاً . قال : وقال الأصمعيَّ : المُنْقَاضُ : المُنْقَعِر من أصلِه . والْمُنْقاضُّ : المنشقُّ طولاً . يقال : انقاضَت الرَّكِيَّةُ وانقاضَت السِنُّ . أبو عبيد عن أبي زيد : انقضَّ الجدار انقضاضاً وانْقاضَ انقياضاً ، كلاهما إذا تَصدَّع من غير أن يَسقُط ، فإِن سَقَط قيل : تقيَّضَ تقيُّضاً وتقوَّضَ تقوُّضاً ، وأنا قَوَّضْتُه . حدثنا السعدي قال : حدثنا العطاردي قال : حدثنا أبو معاوية عن أبي إسحاق الشيباني عن الحسن بن سعد عن عبد الرحمن بن مسعود عن أبيه قال : كنَّا مع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في سفر فنزلنا منزلاً فيه قرية نمل ، فأحرقناها فقال لنا : ( لا تعذِّبوا بالنار فإنه لا يُعذِّب بالنار إلاّ ربُّها ) . قال : ومررنا بشجرة فيها فرخَا حُمَّرةٍ فأخذناهما فجاءت الحمرةُ إلى رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) وهي تقَوِّضُ ، فقال : ( مَن فَجَعَ هذه بفرخيها ؟ ) قال : فقلنا : نحن . فقال : ( ردّوهما ) . قال : فرددناهما إلى موضعهما . قال الأزهري : قوله : ( تقوَّضُ ) ، أي : تجيء وتذهب ولا تقَرَّ . قال : وتقيّضَت البيضة تقيُّضاً : إذا تكسَّرتْ فِلَقاً ، فإِذا تَصَدَّعتْ ولم تُفَلَّق قيل : انقاضتْ فهي مُنْقَاضَة . قال : والقارُورة مِثْلُه . والقَيْض : ما تَفلَّق من قُشور البَيْض . الليث : قوَّضْتُ البناءَ : إذا نَقَضْتَه من هَدْم . وقَوَّضَ القومُ صُفُوفَهم ، وتقوَّضَت الصُّفوف وانقاضَ الحائط : إذا انهَدَم مكانَه من غير هَدْم ، فأمَّا إذا دُهْوِرَ فسَقَط فلا يقال إلاّ انقضَّ انقضاضاً . قال : والقيْض : البَيْض الذي قد خرج فَرْخُه وماؤه كلُّه . وقد قاضَها الفَرْخُ وقاضَها الطائر ، أي : شقَّها عن الفرخ فانقاضَتْ ، أي : انشقّت . وأنشد : إذا شئتَ أن تَلقىَ مَقِيضاً بقَفْرَةٍ مفلَّقةٍ خِرشاؤها عن جَنِينِها وبئر مَقِيضة : كثيرة الماء . وقد قِيضَتْ عن الجَبْلة . أبو عبيد عن الأمويّ : انقاضَت البئر : انهارتْ . وقال غيره : انقاضت : تكسَّرت . أبو تراب عن مصعبٍ الضِّبابي : تقوَّزَ البيضُ وتَقَوَّضَ : إذا انهدَم ، سواءٌ كانَ بيتَ مَدَرٍ أو شَعَر . حدثنا السعدي قال : حدثنا ابن قهزاذ قال : أخبرنا ابن شميل عن عوف عن أبي المنْهال عن شهر بن حَوْشَب عن ابن عبّاس قال : إذا كان يوم القيامة مُدَّت الأرض مَدَّ الأَدِيم وزِيدَ في سَعَتِها ، وجُمع الخَلْقُ إنْسُهم وجِنُّهم في صعيدٍ واحد ، فإذا كان ذلك قِيضَتْ هذه السَّماءُ الدنيا عن أهلها فنُثِرُوا على وجه الأرض ، ثم تُقاضُ السمواتُ سماءً فسَماءً ، كلَّما قِيضَتْ سَماءٌ كان أهلها على ضِعف مَنْ تحتها حتى تقَاضَ السابعةُ . في حديث طويل . قال شمر : قِيضَتِ السماءُ ، أي : نُقِضَتْ ، يقال : قُضْتُ البِناءَ فانقاضَ . وقال رؤبة : أَفرَخَ قَيضُ بَيْضها المُنقاضِ قيض : ومن ذوات الياء ، قال أبو عبيد هما قَيْضان ، أي : مِثلان . وقايضْتُ الرجلَ مقايضة : إذا عاوَضتَه بمتاع . وقيَّض الله فلاناً لفلان : جاء به . قال الله : ( لِلْمُتَّقِينَ وَمَن يَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَانِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ) ( الزخرف : 36 ) . قال أبو إسحاق : أي : نسبِّبْ له شيطاناً يجعل الله ذلك جزاءه . قال : ومعنى قوله جلَّ وعزَّ : ( الْمُعْتَبِينَ وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ فَزَيَّنُواْ لَهُم مَّا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَحَقَّ ) ( فصلت : 25 ) ، أي : سبَّبْنَا لهم من حيث لم يَحتَسبوه . أبو عبيد عن أبي زيد : تَقَيّضَ فلانٌ أباه تَقَيّلَه تَقَيضاً وتَقَيُّلاً : إذا نزع إليه الشَّبَه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : القَيْض : العِوَض القَيْض : التمثيل . يقال قاضَ يَقِيضُ : إذا عاضَه . والمقايضة في البيع شبه المبادلة ، مأخوذ من القيض ، وهو العوض . وهما قيضانِ ، أي : مثلان . قال : وقَيّضَ إبِلَه : إذا وَسَمَها بالقَيِّض ، وهو حَجَر يُحْمَى . وقال ابن شميل : زعموا أنَّ أبا الخطاب قال : القَيِّضة : حُجَيرٌ يُكوَى به نُقْرةُ الغَنَم . قال ابن شميل : يقال : لسانُه قَيِّضَةٌ ، الياء شديدة . قضأ : قال أبو عبيد عن الأمويِّ : قضِئتُ الشيء أقضؤه : إذا قَضئتْ عينُه تَقْضأُ قَضأً ، وذلك إذا قَرِحَتْ وفَسَدَتْ ، وكذلك يقال للقِرْبة إذا فَسَدتْ أو عَفِنَتْ . القُضْأَة الاسم . ويقال للرجل إذا نَكَحَ في غير كَفاءة : نَكَح في قُضْأة . ويقال : ما عليك في قُضْأَة ، أي : ضَعَة . وقال ابنُ بزرج : يقال : إنهم ليتقَضَّؤون منه أن يزوّجوه . يقول : يَسْتَخِسُّون حَسَبه ، مِن القُضْأَة . ضقي : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : ضَقَى الرجل : إذا افتقر . وقَضَى : إذا مات . وقَضَى : إذا أَمَرَ . ضيق : قال الليث : تقول : ضاقَ الأمرُ وهو يَضيق ضِيقاً ، وهو أمر ضَيِّق . وفلانٌ مِن أمرِه في ضِيق ، أي : في أمرٍ ضَيِّق ، والاسم ضَيْق . وضَيْقة : منزل للقَمَر بِلِزْق الثُّريّا ممّا يلي الدَّبَران ، تَزعمُ العَرَب أنّه نَحْسٌ . قلت : وأمَّا قول الشاعر : بضَيقةَ بينَ النجمِ والدَّبَرَانِ فإنه جعل ضيقةَ معرفة ، لأنه جعله اسماً علماً لذلك الموضع ، ولذلك لم يَصْرفه . الحرَّاني عن ابن السكيت : يقال : في صدر فلان ضِيقٌ وضَيْق ، ومكانٌ ضيِّق وضَيْق . والضَّيْق : المصدر . والضَّيَق بفتح الياء : الشَّكّ . والضِّيقة مثل الضيق . وأنشد : بضيْقَةِ بَين النَّجمِ والدَّبَرَانِ بكسر الهاء جَعله ضيِّقاً ولم يجعله اسماً لموضعٍ ، أراد بضيْقِ ما بين النَّجم والدبَرَان . قلت : وقال أبو عمرو : الضَّيَق محركة الياء : الشكّ . والضَّيْق بهذا المعنى أكثر وأفشى . وقال الفراءُ في قول الله : ( وَلاَ تَكُ فِى ضَيْقٍ مِّمَّا يَمْكُرُونَ ) ( النحل : 127 ) . قال : الضّيْق : ما ضاق عنه صدرُك ، والضِّيقُ : ما يكون في الذي يتَّسع ويضيق ، مِثل الدار والثوب . قال : وإذا رأيتَ الضَّيْق قد وقَع في موضع الضِّيق كان على أمرين : أحدهما : أن يكون جَمْعاً للضَّيْقة ، كما قال الأعشى : كشَفَ الضَّيْقَة عَنَّا وفَسَحَ والوجه الآخر : أن يراد به شيءٌ ضَيِّق فيكون ضَيْقاً مُخَفَّفاً ، وأصله التشديد ، ومثله هَينٌ لَينٌ . ويقال : أضاقَ الرجلُ فهو مُضِيق : إذا ضاقَ عليه مَعاشُه . وقالت امرأة لضرّتها وهي تُسامِيها : ما أنتِ بالخُورَى ولا الضُّوقى حِرَا الضُّوقى : فُعْلَى من الضِّيق ، وهي في الأصل الضِّيقَى فقُلبت الياء واواً من أجل الضمّة ، والخُورَى : فُعْلى مِن الخير ، وكذلك الكُوسَى فُعلَى مِن الكَيْس . والمَضايق : جمعُ المضيق . والمُضايقة : مُفاعلةٌ من الضِّيق .
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR165 harf- قال تعالى: ﴿وقيضنا لهم قرناء﴾ [فصلت/25]، وقوله: ﴿ومن يعش عن ذكر الرحمن نقيض له شيطانا﴾ [الزخرف/36] أي: نتح، ليستولي عليه استيلاء القيض على البيض، وهو القشر الأعلى.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR404 harfق ي ض
قيّض الله له قرين سوء.
وقايضته بكذا: عاوضته.
وهما قيضان: مثلان يصلح كلّ واعحد منهما أن يكون عوضاً من الآخر.
ومحّ البيض خير من القيض.
وقاض الطائر البيضة فانقاضت وقاضها الفرخ فخرج وبيضة مقيضة ومنقاضة.
ومن المجاز: ما أقايض بك أحداً.
قال الشمّاخ: رجالاً مضوا عنّي فلست مقايضاً بهم أبداً من سائر الناس معشراً وعن معاوية: لو أعطيت ملء الدهناء رجالاً قياضاً بيزيد ما
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.390 harfالقَيْضُ: قِشرةُ البَيْضة العُلْيا اليابسةُ، وقيل: هي التي خرج فرْخُها أَو ماؤها كلُّه، والمَقِيضُ موضِعُها. وتَقَيَّضَتِ البيضةُ تَقَيُّضاً إِذا تكسرت فصارت فِلَقاً، وانْقاضَت فهي مُنْقاضةٌ: تَصدَّعَت وتشقَّقت ولم تَفَلَّقْ، وقاضَها الفرْخُ قَيضاً: شقها، وقاضَها الطائرُ أَي شقها عن الفرخ فانقاضت أَي انشقّت؛ وأَنشد:
إِذا شِئت أَن تَلْقَى مَقِيضاً بقَفْرةٍ،
مُفَلَّقةٍ خِرْشاؤها عن جَنِينِها
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR248 harf* ق ي ض * * انْقاضَ * الجدار * انِقياضاً * تصدع من غير أن يسقط قلت ومنه قرئ ﴿يريد أن ينقاض﴾ على ما بيناه في ق ي ص و * قايَضَهُ مُقايَضهةً * عارضه بمتاع و * قَيَّضَ * الله تعالى فلانا لفلان أي جاءه به وأتاحه له ومنه قوله تعالى ﴿وقيضنا لهم قرناء﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.838 harfالقيض: القشرة العليا اليابسة على البيضة. قال أوس بن حجر يصف بري قوس:
فمالك بالليط الذي تحت قشـرهـا كغرقئ بيض كنه القيض من عل وفي الصحاح: القيض: ما تفرق من قشور البيض الأعلى. قال ابن بري: صوابه من قشر البيض الأعلى، بإفراد القشر، لأنه قد وصفه بالأعلى، وفي حديث علي، رضي الله عنه: لا تكونوا كقيض بيض في أداح يكون كسرها وزرا، ويخرج ضغانها شرا . أو هي التي خرج ما فيها
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.313 harfقَاضَ
1 قَاضَ ذ , (A, TA,) [aor, يَقِيضَ,] inf. n. قَيْضٌ, (K,) He clave, or broke or rent asunder. (A, * K, TA.) You say, قَاضَ البَيْضَةَ He (a young bird) clave, or broke asunder, the egg: and he (a bird) clave, or broke asunder, the egg from over the young one. (Lth, A, * TA.) And it is said in a trad, respecting the day of resurrection, فَاـِذَا كَانَ كَذٰلِكَ قِيضَتْ هٰذِهِ السَّمَآءُ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.726 harfقَاضَ
قَاضَ ( y ) ( n. ac. قَيْض 1 ),
a. Broke; cracked; clave, burst asunder.
b. Was broken &c.; broke, cracked, burst asunder; was dissolved.
c. Fell out ( tooth ).
d. Hollowed out ( well ).
e. [ acc. & Bi ], Likened, assimilated to.
f. see III (b) .
g. [ pass.
قِيْضَ
قِيْضَ ],
a. Was dug; was full ( well ).
قَيَّضَ
قَيَّضَ II
a. [ La & acc. ], Ordained, appointed, prepared
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR15.306 harfقيض
قَاضَ - يَقِيْضُ - قَيَّضَ - يُقَيِّض
قاضَ - يَقِيْضُ + كائن + لكائن+ شيئاً: هيأه وأتاحه له: يهيأ ويُعِد الشيءَ لأجل الكائن، ثم يجعله تحت أمره وفي طاعته وخدمته
قَيَّضَ - يُقَيِّض: على وزن " فـَعّل" من " قَاضَ - يَقِيْضُ ": يجعله " يَقِيْضُ " له على وجه التكرار والشدة: يخصص له شيئاً دون غيره، ثم يقربه إليه بشدة وحرص، ليكون في طاعته وخدمته
Mücavir kökler18 mücavir (28 toplam)
- قرن
2 ortak ayet · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
- عشو
1 ortak ayet · Akşam yemeği demektir
- خلو
1 ortak ayet · Haliy : Boş arı kovanıdır
- زين
1 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- خسر
1 ortak ayet · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
- شطن
1 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- أمم
1 ortak ayet · Emam ön demektir
- يدي
1 ortak ayet · El ve kol demektir
- خلف
1 ortak ayet · Half : Ense demektir
- جنن
1 ortak ayet · Bahçe demektir
- حقق
1 ortak ayet · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- ذكر
1 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
Geçtiği ayetler(2)
وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ
Çevresini sardırırızKim, Rahman’ın zikrinigörmezlikten gelirse; Biz, ona şeytanı musallat ederiz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قيض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قرن, حوط, سلط |
| Zıt Kök | فصل |
| Çekirdek Özet 1 | Yumurtayı çepeçevre kuşatan sert dış kabuk ve kabuğun içindekini sarıp bırakmaması |
| Çekirdek Özet 2 | Haktan sapan kimseye ilahi yasa gereği tam denk gelen ve onu kuşatan ayrılmaz bir yoldaşın musallat edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Amelin niteliğine tam denk gelen ontolojik kılıf, kuşatıcı belirlenim ve takas dengesi |
| Kritik Hata Riski | Anlamı keyfî ve sebepsiz bir ceza sanarak, yönelişin zorunlu sonucu olan kabuklaşma ve denklenme hakikatini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قي | Bir sınıra dayanma, toplanma, ölçü ve durak oluşturma; nitekim aynı ikili çekirdeği paylaşan قيل kökünde gün ortasında durup dinlenme ve sınır belirleme manası esastır. | ض | Sıkıştırma, yakalama ve kuşatma boyutu eklenerek bir şeyi dışarıdan kabuk gibi çepeçevre sarıp denkleşme ve bırakmama manası kesinlik kazanmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Çepeçevre toplayan, sınırlayan ve bir odak oluşturan çerçevenin başlangıcını temsil eder. |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Çerçevenin durağan kalmayıp etkin biçimde kavrayışını ve eylemsel sarılmayı ifade eder. |
| ض | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (ikiz harf ص imgesi temelinde, ses farkının kattığı yoğunlaşma ile türetme) | Kuşatılan nesneyi sımsıkı tutma, ayrılmasına izin vermeme ve baskılayarak yapışma payını taşır. |
| قيض | Sınırlandıran bir çerçevenin eylemsel olarak nesneyi yakalayıp kabuk gibi sarması | Harflerin bileşimi, bir varlığın dış yüzeyini tam bir denklikle örten, onu çepeçevre kuşatıp içine hapseden sert bir zırh veya kılıf hareketini oluşturur. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yumurtanın içini hava ve dış etkenlerden koruyan, civciv çıktıktan sonra arkada kalan veya çatlayan kuru, sert dış kabuktur. Buradan hareketle bir şeyi dıştan tam örten kabuk ve bir mala tam denk düşen bedel manası türemiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şammâh bin Dırâr bir beytinde bu kökü denk getirme ve takas anlamında şöyle kullanır: رجالاً مضوا عنّي فلست مقايضاً / بهم أبداً من سائر الناس معشراً |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'nin sözünde yumurtanın dış kabuğu kastedilerek şöyle buyrulur: لا تكونوا كقَيْض بَيْضٍ في أَداحٍ يكون كسْرُها وِزْراً |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça kök قيض, yumurtanın dış kabuğu, bir şeyi bütünüyle kuşatan kılıf ve iki denk nesnenin birbiriyle değiştirilmesi (mukāyada) ekseninde şekillenir. Sami dilleri genelinde kök, daralma, sıkıştırma ve kaplama alanındaki fonetik varyantlarla kesişir. İbranice ve Süryanicede doğrudan bu harf dizilimiyle birebir kabuk kavramı sınırlı olmakla birlikte, nesneyi çevreleyen sınır veya kabuklaşma eylemleriyle akraba kökler üzerinden semantik bir paralellik kurulabilir. Arapçada kökün asıl özgünleşmesi, yumurta kabuğunun (el-kayd) yumurtayı hiçbir boşluk bırakmaksızın tam kavramasından mülhem olarak, bir kimseye yakasını kurtaramayacağı bir arkadaşın veya cezanın tam denk getirilmesi biçimindeki zihinsel sıçramadır.
Güven Muhtemel
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yumurta kabuğu, çatlama ve mübadele | Kabuğun içini örtmesi gibi bir şahsın veya durumun bir başkasına musallat ve denk kılınması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuşatma ve daraltıcı örtü dairesi | Çevreleme ve yapışma semantiğini taşıyan fonetik varyantlarla ortak bağlam | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dış halka izi tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قيض | Anlamlı | Kabuk, sarma, takas | Bir şeyi kabuk gibi kuşatıp ona denk yoldaş kılma | Kur’an’da geçer (hedef kök) |
| قضي | Anlamlı | Hüküm, bitirme, icra | Bir işi kesin karara bağlayıp tamamlama | Kur’an’da geçer, ortak çekirdek türevidir |
| يقض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| يضق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| ضقي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| ضيق | Anlamlı | Darlık, sıkışma | Alanın veya imkânın daralması | Kur’an’da geçer, kalb ve zıtlık ilişkisi taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قيض | Merkez | Kuşatma ve eşleştirme | Bir kimseye ameline tam denk gelen bir kılıf ve ayrılmaz yoldaş tahsis etme | Dıştan sarıp içine alan kabuk gibi ayrılmaz bağ |
| قرن | Komşu | Yakınlık ve birliktelik | İki şeyi birbirine bağlayıp yan yana getirme | قيض kökünün sonucunda oluşan kalıcı refakat durumu |
| حوط | Komşu | Çevreleme ve koruma | Bir nesneyi dışarıdan daire şeklinde kuşatma | حوط koruma amaçlı da olabilirken, قيض kaçınılmaz nüfuzdur |
| سلط | Komşu | Baskı ve egemenlik | Bir güç veya otoriteyi başkası üzerine baskın kılma | سلط zorla boyun eğdirir, قيض ise içselleşen bir kılıf olur |
| فصل | Zıt | Ayırma ve koparma | Bitişik veya sarılı olan iki şeyi birbirinden uzaklaştırma | Kabuğun veya musallat olan yoldaşın tamamen ayrılması hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قيض | Kabuk kılmak, musallat etmek, takas etmek | Bir kimseyi saracak ayrılmaz bir karşılığı ona denk getirme | Kesin |
| Latince | assignare, circumdare | Tahsis etmek, çevrelemek | Bir amaca veya kişiye bir unsuru bağlama manasını verir, kabuk nüansını içermez | Güçlü |
| İngilizce | to assign to, to encase, to match inextricably | Ayrılmaz şekilde atamak, kuşatmak | Denklik ve kaçınılmaz birliktelik boyutunu karşılar, somut yumurta kabuğu imgesini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | zuteilen, umhüllen, verhängen | Başına sarmak, tahsis etmek | Ceza veya yoldaş olarak başa musallat etmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | assigner, assujettir, envelopper | Musallat etmek, sarmak | Kuşatıcı ve bağımlı kılıcı ilişkiyi ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نُقَيِّضْ | Zikirden körleşene şeytanı ayrılmaz bir kılıf ve yoldaş yapma | Rahmân'ın uyarısından yüz çevirmenin psikolojik ve ontolojik cezası bağlamı (Zuhruf 43:36) |
| وَقَيَّضْنَا | Haktan sapanlara amellerini süsleyen kötü çevre ve rehberler tahsis etme | Fıtratı bozulmuş inkârcıların etrafını saran yanıltıcı sosyal ve zihinsel kuşatma bağlamı (Fussilet 41:25) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade ve adalet, hızlan ve ceza yasası | Kötü yoldaşın musallat edilmesinin kulun iradesini yok edip etmediği, fiilin kulun yönelişine ilahi bir karşılık olup olmadığı | Kulun tercihine denk düşen ilahi takdir ve kuşatıcı yaptırım |
| Fıkıh | Mukāyada akdi (trampa/takas hukuku) | Malın para olmaksızın başka bir malla birebir denk tutularak değiştirilmesi şartları | İki mal arasındaki değer denkleşmesi ve değiş tokuş |
| Tefsir | Karîn (ayrılmaz dost) kavramının tefsiri | Ayetlerdeki قيض lafzının kabuğun yumurtayı sarması gibi kuşatıcı bir tahsis içerdiği vurgusu | Ayrılması imkânsız hale gelen bilişsel ve ahlaki kozalak |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri ve kötü arkadaş ikazı | İnsanın saptığı zaman çevresine kümelenen ve onu kuşatan şer odakları | Koruyucu kalkanın kırılarak yerine şer kabuğunun geçmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlaki yöneliş ve ilahi yasa | Hakikati dışlayan bilince şeytanın musallat oluşu | Teşhiri tamamlama ve mühürleme | İnsan ışıktan kaçtığında karanlık onun ayrılmaz zırhı haline gelir | Kesin |
| İlmi | Bilişsel körleşme ve yankı odası | Yanıltıcı verilerin zihni tam bir kabuk gibi kaplaması | Dış girdilere kapanma | Zihin kendi kurduğu yanlış öncüllerin içinde hapsolarak kabuk bağlar | Güçlü |
| Siyasi | Yanıltıcı danışman ve vesayet mekanizması | İktidarın etrafını saran dalkavuk ve yönlendirici çevre | Yöneticinin gerçekle irtibatını kesme | Güç sahibinin etrafına örülen ve hakikati engelleyen kurumsal koza | Güçlü |
| İktisadi | Trampa (mal mübadelesi) ve zorunlu denklik | Para aracılığı olmadan iki malın birbirine denk kılınması | Eşdeğer değişim | Mukāyada akdiyle iki metanın birbirinin yerini alacak şekilde kaim kılınması | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Biyolojik enkapsülasyon ve sınır katmanı dinamiği | Bir hücrenin veya patojenin etrafında dış etkiyi sabitleyen sert bir zarın (kapsülün) oluşarak içeriği bütünüyle koşullandırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik bilişsel kapanma ve sosyolojik gettolaşma | Bireyin veya grubun kendi yanılsamasını doğrulayan bir çevreyle sarılarak eleştirel düşünceye tamamen geçirimsiz hale gelmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca dışarıdan gelen keyfî bir musallat olma veya metafizik bir şeytan saldırısı zannederek mekanik bir zorlama olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın kendi iradesiyle zikirden yüz çevirmesi neticesinde oluşan ahlaki boşluğun, tam denk gelen bir şer kılıfıyla örtülmesi ve nedensellik yasası gereği ayrılmaz bir çevreye dönüşmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kulun kendi seçiminden doğan ontolojik sonucu ilahi adalete aykırı bir zorlama gibi görmek; insanın kendi inşa ettiği kabuğun sorumluluğunu üstlenmemesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiyden yüz çevirmenin sadece nötr bir bilgisizlik bırakmadığını, boşalan bilincin derhal kuşatıcı bir saptırıcı sistemle kaplandığını gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zikirden gafil olmanın akıbetini, inkârcıların amellerini süsleyen kötü çevrelerin psikolojisini ve ceza-amel uygunluğunu anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sapmanın tesadüfi olduğunu veya insanın hem haktan yüz çevirip hem de ahlaken bağımsız kalabileceği zannını düzeltir; hak terk edildiğinde batılın kabuk bağlayacağını bildirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYumurtanın dışını örten, onu çepeçevre sararak içindekiyle ayrılmaz bir bütünlük teşkil eden sert kabuk.
- Soyut anlamBir yönelişin bedeli ve dengi olarak varlığı çepeçevre kuşatan, onun algı ve davranışını belirleyen ayrılmaz kılıf.
- Sistematik karşılıkİrade ile sonuç arasındaki nedensel denklik; zikirden kopuşun bizzat kendi kılıfını üreterek bireyi içine hapsetmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde öznenin fıtrattan veya zikirden sapma yönelişini, bu yönelişi tam bir denklikle saran kabuklaşma ve tahsis fonksiyonunu, ise öznenin etrafına örülen ayrılmaz yoldaş veya sistemi temsil eder. Sonuçta bütünüyle sisteminin içine gömülerek onun tarafından kuşatılmış olur.
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, al-Mufradāt.