سلط
س - ل - ط
KÖK- 39 geçiş
- 39 ayet
- 9 sîga
- 13 sözlük
Salata, doğranmış sebze demektir. Halkına zorla söz geçiren hükümdar demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Salata, doğranmış sebze demektir. Halkına zorla söz geçiren hükümdar demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.156 harfباب السين والطاء واللام معهما
ط س ل، س ط ل، س ل ط، ط ل س، ل ط س مستعملات
طسل:
يقال: طَسَلَ السَّرابُ اذا اضطَرَبَ، وقال رؤبة: يُقَنِّع المَوْماةَ طَسلاً طاسِلا والطَّيْسَل: الغُبار الرقيق.
سطل:
السَّطْلُ معروف.
والسَّيْطَلُ: الطُّسَيسَةُ الصغيرةُ، على صَنعَةِ تَوْرٍ له عُرْوَةٌ كعُرْوَة المِرْجَل، والسَّطْلُ ثله، قال الطرماح: في سَيْطَلٍ كُفِئَتْ له يتردَّدُ وقال هِمْيان بنُ قُحافةَ في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR556 harfالسَلاطَةُ: القهرُ. وقد سَلَّطَهُ الله فَتَسَلَّطَ عليه. والاسمُ السُلْطَةُ بالضم. وامرأةٌ سَليطَةٌ، أي صَخَّابَةٌ. ورجلٌ سَليطٌ، أي فصيحٌ حديدُ اللسانِ بيِّنُ السَلاطَةِ والسُلوطَةِ. يقال هو: أَسْلَطُهُمْ لساناً. والسِلْطَةُ: السهمُ الطويلُ، والجمع سِلاطٌ. قال الهذليّ:
كَأَوْبِ الدَبْرِ غامِضَةً وليستْ بمُرْهَفَةِ النِصالِ ولا سِلاطِ
والمَساليطُ: أَسنانُ المفاتيح، الواحدة مِسْلاطَةٌ. وسنابكُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.244 harfباب السين والطاء مع اللام
طسل ، سطل ، طلس ، لطس ، سلط : مستعمَلَة .
طسل : قال الليث : يقال : طَسَل السرَابُ : إذا اضْطَرَبَ ؛ وقال رُؤبة :
يُقَنِّعُ المَوْمَاةَ طَسْلاً طاسِلاً
وقال أبو عمرو : الطَّيْسَل : السّراب البرّاق . ويقال للماءِ الكثير : طَسْل وطَيْسَل .
سطل : ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للطسْت : السَّيْطَل . وقال الليث : السَّيْطَل : الطُّسَيْسَةُ الصغيرة ، ويقال : إنَّهُ عَلَى صَنْعَة
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.852 harf(باب السين واللام وما يثلثهما)
(سلم) السين واللام والميم معظم بابه من الصّحّة والعافية؛ ويكون فيه ما يشذُّ، والشاذُّ عنه قليل، فالسّلامة: أن يسلم الإنسان من العاهة والأذَى. قال أهلُ العلم: الله جلَّ ثناؤُه هو السلام؛ لسلامته مما يلحق المخلوقين من العيب والنقص والفناء. قال الله جلَّ جلاله: ﴿واللهُ يَدْعُو إلى دَارِ السَّلاَمِ﴾ [يونس 25]، فالسلام الله جلَّ ثناؤه، ودارُهُ الجنَّة. ومن الباب أيضاً
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.060 harf- السلاطة: التمكن من القهر، يقال: سلطته فتسلط، قال تعالى: ﴿ولو شاء الله لسلطهم﴾ [النساء/90]، وقال تعالى: ﴿ولكن الله يسلط رسله على من يشاء﴾ [الحشر/6]، ومنه سمي السلطان، والسلطان يقال في السلاطة، نحو: ﴿ومن قتل مظلوما فقد جعلنا لوليه سلطانا﴾ [الإسراء/33]، ﴿إنه ليس له سلطان على الذي آمنوا وعلى ربهم يتوكلون﴾ [النحل/99]، ﴿إنما سلطانه على الذين يتولونه﴾ [النحل/100]، ﴿لا تنفذون إلا بسلطان﴾ [الرحمن/33]،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR315 harfس ل ط
امرأة سليطة: طويلة اللسان صخابة ورجل سليط.
وقد سلط سلاطة.
وسلط عليهم فلان وتسلط وله عليهـم سلطـان " ومـا كـان لـي عليكـم مـن سلطـان " ولـه سلطـان مبيـن: حجـة.
وسنابـك سلطات: طوال.
قال الجعديّ يصف فرساً: مدلاً على سلطات النسو - ر شم السنابك لم تقلب وري ذباله بالسليط وهو الزيت الجيد.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.651 harfالسَّلاطةُ: القَهْرُ، وقد سَلَّطَه اللّهُ فتَسَلَّطَ عليهم، والاسم سُلْطة، بالضم.
والسَّلْطُ والسَّلِيطُ: الطويلُ اللسانِ، والأُنثى سَلِيطةٌ وسَلَطانةٌ وِسِلِطانةٌ، وقد سَلُطَ سَلاطةً وسُلوطةً، ولسان سَلْطٌ وسَلِيطٌ كذلك. ورجل سَلِيطٌ أَي فصيح حَدِيدُ اللسان بَيّنُ السَّلاطةِ والسُّلوطةِ. يقال: هو أَسْلَطُهم لِساناً، وامرأَة سَليطة أَي صَخّابة. التهذيب: وإِذا قالوا امرأَة سَلِيطةُ اللسانِ فله
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR432 harf* س ل ط * * السَّلاَطَةُ * القهر وقد * سَلَّطَهُ * الله عليهم * تَسْلِيطا فَتَسَلَّط * عليهم و * السُّلْطانُ * الوالي وهو فُعلان يذكر ويؤنث والجمع * السَّلاَطين * و * السُّلْطانُ * أيضا الحجة والبرهان ولا يجمع لأن مجراه مجرى المصدر وامرأة * سَلِيطةٌ * أي أصحابه ورجل * سَلِيطٌ * أي فصيح حديد اللسان بين السلاطة و * السُّلُوطةِ * يقال هو * أسْلَطُهم * لسانا و * السَّلِيطُ * بوزن البسيط الزيت عند
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.001 harfالسلط، والسليط: الشديد، يقال: حافر سلط وسليط، أي شديد. وإذا كان الدابة وقاح الحافر، والبعير وقاح الخف يقال: إنه لسلط الحافر والخف، وقد سلط يسلط سلاطة. واللسان السلط والسليط: الطويل والسلط والسليط: الطويل اللسان من الرجال. وهي سليطة، أي صخابة، وكذلك سلطانة، محركة، وسلطانة بكسرتين، الأخيرة عن ابن دريد، ووجد في الجمهرة بتشديد الطاء مضبوطا، قال: وقد سلط الرجل، ككرم وسمع، وعلى الأول اقتصر الجوهري
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.472 harfسَلُطَ
1 سَلُطَ ذ , aor. سَلُطَ , (M,) inf. n. سَلَاطَةٌ, (S, M, B,) He, or it, overcame, prevailed, or predominated: (S, TA:) or was, or became, firm, or established, in superior power or force: (B, TA:) he possessed power of dominion or sovereignty or rule. (M.) ― -b2- It (anything, as, for instance, a solid hoof, and a camel's foot,) was, or became, strong, or hard. (M.) ― -b3- He was, or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.085 harfسَلِطَ
سَلِطَ A ( n. ac. سَلَط 4 ) سَلُطَ U ( n. ac. سَلَاْطَة 22t )
a. Was hard, unyielding; was despotic, imperious, domineering; was absolute, supreme.
b. Was a ready speaker, was fluent; was glib of tongue; was sarcastic, caustic; was clamorous, long-tongued.
سَلَّطَ
سَلَّطَ II ,
a. [ acc. & 'Ala ], Rendered master of; gave the mastery over.
تَسَلَّطَ
تَسَلَّطَ V
a. [ Ala ], Overcame,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR25.649 harfسلط
سَلِطَ - يَسْلَطُ (سَلُطَ - يَسْلُطُ) - سُلْطَان - سَلَّطَ- يُسَلِّطُ
سَلِطَ - يَسْلَطُ (سَلُطَ - يَسْلُطُ) + كائن + على كائن أو شيء: يكون ذا سلطة عليه: يتفوق عليه فيسعى لقهره: يكون لديه قدرة أو وسيلة مادية أو معنوية أعلى وأقوى من آخر، تغريه وتدعوه ليكون مصدر التوجيه والتحكم في كائن آخر
سُلْطَان: على وزن " فـُعلان" اسم فعل مبالغة من "
Sîgalar(9)
- سُلْطَانًاGüç(فُعْلَانًا)×11
- سُلْطَانٍGüç(فُعْلَانٍ)×9
- بِسُلْطَانٍGüç+1 anlam(بِفُعْلَانٍ)×8
- سُلْطَانٌGüç(فُعْلَانٌ)×4
- وَسُلْطَانٍVe güç(وَفُعْلَانٍ)×3
- سُلْطَانُهُOnun gücü(فُعْلَانُهُ)×1
- سُلْطَانِيَهْBenim gücüm(فُعْلَانِيَهْ)×1
- لَسَلَّطَهُمْÖyleyse onları güçlendirdi(لَفَعَّلَهُمْ)×1
- يُسَلِّطُGüçlendirir(يُفَعِّلُ)×1
Mücavir kökler56 mücavir (189 toplam)
- بين
14 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- نزل
9 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
- شرك
6 ortak ayet · Tasma kayış demektir
- جدل
3 ortak ayet · Cedle havan tokmağı demektir
- سمي
4 ortak ayet · Ad verilen
- عزل
2 ortak ayet · “A’zel(zal)” denk yapmak için bir torbada bulunanı iki…
- وصل
2 ortak ayet · Birleştirirler
- موسى
5 ortak ayet · Musa
- ليس
4 ortak ayet · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
- شكك
2 ortak ayet · سكك : Olması ve olmaması şüphenin eşit olması ريب…
- أتي
9 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- أبو
4 ortak ayet · Bab kapı demektir
Geçtiği ayetler(39)
سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِمَا أَشْرَكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَأْوَاهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ
GüçHakkında hiçbir delil indirilmediği şeyi Allah’a eş tuttuklarından dolayı küfredenlerin kalblerine korku salacağız. Onların varacağı yer, ateştir. Ne kötüdür o zalimlerin varacağı yer.
… فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا
GüçDiğerlerinin de sizden ve kendi milletlerinden güvende olmayı istediklerini göreceksiniz. Fitneciliğe çağırıldıklarında ona can atarlar. Eğer sizden uzak durmazlar, barış teklif etmezler ve sizinle savaşmaktan geri durmazlarsa; onları tutun ve bulduğunuz yerde öldürün. İşte onların aleyhlerine, size apaçık ferman verdik.
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكَافِرِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا مُبِينًا
GüçEy iman edenler; mü’minleri bırakıp da kafirleri dost edinmeyin. Allah’ın aleyhinize apaçık bir ferman vermesini mi istersiniz?
… مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ فَعَفَوْنَا عَنْ ذَلِكَ وَآتَيْنَا مُوسَى سُلْطَانًا مُبِينًا
GüçKitab ehli senin kendilerine gökten bir kitab indirmeni isterler. Musa’ dan da bundan daha büyüğünü istemişlerdi. Ve; bize Allah’ı apaçık göster, demişlerdi. Zulümlerinden dolayı onları yıldırım çarpmıştı. Kendilerine bunca açık ayetler ve deliller geldikten sonra da buzağıya taptılar. Nihayet Biz, bunu affettik ve Musa’ya apaçık bir hüccet verdik.
وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ
GüçHem siz; Allah’ın size hiçbir delil ve bürhan indirmediği şeyleri O’na şirk koşmaktan korkmazken; kendisine şirk koştuğunuz şeylerden ben nasıl korkarım? Şimdi, bu iki zümreden hangisi emin olmaya daha layıktır? Eğer biliyorsanız.
… الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ
GüçDe ki: Rabbım, açığıyla, gizlisiyle tüm hayasızlıkları, günahı, Allah’a şirk koşmanızı ve Allah’a karşı bilmediğiniz şeyleri söylemenizi haram kılmıştır.
وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا
GüçAllah’ın haram kıldığı canı öldürmeyin. Ancak hak ile olursa müstesna. Kim, zulmedilerek öldürülürse; gerçekten Biz, onun velisine bir yetki kılmışızdır. Artık o da öldürmekte aşırı gitmesin. Muhakkak ki o, yardım görenlerden olmuştur.
وَقُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا
GüçVe de ki: Rabbım; beni doğruluk yerine koy. Ve doğruluk yerinden çıkar. Ve katından bana destekleyecek bir kuvvet ver.
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ
GüçOnlar; Allah’ı bırakır da Allah’ın haklarında hiç bir delil indirmediği ve kendilerinde de bilgi bulunmayan şeylere taparlar. Zalimlerin hiç bir yardımcısı yoktur.
قَالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُمَا سُلْطَانًا فَلَا يَصِلُونَ إِلَيْكُمَا بِآيَاتِنَا أَنْتُمَا وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغَالِبُونَ
GüçBuyurdu ki: Senin gücünü kardeşinle artıracağız. İkinize de öyle bir güç vereceğiz ki onlar, size erişemeyecekler. Ayetlerimizle ikiniz de, ikinize uyanlar da üstün geleceklerdir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سلط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قهر, غلب, ملك, حكم |
| Zıt Kök | عجز |
| Çekirdek Özet 1 | Keskinlik, direnç kırma, bir varlığın diğeri üzerinde kurduğu baskın nüfuz ve nüfuz edici akışkan güç |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da karşı konulamaz delil, ezici zihni kanıt ve ilahi iradenin belirlediği meşru veya fiili tasarruf yetkisi |
| Çekirdek Özet 3 | Keyfi tahakküm değil; kaynağını haktan veya ontolojik kudretten alan, zihni ya da fiili direnci imkânsız kılan bağlayıcı otorite |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca siyasi zorbalık veya kaba kuvvet olarak daraltıp, Kur'an'daki mutlak kanıt ve epistemik üstünlük anlamını gözden kaçırma riski |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سل | Bir şeyi yerinden sıyırıp çekmek, pürüzsüzce kaydırmak, akıcı bir süreklilikle nüfuz etmek (سلب, سلخ, سلك, سلل, سلم) | ط | ط harfinin getirdiği kuşatma, sertlik ve basma etkisiyle akıcı nüfuz kabiliyeti mutlak bir tahakküm, direnç kırma ve kuşatıcı baskı niteliği kazanmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Tutunma, direnç gösterme, bir zemine sağlamca yaslanarak sabit kalma hamlesi |
| ل | Çoban değneği, üvendire | İtme, sevk etme, boyun eğdirerek bir hedefe doğru yönlendirme gücü |
| ط | Sepet, çark, kuşatma | Nesneyi dıştan sarma, çevreleme, altına alma ve kaçış alanı bırakmama hareketi |
| سلط | Bir desteğe dayanarak (س) başkasını zorla sevk eden (ل) ve bütünüyle kuşatarak baskılayan (ط) mutlak nüfuz ve üstünlük hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Keskin ve uzun tırnak, sert zemin, sert ve duru yağ (zeytinyağı veya susam yağı / es-selît), kandile nüfuz ederek ışığı sürdüren yakıt, pürüzsüz ve ezici baskı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays, kandil fitilinin yağı çekerek parlamasını tasvir ederken kökü kandil yağı anlamında kullanmıştır: أَمالَ السَّلِيطَ بالذُّبال المُفَتَّلِ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Kelbî ve erken dönem bedevi kullanımında dili sivri, susturucu ve keskin konuşan kimseye «raculün selît» denilmiş; delilin karşı tarafı susturucu baskısına da bu kökten türeyen isim verilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Dīvānü İmriil-Kays.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinin Kuzeybatı ve Güney kollarında سلط kökü, en erken katmanlardan itibaren «hüküm sürmek, kontrol altına almak, yetki sahibi olmak, üstün gelmek» semantik merkezine sahiptir. İbranicede שָׁלַט (shālát) fiili «hükmetmek, hâkim olmak, tasarruf hakkı bulunmak», שִׁלְטוֹן (shiltōn) ise «otorite, egemenlik, iktidar gücü» anlamındadır. Aramicede ve Süryanicede š-l-ṭ (šallīṭ) kökü doğrudan «yetkili kılınmış vali, yönetici, karşı konulmaz güç ve ruhsat» manalarını karşılar; Hristiyan ve Yahudi teolojisinde tanrısal yetki aktarımı bu kökle ifade edilir. Akadcada šalāṭu fiili «yetkiyi elinde tutmak, zorla çekip almak, hükmetmek» çizgisine işaret eder. Arapçada kelime hem fiili egemenliği hem de aklı ve idraki çaresiz bırakan «hüccet / kanıt» boyutunu korumuştur; dildeki «es-selît» (aydınlatıcı yağ) anlamı da kökün karanlığı ve direnci delen nüfuz edici kök algısıyla irtibatlıdır. Kullanıcı notundaki salata kelimesi ise İtalyanca kökenli (tuzlanmış sebze) bir sözcük olup Arapça kökle yalnızca biçimsel bir ses benzerliği taşır, etimolojik bir bağı bulunmamaktadır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sertlik, akışkan nüfuz, dilin keskinliği ve baskın kanıt | Fiili tahakkümden önce zihni ve nesnel direnci ortadan kaldıran nüfuz edici kuvvettir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice shālát, Aramice/Süryanice šallīṭ, Arapça سلط | Hükmetme yetkisi, meşru tasarruf ruhsatı ve egemenlik yetkesi ortak Sami mirasıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı altında sınırlı paralellikler | Geniş dil ailelerinde doğrudan soydaşlık zayıftır; ağırlıkla Doğu Akdeniz Sami siyaset ve hukuk dairesine aittir. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سلط | Anlamlı | Güç, galebe, delil, baskı | Hedef kök; bir nesne veya zihin üzerinde karşı durulamaz egemenlik kurmak | Kur'an'da geçer |
| سطل | Anlamlı | Su kabı, kova | İçine sıvı alan, dökülmeden taşıyan kap; Yunanca situla kelimesiyle de temaslıdır | Kur'an'da geçmez |
| لسط | Anlamlı | Çekip almak, sıyırmak | Malı gizlice veya zorla çekip alma, yol kesme eylemi | Kur'an'da geçmez |
| لطس | Anlamlı | Ezmek, vurmak, kırmak | Sert bir nesneyle diğerine şiddetle vurup ezmek | Kur'an'da geçmez |
| طسل | Anlamlı | Geniş ve seraplı arazi | Ufku belirsiz, gözü yoran geniş çöl düzlüğü | Kur'an'da geçmez |
| طلس | Anlamlı | Silmek, izini gidermek | Yazıyı veya izi belirsizleştirmek, üzerini örterek yok etmek | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سلط | Merkez | Otorite ve hüccet | Direnci epistemik ya da ontolojik baskıyla kıran meşru veya fiili nüfuz | Karşı konulamaz kanıt ve hükümranlık |
| قهر | Komşu | Ezici üstünlük | Direneni zorla, aşağılayarak ve bütünüyle çaresiz bırakarak bastırmak | Zorlayıcı ve alçaltıcı üstünlük |
| غلب | Komşu | Mücadele sonu zafer | Karşılıklı bir çatışma ve çekişme sürecinin ardından üstün gelmek | Çekişmeli üstünlük kazanma |
| ملك | Komşu | Tasarruf mülkiyeti | Bir nesne veya durum üzerinde meşru tasarruf ve tutma hakkına sahip olmak | Yetki ve sahiplik zemini |
| حكم | Komşu | Dengeleyici idare | İşi adalet ve bilgelikle yerli yerine koyup fesadı engellemek | Islah edici yargı ve nizam |
| عجز | Zıt | Güçsüzlük ve yetersizlik | Bir işi yapmaya takat yetiremeyip geride kalmak, boyun eğmek | Tasarruf ve nüfuzdan yoksunluk |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سلط | Otorite, bağlayıcı hüccet, güç | Hem zihni susturan kanıtı hem de fiili egemenlik yetkisini tam karşılar | Kesin |
| Latince | auctoritas, potestas | Meşru nüfuz, fiili iktidar | Auctoritas hüccet ve itibar yönünü, potestas ise fiili baskı gücünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | authority, proof, dominion | Otorite, kesin delil, egemenlik | Tek başına power kelimesi kökün meşru kanıt (hüccet) boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Autorität, Vollmacht, Beweiskraft | Yetki, tam ruhsat, kanıt gücü | Hukuki ve epistemik baskınlığı karşılar; yalın cebir anlamını aşar | Güçlü |
| Fransızca | autorité, empire, preuve irréfutable | Otorite, egemenlik alanı, çürütülemez delil | Hem yönetim yetkisini hem de karşı durulamaz mantıksal üstünlüğü kapsar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سُلْطَان (Hüccet / Zihni kanıt) | Aklı bağlayan, inkarı imkânsız kılan açık delil ve vahiy | Peygamberlerin mucizeleri ve putperestlerin dayanaksız inançları; Yunus 10:68, İbrahim 14:10, Necm 53:23 |
| سُلْطَان (Yetki / Hukuki ruhsat) | Bir kimseye meşru müdahale hakkı tanıyan şer'i veya ontolojik hak | Haksız yere öldürülenin velisine tanınan kısas hakkı; İsrâ 17:33 |
| سُلْطَان (Fiili tahakküm / Tasarruf gücü) | Varlık üzerinde doğrudan dönüştürücü ve yönlendirici baskı kurma | Şeytanın müminler üzerinde zorlayıcı bir tasarruf gücünün bulunmaması; İbrahim 14:22, Nahl 16:99 |
| تَسْلِيط (İlahi sevk ve musallat kılma) | Bir topluluğu veya gücü diğerinin üzerine ceza ya da imtihan olarak gönderme | Allah'ın peygamberleri veya orduları inkârcıların üzerine üstün kılması; Nisâ 4:90, Haşr 59:6 |
| سُلْطَانِيَهْ (Egemenlik / Mazeret / İktidar) | Dünyadaki siyasi gücün ve kendini savunacak her türlü zihni mazeretin çöküşü | Ahirette inkârcının çaresizliğini ifade ettiği itiraf bağlamı; Hâkka 69:29 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ispatı ve kader | Şeytanın insan iradesi üzerinde cebredici bir gücünün olup olmadığı ve mucizenin bağlayıcılığı | İradeyi ilga etmeyen epistemik delil ve ontolojik sevk |
| Fıkıh | Ceza hukuku ve siyaset | Velinin kısas yetkisi, devlet başkanının tasarruf sınırları ve hukuki yetkilendirme | Meşru tasarruf hakkı, yetki ve yasal koruma kalkanı |
| Tefsir | Delil-ayet ilişkisi | Kur'an'daki sultan kelimelerinin hüccet mi yoksa mucize mi olduğu ayrımı | Kalbe hücum edip direnci kıran karşı konulamaz vahiy kanıtı |
| Hadis | Yönetim ahlakı ve fitne | Adil sultanın gölgesi, zalim idareciye karşı tutum ve meşru otoriteye itaat | Kamu düzenini sağlayan siyasi ve idari güç merkezi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet | İlahi yetki belgesi | Batılı ilga etme | Peygamberin getirdiği apaçık hüccet, her türlü pagan iddiayı zihnen hükümsüz kılar. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve mantık | Kesin burhan | Şüpheyi defetme | İspatlanmamış varsayımlar sultandan yoksundur; bilgi ancak kesin delille otorite kazanır. | Kesin |
| Siyasi | Kamu hukuku ve nizam | Meşru iktidar | Hukuku icra etme | Devletin cebir kullanma yetkisi keyfilikten değil, şer'i ve hukuki meşruiyetten doğar. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf | Tasarruf ruhsatı | Hak ihlalini önleme | Mal üzerinde tasarruf ancak hukukun tanıdığı yetki çerçevesinde meşrudur; haksız müdahale hükümsüzdür. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel farkı ve kuvvet alanı | Yüksek potansiyelden düşük potansiyele doğru direnç tanımayan enerji akışı; cisimleri yörüngesinde tutan çekim alanı baskısı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Meşru şiddet tekeli ve egemenlik | Max Weber'in tanımladığı, toplum tarafından kabul edilmiş veya kurumsal yasaya dayalı karşı konulamaz yaptırım gücü | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | سلط kökünü yalnızca ortaçağ siyasi rejimlerindeki monark, zorba hükümdar veya saltanat idaresiyle sınırlandırmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da ezici çoğunlukla akla ve vicdana boyun eğdiren «kesin kanıt, ilahi vahiy, çürütülemez burhan» anlamında kullanılması gerçeği |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki delil tartışmalarını siyasal güç çatışması gibi okumak; şeytanın ve insanın etki sınırlarını ahlaki ve zihni zeminden çıkarıp fiziksel cebr zannetmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hakikat tasavvurunda gücün kaba kuvvetten değil, çürütülemez epistemik doğruluktan doğduğunu gösterir; hakiki otorite zihni susturan ilahi delildir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin inkârcı kabilelerle yaptıkları hüccet münazaralarında, şeytanın insana vesvese verme sınırını çizen ayetlerde ve kısas hukukunda. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şeytanın insanı zorla günaha sevk ettiği vehmini yıkar; inkârcıların atalar dinini savunurken hiçbir tutarlı kanıta (sultan) dayanmadıklarını deşifre eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSertlik, keskin bir dille nüfuz etme, kandili besleyen akışkan ve parlak yağ, direnç noktalarını aşarak kuşatan baskı kuvveti.
- Soyut anlamZihni veya fiili alanda muhalif direnci imkânsız kılan, kaynağını ontolojik ya da hukuki meşruiyetten alan üstün otorite ve bağlayıcı delil.
- Sistematik karşılıkİnanç ve eylem dünyasında delilsiz iddiayı hükümsüz kılan epistemik filtre; hukuki ve kozmik düzende tasarruf sınırını tayin eden meşruiyet ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
fonksiyonu otorite ve üstünlük etkisini temsil eder; fiili kudret, ise meşru hüccet veya kanıt bileşenidir. etki alanıdır. muhalif öznenin direnç kümesidir; etkisi devreye girdiğinde bu direncin çekirdeği sıfırlanır, yani karşı argüman epistemik olarak imkânsız hale gelir. Alt formülde etki potansiyelini, muhatabın iradi durumunu, gösterge fonksiyonu ise bu nüfuzun ancak sıfırdan büyük bir hakikat ve hüccet temeline dayandığında kalıcı bir geçerlilik kazandığını ifade eder.