كبت
ك - ب - ت
KÖK- 3 geçiş
- 2 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
“Kebed” ciğer demektir. “Kibad” ciğerdeki hastalık demektir. Bu hastalık dışarıya sarılık veya bitkinlik şeklinde vurur. “De” “be”ye dönüşmüş “kebet” olmuştur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Kebed” ciğer demektir. “Kibad” ciğerdeki hastalık demektir. Bu hastalık dışarıya sarılık veya bitkinlik şeklinde vurur. “De” “be”ye dönüşmüş “kebet” olmuştur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.172 harfالكاف والتاء والباء معهما
ك ت ب، ك ب ت، ب ك ت، ت ب ك، ب ت ك مستعملات كتب: الكَتْبُ: خرز الشيء بسير، والكُتْبةُ: الخرزة التي ضم السير كلا وجهيها.
والناقة إذا ظئرت على ولد غيرها كُتِبَ منخراها بخيط لئلا تشم البول والرأم. قال ذو الرمة.
وفراء غرفيةٍ أثأى خوارزُها مشلشلٌ ضيعته بينها الكُتَبُ
والكَتْبُ: الخرزُ بسيرين، قال:
لا تأمننَّ فزاريا خلوت بـه على قلوصك واكْتُبْها بأسيار
والكِتابُ الكتابة:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR98 harfالكَبْتُ: الصرف والإذلال. يقال: كَبَتَ الله العدوَّ، أي صَرَفَهُ وأذلَّه. وكَبَتَه لوجهه، أي صرعه.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.717 harfك ت ب
كتب ، كبت ، بتك ، بكت ، تبك : مُستعملةٌ .
كتب : قال الله جلّ وعزّ : ( وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتَابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ فَكَاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمُتُمْ فِيهِمْ خَيْراً ) ( النور : 33 ) معنى الكتاب والمكاتبة أن يكاتب الرجل عبده أو أمته على مال ينجمه عليه ، ويكتبَ عليه أَنّه إِذا أدَّى نجومه وكل نجم كذا وكذا فهو حُرٌّ فإذا وَفَّرَ على مولاه جميع نجومه التي كاتبه عليه عَتَقَ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.840 harf(باب الكاف والباء وما يثلثهما)
(كبت) الكاف والباء والتاء كلمة واحدة، وهي من الإذلال والصَّرفِ عن الشيء. يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه، إذا صَرَفَهُ وأذلَّهُ. قال الله تعالى: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].
(كبث) الكاف والباء والثاء كلمةٌ، وهي الكَبَاث، يقال: إنَّه حَمْل الأراك. وحَكَوْا عن الشَّيباني: كَبِثَ
(باب الكاف والباء وما يثلثهما) (كبت) الكاف والباء والتاء كلمة واحدة، وهي من الإذلال والصَّرفِ عن الشيء. يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه، إذا صَرَفَهُ وأذلَّهُ. قال الله تعالى: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5]. (كبث) الكاف والباء والثاء كلمةٌ، وهي الكَبَاث، يقال: إنَّه حَمْل الأراك. وحَكَوْا عن الشَّيباني: كَبِثَ اللَّحمُ: تغيَّرَ وأرْوَحَ. قال: أصبَحَ عمّارٌ نَشِيطاً أَبِثَا *** يأكُلُ لحماً بائتاً قد كَبِثَا([1])(كبح) الكاف والباء والحاء كلمة. يقال: كَبَحْت الفرس بلجامه أكْبَحُه. (كبد) الكاف والباء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدّة في شيء وقُوّة. من ذلك الكَبَد، وهي المشقّة. يقال: لَقِيَ فلانٌ من هذا الأمر كَبَداً، أي مشَقة. قال تعالى: ﴿لَقَدْ خَلقْنَا الإنسانَ في كَبَدٍ﴾ [البلد 4]. وكابدتُ الأمر: قاسيتُه في مشقّة. ومن الباب الكَبِد، وهي معروفة، سمِّيت كَبِداً لتكبُّدِها. والأكبد: الذي نَهَدَ موضعُ كَبِده. وكَبَدْتُ الرّجُل: أصبتُ كَبِدَه. وكَبِدُ القوسِ: مستعارٌ من كَبِد الإنسان، وهو مَقْبِضُها. وقوسٌ كَبْداء: إذا مَلأ مَقْبِضُها الكفّ. ومن الاستعارة: كَبِد السَّماء: وسطها. ويقولون: كُبَيْدَاء السَّماء، كأنَّهُم صغّروها، وجمعوها على كُبَيدات([2]). ويقال: تكبَّدَتِ الشّمس، إذا صارت في كَبِد السماء. والكُبَادُ: وجَعُ الكَبِد. وتَكَبَّدَ اللَّبنُ: غَلُظَ وخَثُر. (كبر) الكاف والباء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِلاف الصِّغَر. يقال: هو كَبيرٌ، وكُبَار، وكُبَّار. قال الله تعالى: ﴿وَمَكَرُوا مَكْراً كُبَّاراً﴾ [نوح 22]. والكِبْرُ: مُعظَم الأمر، قولـه عزّ وعلاَ: ﴿والَّذِي تَوَلّى كِبْرَهُ﴾ [النور 11]، أي مُعظَم أمرِه. ويقولون: كِبْرُ سياسةِ القوم في المال. فأمَّا الكُبْر بضم الكاف فهو القُعدد. يقال: الوَلاء للكُبْر، يراد به أقْعَد القَوم في النَّسَب، وهو الأقربُ إلى الأب الأكبر. ومن الباب الكِبَر، وهو الهَرَم. والكِبْر: العظَمة، وكذلك الكِبرياء. ويقال: وَرِثُوا المجدَ كابِراً عن كابر، أي كبيراً عن كبيرٍ في الشَّرفِ والعِزّ. وعلَتْ فلاناً كَبْرَةٌ، إذا كَبِر. ويقال: أكبَرْتُ الشّيءَ: استعظمتُه. (كبس) الكاف والباء والسين أصلٌ صحيح، وهو من الشَّيء يُعْلَى بالشَّيء الرَّزين، ثم يقاس على هذا ما يكونُ في معناه. من ذلك الكَبْس: طَمُّك الحُفَيرةَ بالتُّراب. والتُّراب كِبْسٌ. ثمَّ يتَّسعون فيقولون: كَبَس فلانٌ رأسَه في ثوبه، إذا أدخَلَه فيه. والأرنبةُ الكابسة، هي المقبلةُ على الجَبْهة في غِلَظٍ وارتفاع. يقال منه كَبَسَتْ. ومن الباب الكِباسَة: العِذْق التامُّ الحمل. [و] الكبيس: التمرُ يُكبَس. والكابوس: ما يَقَع على الإنسان باللَّيل. قال ابن دريد([3]): أحسبه مولَّداً. والكَبِيس: حَلْيٌ يُصاغ مجوَّفاً* ثمَ يُحشَى طيناً. والكُباس والأكبَس: العظيم الرَّأس. (كبش) الكاف والباء والشين كلمةٌ واحدة، وهي الكَبْش، وهو معروف. وكبْشُ الكتيبةِ: عظيمُها ورئيسُها. قال:
ثمَّ ما هابُوا ولكن قدّموا *** سكبشَ غاراتٍ إذا لاقى نَطَحْ([4])(كبع) الكاف والباء والعين. قالوا - والله أعلم بصحَّته- إنَّ الكَبْع: نقد الدِّرهم والدِّينار. قال: قالوا لِيَ اكْبَعْ قلتُ لَسْتُ كابِعاً *** وقُلتُ لا آتِي الأميرَ طائعا([5])(كبل) الكاف والباء واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَبْسٍ ومنع. من ذلك الكَِبْل: القَيد الضَّخم. يقال: كَبَلْتُ الأسيرَ وكَبَّلتُه. ويقولون: إنَّ الكابول: حِبالةُ الصَّائد. فأمَّا المكابَلة فهو من هذا أيضاً، وهو التَّأخير في الدَّين، يقال: كَبَلتُك دينَك، وذلك من الحبس أيضاً. ومن الباب أيضاً المكابَلة: أن تُباعَ الدَّارُ إلى جنب دارِك وأنت محتاجٌ إليها فتؤخر شراءها ليشتريَها غيرُك ثم تأخذَها بالشُّفعة. وقد كُرِه ذلك. (كبن) الكاف والباء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على قَبْضٍ وتقبُّض. يقال للبخيل: الكُبُـنَّة: وقد اكبَأَنَّ، إذا تَقبَّض حين سئل. ويقال: كبَن الدَّلوَ، إذا ثَنَى فَمَها وخَرزَه ويقال له الكَبْن. ومن الباب كَبَن عن الشيء: عَدَل، وكَنَب أيضاً. والمكبون من الخيل: القصير القوائم. ومما قيس على هذا قولُهم: تَكبَّن([6])، إذا سَمِن. ولا يكون ذلك إلاَّ في تجمُّع لحم. ويقولون: كَبَن كُبُوناً، إذا عَدا في لِينٍ واسترسالٍ. (كبو) الكاف والباء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على سُقوطٍ وتزيُّل. يقال: كبا لوجهه يَكبُو، وهو كابٍ، إذا سَقَط. قال: فكَبَا كما يكبُو فنِيقٌ تَارِزٌ *** بالخَبْتِ إلاّ أنَّه هو أبْرَعُ([7])ويقال: كبا الزّندُ يكبُو، إذا لم يُخرِجْ نارَه. ويقال: كَبَوْتُ الكُوزَ وغيرَه، إذا صبَبْتَ ما فيه. والتُّراب الكابي: الذي لا يستقرُّ على وَجْه الأرض. ويقال: هو كابِي الرَّماد، أي عظيمُه، ينهال. ومن الباب الكِبا([8]): الكُنَاسة؛ والجمع الأكباء. ومما شذَّ من هذا الأصل الكِبَاء ممدود، وهو ضربٌ من العُود. يقال كَبُّوا ثيابَكم، أي بَخِّروها. قال: * ورنداً ولُبْنَى والكِباءَ المُقَتَّرَا([9]) * --------------ـــ ([1]) الرجز لأبي زرارة النصري، كما سبق في حواشي (أبث). ([2]) الحق أن هذه جمع "كبيدة" تصغير كبد. ([3]) الجمهرة (1: 287). ([4]) للأعشى في ديوانه 160 برواية: "ثم ما كاءوا". ([5]) الرجز في اللسان (كبع). ([6]) في الأصل "كمن"، وأثبت ما في المجمل على أن الكلمة لم ترد في اللسان أو القاموس. ([7]) لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 15) واللسان (كبا، ترز) والمفضليات (2: 227). ([8]) وكذا في اللسان. وفي اللسان أيضاً: "الكبا: الكناسة والزبل، يكون مكسوراً ومضموماً، فالمكسور: جمع كبة -أي بالكسر- والمضموم جمع كبة- أي بالضم". ([9]) لامرئ القيس في ديوانه 94 واللسان (كبا). وصدره: * وبانا وألويا من الهند ذاكيا *
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR158 harf- الكبت: الرد بعنف وتذليل. قال تعالى: ﴿كبتوا كما كبت الذين من قبلهم﴾ [المجادلة/5]، وقال: ﴿ليقطع طرفا من الذين كفروا أو يكبتهم فينقلبوا خائبين﴾ [آل عمران/127].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR191 harfك ب ت
كبت الله عدوّك: كبّه وأهلكه وتوقل: لازال خصمك مبكوتاً وعدوّك مكبوتاً.
ومن المجاز: فلان يكبت غيظه في جوفه: لا يخرجه.
وتقول: من كبت غيظه في جوفه كبت الله عدوّه من خوفه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.132 harfالكَبْتُ: الصَّرْعُ؛ كَبَتَه يَكْبِتُه كَبْتاً، فانْكَبَتَ؛ وقيل: الكَبْتُ صَرْعُ الشيء لوجهه. وفي الحديث: أَن الله كَبَتَ الكافرَ أَي صَرَعَه وخَيَّبَه. وكَبَتَه اللهُ لوجْهه كَبْتاً أَي صَرَعَه اللهُ لوجهه، فلم يَظْفَرْ.
وفي التنزيل العزيز: كُبِتُوا كما كُبِتَ الذين من قبلهم؛ وفيه: أَو يَكْبِتَهُمْ فيَنْقَلِبُوا خائبين؛ قال أَبو إِسحق: معنى كُبِتُوا أُذِلُّوا وأُخِذُوا بالعذاب بأَن غُلِبُوا،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR109 harf* ك ب ت * * الكَبْتث * الصرف والإذلال يقال * كَبَتَ * الله العدو أي صرفه وأذله من باب ضرب وكبته لوجهه أي صرعه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.597 harfكبته يكبته كبتا من حد ضرب : صرعه فانكبت، وقيل: كبت الشيء: صرعه لوجهه، وأصل الكبت: الكب، وهو الإلقاء على الوجه، وقد استعملوه في غير ذلك على الإبدال، قال شيخنا: وفي الحديث إن الله كبت الكافر أي صرعه وخيبه. وكبته الله لوجهه، أي صرعه فلم يظفر كبته: أخزاه كبته: صرفه كبته: كسره . كبت: رد العدو بغيظه . في الصحاح: الكبت: الصرف والإذلال، يقال: كبت الله العدو، أي صرفه و أذله . وفي التنزيل
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.577 harfكَبَتَهُ
1 كَبَتَهُ ذ , aor. كَبِتَ , (inf. n. كَبْتٌ, TA,) He threw him down prostrate; (K;) as also كَبَتَهُ لِوَجْهِهِ: (S:) he threw him, or it, down upon his, or its face; like كَبَّهُ: this is the primary signification. (TA.) ― -b2- كَبَتَهُ اللّٰهُ لِوَجْهِهِ May God prostrate him, so that he may not succeed in his enterprise, or may not gain the victory! (TA.) ― -b3- كَبَتَ الكَافِرَ He
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR613 harfكَبَتَ
كَبَتَ I ( n. ac. كَبْت 1 ),
a. Overthrew, prostrated; humbled.
b. [ acc. & La ], Cast down upon ( his face ).
c. Repelled; routed.
d. [ acc. & Fī ], Restrained in ( his bosom : rage ).
e. Smote, hurt the liver of.
f. Broke.
اِنْكَبَتَ
اِنْكَبَتَ VII ,
a. Was thrown down, fell prone.
كَبْت
كَبْت 1 ,
a. Liver.
b. Rage, wrath; grief, sorrow.
كِبْت
كِبْت 2 , كَبِت 5 ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR5.329 harfكبت
كَبَتَ - يَكْبِتُ
كَبَتَ - يَكْبِتُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمرً: يوقفه عن الحركة والفعل ويجعله يهمد ويسكن مرغماً بالقوة والقهر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الغلبة وقهر إرادة آخر وتطويعه وتسييره حسب أمر الغالب"، وهي:
هَزَمَ - يَهْزِمُ، ظَفِرَ - يَظْفَرُ، غَلَبَ - يَغْلِبُ، كَبَتَ - يَكْبِتُ، دَرَسَ - يَدْرُسُ، رَاضَ - يَروْضُ
كبت
Mücavir kökler14 mücavir (20 toplam)
- خيب
1 ortak ayet · Haybe : İlk insanlar ateşi taşları birbirine vurarak çıkan…
- كفر
2 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- طرف
1 ortak ayet · Dilin ucu demektir
- حدد
1 ortak ayet · Hadid demir demektir
- هون
1 ortak ayet · Düzlük demektir
- قطع
1 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim
- قلب
1 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- نزل
1 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
- قبل
1 ortak ayet · Önce
- عذب
1 ortak ayet · Su yosunudur
- رسل
1 ortak ayet · Saçak demektir
- بين
1 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
Geçtiği ayetler(2)
إِنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَلِلْكَافِرِينَ عَذَابٌ مُهِينٌ
AlçaltıldıAllah’a ve Rasulüne muhalefet edenler; kendilerinden öncekiler nasıl alçaltıldı ise öyle alçaltılacaklardır. Halbuki Biz, apaçık ayetler indirmişizdir. Ve küfredenlere horlayıcı bir azab vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كبت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كبب, خزي, ذلل, قهر |
| Zıt Kök | ظفر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi şiddetle yüzüstü yere çarpmak, devirmek ve yere sererek hareketini engellemek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradeye başkaldıranların hedeflerine ulaşamadan kahredilip rezil ve rüsvay olarak hüsrana uğratılması |
| Çekirdek Özet 3 | Şiddetli bir yenilgiyle dışsal gücün kırılması ve bu çaresizliğin içsel bir kahır ve öfkeye dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir üzüntü veya psikolojik içe atma olarak daraltıp ayetlerdeki fiili hezimet ve zelil edilme boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كب | Bir nesneyi veya şahsı yüzüstü çevirmek, devirmek, baş aşağı yıkmak ve kapamak (ör. كبب, كبكب, كبد) | ت | Devrilme ve yüzüstü serilme fiilini kesin bir sonlanma, şiddetli bir engelleme ve hasmın elindeki tüm imkânları tüketerek yere çakılma noktasına ulaştırma yönünde daraltır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Hasmı veya nesneyi avuç içine alıp baskılayarak eğme ve hâkimiyet altına alma payını temsil eder |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Uygulanan baskının varlığın kendi iç bünyesine nüfuz etmesini ve onu bir sınıra hapsetmesini anlatır |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Hareketin sınırlandığını, hasmın ilerleyişine kesin bir set çekilip nihai bir son verildiğini gösterir |
| كبت | Hasmı kavrayıp yere eğerek içsel bir çaresizliğe hapsetme ve hareket alanını kesin bir sınırla sonlandırma eylemidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir varlığı sertçe itip yüzüstü yere çalmak, devirmek ve baş aşağı yere vurarak hareket imkânını yok etmek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Erken rivayetlerde ve sözlük aktarımlarında hasmın hedefine ulaşamadan yüzüstü düşürülmesi anlamında أَنَّ اللَّهَ كَبَتَ الْكَافِرَ ve derin bir kahırla boynu bükülen kimse için حَزِينًا مَكْبُوتًا ibareleri kayıtlıdır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Arapça كبت kökü, Sami dillerinde sert bir darbeyle bastırma, eğme ve yere çarpma eylemlerini ifade eden fonetik köklerle akrabadır. İkili كب tabanı, İbranicede kabaş (כָּבַשׁ - çiğnemek, bastırmak, boyun eğdirmek) ve Süryanicede kvaş (ܟܒܫ - sıkıştırmak, sindirmek) formlarıyla fonetik ve semantik bir matris oluşturur. Kökün sonundaki harf değişimiyle Arapça içinde كبد (ciğer, şiddetli sancı, kahır ve meşakkat) ile güçlü bir semantik alışveriş oluşmuş; düşmanın öfkesinden ciğerinin yanması veya yüzüstü çakılarak nefesinin kesilmesi tasavvuru gelişmiştir. Klasik dilciler de bu kökteki son harfin كبد kökündeki dal harfinden dönüşmüş olabileceğini ve şiddetli kahrın ciğere işlemesi durumunu yansıttığını kaydetmişlerdir. Arapçada bu kök hem fiziksel olarak yüzüstü yere çarpılmayı hem de hedefine varamamanın doğurduğu onur kırıcı hüsranı içine alacak şekilde özelleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كب çekirdeğinden türeme ve كبد köküyle harf değişimi ilişkisi | Bir şeyi yüzüstü yere çarpmak anlamındaki çekirdeğe, öfke ve kahrın ciğere vurmasını anlatan anlam tabakasının eklenmesi | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice כָּבַשׁ (bastırmak, boyun eğdirmek) ve Süryanice ܟܒܫ (sindirmek, ezmek) | Düşmanı veya muhatabı fiziki güç kullanarak baskılama, yere çalma ve sindirme ortak semantik paydası | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve kanıtlanmış bir Afro-Asyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كبت | Anlamlı | Yüzüstü yere çalmak, kahretmek | Hasmı hedefine ulaşmaktan alıkoyup zelil ederek yere sermek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| كتب | Anlamlı | Dikmek, bir araya getirmek, yazmak | İki parçayı kayışla birbirine tutturmak, harfleri ve hükümleri bir araya toplamak | Kur'an'da geçer |
| بكت | Anlamlı | Sopayla veya kılıçla vurmak, susturmak | Muhatabı sert bir darbeyle veya kesin delille aciz bırakıp azarlamak | Kur'an'da geçmez; hedef kökle susturma ve kahretme bağı vardır |
| بتك | Anlamlı | Kökünden kesip koparmak | Tüy, kıl veya kulağı kökünden çekip koparmak | Kur'an'da geçer |
| تكب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel kabul edilmiştir |
| تبك | Anlamlı | Bir yere girmek, yer adı olmak | Su kaynağına yönelmek; Medine ile Şam arasındaki meşhur mevki adı | Kur'an'da isim olarak dolaylı bağlam taşır, kök fiil olarak geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كبت | Merkez | Yüzüstü serilerek kahredilmek | Hasmın fiziksel olarak yere çarpılmasıyla birlikte içsel olarak hüsran ve kahrın içine hapsedilmesi | Dışsal yenilgi ile içsel hezimetin birleşimi |
| كبب | Komşu | Yüzüstü kapaklanmak | Doğrudan fiziksel olarak baş aşağı düşmeyi ifade eder, içsel kahır şart değildir | Eylemin salt mekanik devrilme boyutudur |
| خزي | Komşu | Rüsvay olmak, mahcup düşmek | Rezillik, utanılacak duruma düşme ve toplum içinde onur kaybı ön plandadır | Manevi ve toplumsal aşağılanma vurgulanır |
| ذلل | Komşu | Boyun eğmek, alçalmak | Gücün ve direncin kırılarak başkasının emri veya tahakkümü altına girmesi | İradesizleşme ve itaat durumudur |
| قهر | Komşu | Üstün gelip ezmek | Galibin mutlak kudretle hasmı baskı altına alması ve çaresiz bırakması | Hâkim gücün uyguladığı fiili üstünlüktür |
| ظفر | Zıt | Amaca ulaşmak, zafer kazanmak | Mücadelenin sonunda hedeflenen sonuca erişip üstünlük ve kurtuluş elde etmek | كبت kökünün zıddı olarak tam başarı ve üstünlüktür |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كبت | Yüzüstü yere çalmak, kahretmek | Hasmı hedefine ulaşamadan alaşağı edip derin bir keder ve zillet içinde bırakmak | Kesin |
| Latince | Profligare, deicere | Yere sermek, bozguna uğratmak | Bir gücü yere çalmayı ve çökertmeyi karşılar; içsel ciğer yangını ve öfke boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To confound, to overthrow, to humiliate | Bozguna uğratmak, yere sermek, küçük düşürmek | Hem dışsal yenilgiyi hem de rüsvaylığı içerir; yüzüstü devrilme somutluğunu tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Niederschlagen, demütigen | Yere çalmak, zelil etmek | Hasmın direncini kırıp onu yere sermeyi ifade eder; kökün içe tıkanan öfke nüansını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Confondre, terrasser | Yere sermek, altüst etmek | Yere çalarak etkisiz hale getirme anlamını verir; içsel kahır hissi tali kalır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Gesenius, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كُبِتَ / كُبِتُوا | Tarihsel olarak zelil edilip kahredilmek | Allah'a ve elçisine sınır çizmeye ve başkaldırmaya kalkışanların geçmiş topluluklar gibi hezimete uğratılıp alçaltılması (Mücâdele 58:5) |
| يَكْبِتَهُمْ | Savaşta hezimete uğratılıp eli boş çevrilmek | İnkâr edenlerin askeri gücünün kırılması, hedeflerine ulaşamadan hüsran ve kahır içinde geri püskürtülmesi (Âl-i İmrân 3:127) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi vaad ve vaîd | Allah’ın dini ile savaşanların dünyada ve ahirette kaçınılmaz olarak zillet ve hezimete mahkûm oluşu | İlahî iradenin tarihsel planda inkârcıları mutlak hüsrana uğratma yasası |
| Fıkıh | Harp hukuku ve cihad | Düşmanın saldırganlığının kırılması, bozguna uğratılması ve fitnenin bertaraf edilmesi gayesi | Hasmın caydırılması ve askeri gücünün çökertilmesi |
| Tefsir | Bedir ve Hendek bağlamı | Âyetlerde geçen kadrin kırılması, Bedir'de esir ve maktul düşme veya Hendek'te öfkeyle geri dönme sahneleri | Düşmanın hem fiili yenilgiye hem de içsel bir kahr ve kedere boğulması |
| Hadis | Ahlak ve manevi haller | Öfkesini veya kederini dışa vuramayıp içinde kahrolan ya da zelil düşen kimselerin durumu | Dışsal yenilginin veya içsel baskılanmanın ruhta açtığı derin tahribat |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hak-bâtıl mücadelesi | Bâtılın mutlak hezimeti | İlahî adaletin tecellisi | Hakka karşı direnç gösteren yapıların kaçınılmaz şekilde yere serilip zelil kılınması | Kesin |
| İlmi | Yanlış önermelerin çöküşü | Fikri hezimet | Yanılgının açığa çıkması | Temelsiz iddiaların ve bâtıl teorilerin deliller karşısında tutunamayıp rüsvay olması | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve hâkimiyet çatışması | Rejimin alaşağı edilmesi | Meşruiyetini yitiren gücün tasfiyesi | Despotik ve saldırgan odakların askeri ve idari olarak bozguna uğratılıp sindirilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Haksız sermaye ve tekelcilik | İktisadi çöküş ve iflas | Haksız düzenin kırılması | Haksız kazanç ve sömürüye dayalı tekelci mekanizmaların krizle sıfırlanıp çökmesi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Damping (sönümlenme) ve vektörel çarpışma sonucu sıfırlanma | İlerleyen bir kinetik kuvvetin ani ve sert bir karşı kuvvetle yüz yüze gelerek ters yönde sönümlenmesi ve potansiyel enerjisini hüsranla tüketmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travmatik hezimet ve statü çöküşü | Toplumsal veya siyasi bir aktörün büyük iddialarla çıktığı yolda maruz kaldığı ani mağlubiyetin doğurduğu psikososyal felç | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel psikolojide öfkenin veya duygunun bastırılması anlamına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hasmın fiziksel olarak yere çalınması, planlarının bozulması, toplumsal ve askeri planda rüsvay edilip hedefine ulaşmaktan alıkonulması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerdeki ilahî müdahalenin ve toplumsal düzeydeki tarihsel zafer/yenilgi yasasının göz ardı edilerek bağlamın dar bir bireysel duygu durumuna hapsedilmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Allah'a ve elçisine karşı düşmanlık edenlerin akıbetini, yalnızca ahiretteki azapla değil, dünyadaki kaçınılmaz zillet, hezimet ve kahırla tasvir eden temel bir tarih felsefesi kavramı olduğu için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mücadele ve savaş bağlamlarını işleyen, inkârcıların askeri ve siyasi planlarının boşa çıkarıldığını bildiren Medine dönemi ayetlerinde (Âl-i İmrân 3:127 ve Mücâdele 58:5) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zulmün ve bâtılın nihai bir üstünlük kurabileceği zannını yıkar; karşı gücün ne kadar organize olursa olsun ilahî yasa gereği yüzüstü yere serilmeye mahkûm olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir şahsı veya nesneyi şiddetle itip yüzüstü yere çarpmak, baş aşağı düşürerek hareket edemez hale getirmek.
- Soyut anlamBüyük iddialarla harekete geçen hasmın hedefine ulaşamadan ezilmesi, rüsvay edilmesi ve bu hezimetin içinde derin bir kahır ve kederle kıvranması.
- Sistematik karşılıkİlahî nizama karşı geliştirilen her türlü organize saldırının, karşı konulamaz bir hakikat darbesiyle sıfırlanıp geri püskürtülmesi süreci.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , ilahi sınırlara meydan okuyan bâtıl gücün ileri yönlü hareket vektörünü; , çatışma anında uygulanan ani ve mutlak ilahi müdahale fonksiyonunu; , hasmın ilerleme hızını; ise hasmın şeref, onur ve hedefe ulaşma düzeyindeki negatif değişimi (zillet ve hüsranı) temsil eder. Ani müdahale hasmın hızını sıfıra indirir ve onu mutlak bir statü kaybı ve kahır içinde yere serer.