كرس
ك - ر - س
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Onun kürsüsü
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.706 harfالكاف والسين والراء معهما
ك س ر، ك ر س، س ك ر، ر ك س مستعملات كسر: كَسَرْته فانكسر. وكل شيء يفترُ عن أمر يعجز عنه، يقال فيه: انكسر، حتى يقال: كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر.
الكَسْرُ والكِسْرُ، لغتان: الشُّقّةُ السفلى من الخباء ومن كل قبة، وغشاء يرفع أحياناً ويرخى.
ويقال لناحيتي الصحراء: كسراها، قال يصف القطاة:
أقامت عزيزاً بين كِسْرَيْ تنوفة
وقال الأخطل:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى على الزاد
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR642 harfالكِرْسُ بالكسر: الأبْوالُ والأبْعارُ يتلبَّد بعضها على بعض. يقال: أكْرَسْتُ الدار. والكِرْسُ أيضاً: أبياتٌ من الناس مجتمعةٌ، والجمع أكْراسٌ وأكاريسُ. والكِرْسُ أيضاً: الأصل. قال العجاج يمدح الوليد بن عبد الملك:
أنتَ أبا العبَّاسِ أوْلَى نَفْسي
بِمعْدِنِ المُلْكِ القديمِ الكِرْسي
والانْكِراسُ: الانْكِبابُ. وقد انْكَرَسَ بالشيء، إذا دخل فيه منكبًّا. والكُرْسِيُّ: واحد الكراسِيِّ، وربَّما
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.051 harfك س ر
كسر ، كرس ، ركس ، سكر ، سرك : ( مستعملة ) .
كسر : قال الليث يقال : كَسَرْتُ الشيءَ أَكْسِرُهُ كَسْراً ، ومُطاوعُهُ : الانكسَارُ ، وكلُّ شيءِ فَتَرَ عن أَمْرٍ يَعْجَزُ عنه يقال فيه : انْكَسَرَ ، حتى يقال . كَسَرْتُ من بَرْدِ الماءِ فانْكَسَرَ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) الكِسْرُ : أَسفلُ الشُّقَّةِ التي تَلي الأرضَ من الخِبَاءِ .
قال وقال الأَحمرُ : هو جَارِي مُكاسِرِي ومُؤاصِري أَي كِسْرُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.353 harf(باب الكاف والراء وما يثلثهما)
(كرز) الكاف والراء والزاء أصل صحيحٌ يدل على اختباءٍ وتستُّر ولِوَاذ، يقال: كارَزَ إلى المكان، إذا مال إليه واختبأ فيه. وأنشد:
* إلى جَنْب الشَّريعة كارزُ([1]) *
وكارَزَ [عن([2])] فلانٍ، إذا فرّ عنه واختبأ منه. وأمَّا الكُرْز فهو الجُوالِق؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخْبأ فيه الشيء. وقول رؤبة:
* كَالكُرَّزِ المربوطِ بينَ الأوتادْ([3]) *
فهذا فارسيٌّ معرب. يقولون:
(باب الكاف والراء وما يثلثهما) (كرز) الكاف والراء والزاء أصل صحيحٌ يدل على اختباءٍ وتستُّر ولِوَاذ، يقال: كارَزَ إلى المكان، إذا مال إليه واختبأ فيه. وأنشد: * إلى جَنْب الشَّريعة كارزُ([1]) * وكارَزَ [عن([2])] فلانٍ، إذا فرّ عنه واختبأ منه. وأمَّا الكُرْز فهو الجُوالِق؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخْبأ فيه الشيء. وقول رؤبة: * كَالكُرَّزِ المربوطِ بينَ الأوتادْ([3]) * فهذا فارسيٌّ معرب. يقولون: الكُرَّز: البازِي في سنته الثانية. والكَرّاز: كبشٌ يعلِّق عليه الراعي كُرْزَه، وهو شيءٌ له كالجُوالِق. فأمَّا الكَرِيز([4]) وهو الأَقِط، فليس من الباب، لأنه من الإبدال والأصل فيه الصاد. (كرس) الكاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على تلبُّدِ شيءٍ فوقَ شيء وتجمُّعه. فالكِرْس: ما تلبَّدَ من الأبعار والأبوال في الدِّيار. واشتقت الكُرَّاسَة من هذا، لأنَّها ورقٌ بعضُه فوقَ بعض([5]). وقال: يا صاحِ هل تعرفُ رسماً مُكْرَسَا *** قال نَعَم أعرفُه، وأَبْلَسَا([6])والكَرَوَّس: العظيم الرَّأس، وهو من هذا كأنَّه شيء كُرِّس، أي جُمِع جمعاً كثيفاً. ومن الباب الكَرْكَسةُ: ترديد الشيء. ويقال للذي ولدته إماءٌ: مُكَرْكَس، أي هو مردَّد في وِلادِهنَّ له. (كرش) الكاف والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تَجمُّع وجَمْع. من ذلك الكَرِش. سمِّيت لجَمْعها ما فيها. ثم يُشتقّ من ذلك، فيقال للجماعة من الناس كَرِش. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "الأنصارُ كَرِشِي وعَيْبتي". وكَرِش الرجُل: عيالُه وصغارُ ولدهِ. ويقال للأَتَان الضَّخمة الخاصِرَتَين: كرشاء. وتكرَّشَ وجههُ: تَقَبَّض فصار كالكرش. والكَرْشاء: القدم التي قَصُرَتْ واستوى أخمَصُها. (كرص) الكاف والراء والصاد كلمة واحدة. يقولون: الكَرِيص: الأَقِط. (كرض) الكاف والراء والضاد كلمةٌ واحدةٌ صحيحة مُختلف في تأويلها، وهي الكِرَاض. قال قوم: هو ماء الفحل تُلقِيه النَّاقةُ بعد ما قَبِلته. يقال: كرَضَتِ الناقةُ ماءَ الفحل تَكْرُضُه. ويقولون: الكِرَاضُ: مَنِيُّ الرّجُل. قال الطرِمَّاح: سوفَ تُدنيك من لَمِيسَ سَبَنْتاةٌ *** أمَارتْ بالبَول ماءَ الكِرَضِ([7])وقال ابن دريد([8]): الكِراض: حَلَقُ الرَّحِم([9]). قال الأصمعي: لا واحدَ لها. وقال غيره: واحدها كَرْض([10]). (كرع) الكاف والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على دِقَّةٍ في بعض أعضاء الحيوان. من ذلك الكُرَاع، وهو من الإنسان ما دونَ الرُّكبة، ومن الدوابِّ: ما دون الكَعب. قال الخليل: تكَرَّعَ الرّجُل إذا توضَّأ للصلاة لأنَّه يَغسِل أكارِعَه. قال: وكُرَاع كلِّ شيءٍ: طرَفُه. قال: والكُرَاع من الحَرّة: ما استطالَ منها، قال مُهلهل: لما تَوَقّلَ في الكُرَاعِ هجينُهم *** هَلْهَلْتُ أثأرُ جابراً أو صِنْبِلا([11])فأمَّا تسميتُهم الخَيْل كُراعاً فإنَّ العرب قد تعبِّر عن الجسم ببعض أعضائِه، كما يقال: أعتَقَ رقبةً، ووَجْهِي إليك. فيمكنُ أن يكون الخيلُ سمِّيت كُرَاعاً لأكارعها، والكَرَع: دِقّة السّاقَين. فأمّا الكَرَع فهو ماء السَّماء، وسمِّي به لأنه يُكْرَع فيه، وقيل لأنَّ الإنسان يُكْرِع فيه أكارِعَه([12])، أو يأخذه بيديه، وهما بمعنى الكُراعين، إذا كانا طرَفَين. (كرف) الكاف والراء والفاء كلمتان* متباينتان جداً، فالأولى الكَرْف، وهو تشمُّم الحِمار البولَ ورفعُه رأسَه. والثانية الكِرفئ: السَّحاب المرتفع الذي يُرى بعضُه فوقَ بعض. (كرم) الكاف والراء والميم أصلٌ صحيح له بابان: أحدهما شَرَفٌ في الشَّيء في نفسِه أو شرفٌ في خُلُق من الأخلاق. يقال رجلٌ كريم، وفرسٌ كريم، ونبات كريم. وأكرَمَ الرّجلُ، إذا أتَى بأولادٍ كرام. واستَكْرَم: اتَّخَذَ عِلْقاً كريماً. وكَرُم السّحابُ: أتَى بالغَيث. وأرضٌ مَكرَُمةٌ للنَّبات، إذا كانت جيِّدة النبات. والكَرَم في الخُلْق يقال هو الصَّفح عن ذنبِ المُذنب. قال عبدُ الله بنُ مسلِم بن قُتيبة: الكريم: الصَّفوح. والله تعالى هو الكريم الصَّفوح عن ذنوب عبادِه المؤمنين. والأصل الآخر الكَرْم، وهي القِلادة. قال: * عَدُوسِ السُّرَى لا يَعرِف الكَرْمَ جيدُها([13]) * وأمّا الكَرْم فالعِنَب أيضاً لأنَّه مجتَمِع الشُّعَب منظومُ الحبّ. (كرن) الكاف والراء والنون كلمةٌ واحدة في الملاهي. يقال: إنَّ الكِرَان: الصَّنْج. قال امرؤ القيس: ...... فيا رُبَّ قينةٍ *** منعَّمة أعملتُها بِكرَانِ([14])والقَينة: كَرِينةٌ. (كره) الكاف والراء والهاء أصلٌ صحيحٌ واحد، يدلُّ على خلاف الرِّضا والمحبّة. يقال: كرِهتُ الشَّيء أكرَهُه كَرْهاً. والكُرْه الاسم. ويقال: بل الكُرْه: المشقّة، والكَرْه: أن تكلَّف الشيءَ فتعملَه كارهاً. ويقال من الكُره الكَرَاهِيَة والكَرَاهيّة. والكَرِيهة: الشِّدة في الحرب([15]). ويقال للسَّيف الماضي في الضّرائب: ذُو الكريهة([16]). ويقولون: إنَّ الكَرْه: الجَمَل الشَّديد الرأس، كأنّه يكره الانقياد. (كري) الكاف والراء والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينٍ في الشيء وسُهولة، وربما دلَّ على تأخير. فاللِّين والسهولة الكَرَى، وهو النُّعاس. ومن بابه السَّيْر المُكَرِّي: اللَّيِّن الرقيق. ومنها المُكَارِي وهو الظِّلُّ الذي يُكاري الشّيءَ، أي هو معه لا يفارقُه. وهو أليَنُ ما يكونُ وألطفَهُ. قال جرير: لَحِقتُ وأصحابي على كُلِّ حُرَّةٍ ***مَرُوح تُبارِي الأحمسيَّ المُكارِيا([17]) أي إنّها تُبارِي ظِلَّها كأنَّها تُساير([18]). ومن الباب الكَرْوُ: أنْ يَخْبِط الفرسُ في عَدْوه بيديه في استقامةٍ لا يُقبِل بهما نحوَ بطنِه. وكَرَت المرأةُ في مَشْيها تَكْرُو كَرْواً. والكُرَة ناقصة، نقصت واواً، سمِّيت بذلك لأنَّه يُكْرَى بها إذا رُمِيَ بها. يقال كَرَا الكرةَ يَكرُوها كَرْواً وأمَّا المُكارِي الذي يُكْري الجمال وغيرَها، فذاك مشتقٌّ من السَّير أيضاً، لأنَّه يُسايِر المكترِي منه. ثمَّ اتسعوا في ذلك فسمَّوا الأَجْرَ كِراءَ، ونقلوه أيضاً إلى ما لا يُسايَرُ به، كالدَّار ونحوها، والأصل ما ذكرناه. وأمَّا الذي ذكرنا من التأخير فقولُهم: أكرَيْتُ الحديثَ: أخَّرتُه. قال الحطيئة: وأكْرَيتُ العِشاءَ إلى سُهَيلٍ *** أو الشِّعرَى فطال بيَ الأَنَاء([19])فأما الكَرَوان فطائر يقال لذكَرهِ الكَرَى، يقال إذا صِيدَ: أطرِقْ كَرَا أَطْرِق كرا *** إنَّ النّعامةَ في القُرَى ويقال سمِّي بذلك لدِقّة ساقَيه. ويقولون: امرأةُ كَرْوَاء: دقيقة السَّاقين. وهذا إن صحَّ فهو شاذٌّ عن القياس الذي ذكرناه. (كرب) الكاف والراء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على شِدَّةٍ وقُوّة. يقال: مَفاصِلُ مُكْرَبَةٌ، أي شديدةٌ قوية. وأصلُه الكَرَب، وهو عَقْدٌ غليظ في رِشَاء الدَّلو يُجعَل طرفُه في عرقوة الدَّلو ثم يشدّ ثِنَايتُه([20]) رِبَاطاً وثيقاً. يقال منه أكربْت الدَّلو. ومن ذلك قولُ الحطيئة: قومٌ إذا عَقَدُوا عَقداً لجارِهم *** شَدُّوا العِناجَ وشدُّوا فوقه الكَرَبا([21]) ومن الباب الكرْب، وهو الغَمُّ الشَّديد. والكريبة: الشَّديدة من الشَّدائد. قال: * إلى الموت خَوّاضاً إليه كرائبا([22]) * والإكراب: الشِّدَّة في العَدْو؛ يقال أكْرَبَ فهو مُكْرِب. فأمَّا كَرَبَ الشَّيء: دنا، فليس من الباب، لأنَّ هذا من الإبدال، وإنَّما هو من القُرْب، لكنهم قالوا بالقاف قَرُب بضم الراء، وقالوا في الكاف كَرَب بفتحها، والمعنى واحد. والملائكة الكَرُوبِيُّون فعُوليُّون من الكُروب([23])، وهم المقَرَّبون. يقال كَربت الشمسُ: دنَت للمَغيب([24]). وإناءٌ كَرْبانُ: كَرَبَ أن يمتلئ. ومن الباب الأوَّل: كَرَبُ النَّخلِ، ممكنٌ أن يسمَّى كَرَبا لقُوَّته. والكُرَابةَ([25]): ما سقط من النَّخْل في أصول الكَرَب. وَأمَّا كِرَابُ الأرض، وهو قَلْبُها للحرث فليس هو عندي عربيّاً. وقولُهم: "الكِرَابُ على البَقَر"، من هذا، والأصحُّ فيه أنْ يقال: "الكِلابَ على البقَر"، وكذا سمعناه. ومعناه خَلِّ أمْراً وصِناعتَه([26]). ويقولون: الكِرَاب: مَجارِي الماء، الواحدة كَرَبة. فإنْ كان صحيحاً فهو مشبَّهٌ بكرَبِ النَّخل. لامتدادِه وقُوَّته([27]). (كرت) الكاف والراء والتاء، ليس فيه إلاّ قولهم: عامٌ كَرِيت. (كرث) الكاف والراء والثاء، ليس فيه إلاَّ كَرَثَهُ الأمرُ، إذا بلغ منه المَشَقَّة. والكُـَرَّاثُ والكَرَاثُ نَبتانِ. (كرج) الكاف والراء والجيم ليس بشيء، إنّما هو الكُرَّج، وهو الذي ذكرناه في الكُرَّة. وذكره جريرٌ فقال: لَبِستُ سِلاحي والفَرزدقُ لُعبةٌ *** عليه وِشاحاً كُرَّجٍ وجلاجلُه([28])(كرد) الكاف والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على مُدافَعةٍ وإطْراد. يقال: هو يَكرُدُهم، أي يدفعهم ويطردُهم. ويزعمون أنّ الكُرْدَ، هؤلاء القوم، مشتقٌّ من المُكارَدَة، وهي المطاردة. قال: * ألا إنَّ أهل الغَدْرِ آباؤك الكُرْدُ * فأمَّا الكَرْد فالعُنْق، قالوا: هو معرَّب. ومِمَّا فيه ولا يُعلَم صحّته، قولُهم: إنَّ الكِرْدِيدة: القطعة من التَّمر. وينشدون: طُوبَى لمن كانت لـه كِرْدِيدهْ *** يأكلُ منها وهو ثانٍ جيدَهْ([29])وما أبْعَدَ هذا وشِبهَهُ من الصحّة. والله أعلم.
--------------ـــ ([1]) كذا في الأصل والمجمل. وهو للشماخ في ديوانه 50. واللسان (كرز). وروايته فيهما: فلما رأين الماء قد حال دونه *** ذعاف لدى جنب الشريعة كارز ([2]) تكملة يقتضيها الكلام. وفي اللسان: "ويقال كارزت عن فلان، إذا فررت منه وعاجزته". ([3]) ديوان رؤبة 38 واللسان (كرز) والمعرب للجواليقي 280 والجمهرة (2: 325). ([4]) في الأصل: "الكرزين"، صوابه في المجمل واللسان. ([5]) شاهده قول الكميت: في اللسان (كرس، جوز): حتى كأن عراص الدار أردية *** من التجايز أو كراس أسفار جمع سفر بالكسر، وهو الكتاب. والكراس: جمع كراسة. ([6]) للعجاج في ديوانه 31 واللسان (كرس). ([7]) ديوان الطرماح 81 واللسان (كرض). ([8]) الجمهرة (2: 366). ([9]) في تفسير الكلمة خلاف طويل. انظر له اللسان. ([10]) كذا ضبط في المجمل بالفتح. وضبط في الجمهرة بكسر الكاف. ([11]) في اللسان: (هلل) "لما توعر"، وأنشده الجوهري: "لما توغل". والتوقل: الصعود، أو الإسراع فيه. ([12]) نحو هذا ما في اللسان: "والمكرعات أيضاً من النخل: التي أكرعت في الماء". ([13]) لجرير في ديوانه 127 واللسان (ثلب، عدس، كرم)، وقد سبق في (ثلب). وصدره: * لقد ولدت غسان ثالبة الشوى * ([14]) تمام صدره من الديوان 121: * وإن أمس مكروبا فيا رب قينة * ([15]) في الأصل: "الشديدة الحرب"، صوابه في المجمل واللسان. ([16]) في الأصل والمجمل: "دون الكريهة"، صوابه في اللسان والقاموس. ([17]) ديوان جرير 604 واللسان (كرا). ([18]) في الأصل: "تسائده". ([19]) ديوان الحطيئة 25 واللسان (أنى، كرا). ويروى: "وآنيت". ([20]) في الأصل: "ثناية". ([21]) ديوان الحطيئة 7 واللسان (كرب، عنج). وقد سبق في (عنج). ([22]) في الأصل: "كريبا"، تحريف. وفي اللسان: "الكرائبا"، والبيت لسعد بن ناشب من مقطوعة في أوائل حماسة أبي تمام. وصدره في الحماسة واللسان: * فيال رزام رشحوا بي مقدما * ([23]) في الأصل: "الكرب"، وإنما هو "الكروب" مصدر كرب. ([24]) في الأصل: "دانت الغيب"، وصوابه في المجمل. ([25]) بفتح الكاف وضمها، والضم أعلى. ([26]) في الأصل: "وضياعته". ([27]) شاهده قول أبي ذؤيب: جوارسها تأرى الشعوف دوائبا *** وتنصب ألهاباً مصيفا كرابها ([28]) ديوان جرير 482 واللسان (كرج) والمعرب 292. ([29]) الرجز في المجمل واللسان (كرر).
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR978 harf- الكرسي في تعارف العامة: اسم لما يقعد عليه. قال تعالى: ﴿وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب﴾ [ص/34] وهو في الأصل منسوب إلى الكرس، أي: المتلبد أي: المجتمع. ومنه: الكراسة للمتكرس من الأوراق، وكرست البناء فتكرس، قال العجاج:
*يا صاح هل تعرف رسما مكرسا *
قال: نعم أعرفه، وأبلسا (الرجز للعجاج، وهو في ديوانه ص 16؛ ومجاز القرآن 1/192؛ وتفسير القرطبي 6/427)
والكرس: أصل الشيء، يقال: هو قديم الكرس. وكل مجتمع من
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR746 harfك ر س
في هذه الكراسة عشر ورقات وهذا الكتاب عدّة كراريس وقرأت كرّاسةً من كتاب سيبويه وتقول: التاجر مجده في كيسه والعالم مجده في كراريسه.
ورأيت أكاريس من بني فلان: أصاريم.
قال ابن هرمة: أكاريس من طيّءٍ طنّبت برومان أو ماء فرتاجها ووقفت على كرسٍ من أكراس الدار وهو ما تكرّس من دمنتها أي تلبّد.
وأكرست الدار ومنه قولك: لداره كرياس: كنيف معلق.
ومن المجاز: هو طيّب الكرس أي الأصل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.694 harfتَكَرَّسَ الشيءُ وتَكارَس: تَراكَمَ وتَلازَبَ. وتَكَرَّس أُسُّ البِناء: صَلُبَ واشتدَّ. والكِرْسُ: الصَّارُوجُ. والكِرْس، بالكسر: أَبوال الإِبل والغَنَم وأَبعارُها يتلبَّد بعضها على بعض في الدار، والدِّمْنُ ما سَوَّدُوا من آثار البَعَر وغيره. ويقال: أَكْرَسَتِ الدار. والكِرْس: كِرْس البِناء، وكِرْس الحَوض: حيث تَقِف النَّعَم فيتلبَّد، وكذلك كِرْس الدِّمْنة إِذا تَلَبَّدَت فَلزِقَت بالأَرض. ورسم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR158 harf* ك ر س * * الكُرْسِيُّ * بالضم واحد * الكَرَاسِيٍّ * وربما قالوا * كشرْسِيٌّ * بالكسر و * الكُرَّاسَةُ واحدة * الكُرَّاسِ * و * الكَرَاريسٍ * و * الَكَرارِسِ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.078 harfالكرس، بالكسر: أبيات من الناس مجتمعة، وقيل: هو الجماعة، أي شيء كان، ج، أكراس وجج، جمع الجمع: أكارس وأكاريس، قال أبو عمرو: الأكاريس: الأصرام من الناس، واحدها كرس وأكراس، ثم أكاريس، وقال ابن دريد: أكارس: جموع كثيرة لا واحد لها من لفظها، وفي الأساس: رأيت أكارس من بني فلان. قلت: الذي في نص أبي عمرو أن جمع الجمع أكاريس، وأما أكارس فإنما حذفت ياؤه للضرورة، كما في قول ربيعة بن جحدر:
ألا إن
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.874 harfكرّسهُ
2 كرّسهُ ذ , (TA,) inf. n. تَكْرِيسٌ, (K, TA,) He put it, or placed it, namely, anything, one part upon another. (TA.) ― -b2- He put it together, one part to another. (TA.) ― -b3- He founded it, namely, a building. (K, TA.)
اكرست الدَّارُ
4 اكرست الدَّارُ ذ The house had in it compacted dung and urine of camels or of sheep or goats: S, A, * TA:) and in like manner you say of a place:
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.825 harfكَرَسَ
كَرَسَ I ( n. ac. كَرْس 1 )
a. [ coll. ], Cleaned out ( stable ).
كَرَّسَ
كَرَّسَ II
a. [ coll. ], Founded, laid the foundations of.
b. [ coll. ], Consecrated, dedicated.
أَكْرَسَ
أَكْرَسَ IV ,
a. Stabled; penned up ( animal ).
b. Was dungy.
تَكَرَّسَ
تَكَرَّسَ V ,
a. Was put together; became compact, strong.
b. Gathered ( fire-wood ).
c. [ coll. ], Was consecrated,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR19.042 harfكرس
كَرِسَ - يَكْرَسُ - كُرْس - كُرْسِيّ
كَرِسَ - يَكْرَسُ + الكائن أو أجزاؤه: تجتمع وتنضم أجزاؤه إلى بعضها وتشتد، ويقوى ويتماسك ويثبت
كُرْس: اسم فعل من " كَرِسَ - يَكْرَسُ ": التجمع والانضمام للتقوي والتماسك والثبات
كُرْسِيّ : اسم نسبة من " كُرْس ": اسم آلة منه: ما يستعمل للتقوي والتماسك والثبات: الآلة التي تستعمل لتثبيت ارتكاز شيء وجعله
Mücavir kökler28 mücavir (40 toplam)
- أود
1 ortak ayet · Hevde deve hörgücü demektir
- وسن
1 ortak ayet · Uyuklamak
- جسد
1 ortak ayet · Cesese yere uzanan kütüktür
- نوم
1 ortak ayet · “Efal” babından “enam” uyuyanlar demektir
- سليمان
1 ortak ayet · Süleyman
- نوب
1 ortak ayet · Nöbet kelimesinden gelmiştir
- شفع
1 ortak ayet · “Şefeve” dudak demektir
- حوط
1 ortak ayet · Çeper, çit demektir
- وسع
1 ortak ayet · “Sunv’a” tas demektir
- حفظ
1 ortak ayet · Hafız çanta demektir
- فتن
1 ortak ayet · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
- علو
1 ortak ayet · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
Geçtiği ayetler(2)
… يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ
Onun kürsüsüAllah O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Hayy ve Kayyum’dur. O’nu dalgınlık ve uyku tutmaz. Göklerde ve yerde olanların hepsi de O’nundur. O’nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir? Önlerinde ve arkalarında ne varsa bilir. Dilediği kadarından başka O’nun ilminden hiçbir şey kavrayamazlar. Kürsi’si gökleri ve yeri kaplamıştır. Onları koruyup gözetmek O’na ağırlık vermez. O, öyle ulu, öyle yücedir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كرس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عرش, قعد, ثبت |
| Zıt Kök | هدم |
| Çekirdek Özet 1 | Parçaların birbiri üstüne binip sıkışarak sert ve kalıcı bir tabaka, temel veya kaide oluşturması |
| Çekirdek Özet 2 | Hükümranlığın, ilmin ve otoritenin sarsılmaz, kuşatıcı ve somut bir zemin/kaide üzerinde tecelli etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | İktidar ve yönetimin havada duran bir iddia değil, katmanlaşmış kurumsal ve ontolojik bir kaideye dayanması |
| Kritik Hata Riski | Kürsüyü yalnızca ahşap bir oturak veya antropomorfik bir taht zannedip ontolojik kuşatıcılık ve yönetim kaidesi vasfını ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كر | Bir hareketin geriye dönüp tekrar etmesi, üst üste binmesi ve baskı uygulayarak yoğunlaşması; nitekim كرر kökünde yinelenme, كرب kökünde şiddetli sıkışma ve baskı, كره kökünde ise zorlayıcı bir direnç görülür | س | Çekirdekteki tekrarlı baskı ve geri dönüş hareketine tutunma, zemine yayılma ve katman katman birbirine yapışarak sabit bir kaide oluşturma niteliği kazandırmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Unsurları bir arada tutan, kavrayan ve üzerine binen ağırlığı karşılayan kavisli yapı |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Üstte olma, öncelik taşıma, mertebece yükselme ve yönlendirici zirve noktası |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Zemine saplanarak tutunma, sarsılmayı önleyen dikey veya yatay destek düzeneği |
| كرس | Avuç içi gibi kavrayıcı bir hacmin (ك), üstteki mertebeyi veya ağırlığı (ر), zemine kenetlenip tutunan katmanlarla (س) taşıması ve sağlam bir kaideye dönüştürmesi | Ağırlığın dağılmadan üst üste yığılarak sıkılaşması, sarsılmaz bir oturma zemini ve taşıyıcı kaide meydana getirmesidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hayvanların ağılda ve sulak alanlarda üst üste bıraktıkları gübre ve balçığın ayak darbeleriyle çiğnenerek katman katman yapışması, keçeleşmesi ve taş gibi sert bir zemin (كِرْس) haline gelmesi; ayrıca yapının taş ve harçla sıkıştırılmış sarsılmaz temeli (كِرْس البناء). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında yurt kalıntılarının sertleşip silinmez hale gelen katmanlarını nitelemek üzere kirs veya mükres kullanılır; ancak Cahiliye dönemine doğrudan aidiyeti kesinleşmiş bağımsız beyit metni teyit edilememiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi recez şairi el-Accâc, terk edilmiş bir yurdun silinmeyen sertleşmiş izlerini tasvir ederken kökü şu şekilde kullanmıştır: يا صاحِ هل تعرفُ رسماً مُكْرَسَا / قال نَعَم أعرفُه، وأَبْلَسَا (Ey dostum, katmanlaşıp sertleşmiş bir yurt kalıntısını tanır mısın? Dedi ki: Evet, tanıyorum onu ve kederden susup kaldı). |
Kaynak el-Halîl b. Ahmed, Kitâbü’l-ʿAyn; İbn Düreyd, Cemheretü’l-Luğa; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha; Lisânü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Kök Sami dillerinde yüksek bir kadim ortaklığa sahiptir ve büyük ölçüde oturulan nesne, kaide, seki ve taht semantiği etrafında şekillenmiştir. Arapça كرس kökü, fiziksel olarak parçaların üst üste binip katmanlaşması (talebbede, terâkame) anlamını koruyarak bu semantik alanın morfolojik üretkenliğini taşır. İbranicede kisse (כִּסֵּא) kelimesi taht ve yüksek oturak anlamına gelir; bu kelime Aramice ve Süryanicede kursəyā (ܟܘܪܣܝܐ) biçimine evrilmiş ve doğrudan hükümdarlık tahtını veya dini makam kürsüsünü ifade etmiştir. Sami dillerindeki bu yaygın k-r-s / k-s biçimlerinin kökeni, Doğu Sami kolunda Akadca kussû(m) kelimesine, oradan da Sümerce gu.za (taht, iskemle, oturak) terimine kadar uzanır. Dolayısıyla kök, kadim Yakındoğu idari ve mimari kültüründe güç sahibinin üzerine oturduğu, zeminden yükseltilmiş sağlam kaideyi ifade eden en köklü kültür kelimelerinden biridir. Arapçada ise kelime hem bu genel Sami mirasındaki idari/siyasi makam nesnesini karşılamış hem de çöl hayatının somut tecrübesinde kat kat sıkışıp sertleşen temel olgusunu ifade eden iç türetimlerini muhafaza etmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Hebrew and English Lexicon; Payne Smith, Compendious Syriac Dictionary; Chicago Assyrian Dictionary; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Nesnelerin veya katmanların üst üste binerek kenetlenmesi | Yapının temeli (kirs), katlanmış sayfalar demeti (kürrâse) ve üzerine oturulan sağlam kaide (kürsî) aynı somut çekirdekten türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice kursəyā, İbranice kisse, Akadca kussû | Yüksek makam koltuğu, taht ve yargı sekisi; Akadca üzerinden Sümerce gu.za terimiyle irtibatlı ortak Yakındoğu idare mirasıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Sümerce gu.za | Kadim Mezopotamya idari mimarisinden Sami dillerine geçmiş ve Arapçada kök morfolojisine bütünüyle entegre olmuştur. | Güçlü |
Kaynak HALOT; The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago; Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'ān.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كرس | Anlamlı | Katmanlaşma, temel, kaide | Şeylerin üst üste binip sıkışarak sert bir zemin oluşturması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| كسر | Anlamlı | Parçalama, kırma, dağıtma | Bir bütünün bütünlüğünü bozup parçalara ayırma, kuvvetini kırma | Zıt yönlü hareket; yapıyı kurmanın aksine dağıtma |
| ركس | Anlamlı | Tersyüz etme, baş aşağı çevirme | Bir şeyi tersine çevirip eski kötü durumuna veya dibe itme | Kur'an'da geçer; dengeli yapıyı altüst etme |
| رسك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| سكر | Anlamlı | Tıkama, örtme, aklın perdelenmesi | Suyun yolunu kapatıp hapsetme veya zihnin ayıklığını yitirmesi | Kur'an'da geçer; akışın veya algının önünü kesme |
| سرك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Tehzîbü'l-Luğa'da tekil kullanım ihtimali anılsa da müstakil bir kök hüviyeti yoktur | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كرس | Merkez | Kaide, zemin, hükümranlık alanı | Mertebenin veya otoritenin üzerinde durduğu sarsılmaz, katmanlaşmış somut taban | İktidarın icra ve ihata sahasını oluşturan alt zemin ve dayanak |
| عرş | Komşu | Yüksek tavan, çatı, üst hükümranlık makamı | عرش yukarıdan kuşatan çatı ve en üst yönetim merkezidir; كرس ise ona göre daha operasyonel ve alt kaidedir | Arş ulûhiyetin nihai ihata ve tecelli tavanı, kürsî ise evreni kuşatan idari zemin konumundadır |
| قعد | Komşu | Oturma, yerleşme, karar kılma | قعد eylemin kendisine ve hareketsiz kalmaya işaret ederken, كرس oturulan yerin kurumsal ve maddî kaidesini ifade eder | Biri fiziksel eylem veya duruş, diğeri makam nesnesidir |
| ثبت | Komşu | Sarsılmazlık, sebat, istikrar | ثبت hareket etmeme ve yerinden oynamama vasfıdır; كرس bu sebatı doğuran katmanlaşmış fiziki zemindir | Vasıf ile o vasfı taşıyan taşıyıcı unsur arasındaki fark |
| هدم | Zıt | Yıkma, çökertme, temeli dağıtma | كرس katmanları üst üste bindirip sağlam bir temel kurarken, هدم temeli ve yapıyı tamamen yerle bir eder | Varlık ve düzen kazandırmanın mutlak inkıraza uğratılması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كرس | Katmanlaşmış temel, kürsü, taht | Parçaların sıkışıp birleşmesiyle oluşan sağlam kaide ve üzerinde oturulan makam | Kesin |
| Latince | Cathedra, sedes, fundamentum | Resmi oturak, piskoposluk makamı, temel | Cathedra otoriter makamı karşılarken fundamentum alt katman ve kaide yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Throne, seat of authority, pedestal, foundation | Otorite makamı, kaide, taht | Throne siyasi boyutu öne çıkarır, pedestal ve foundation ise nesnel temel ve dayanak yönünü verir | Güçlü |
| Almanca | Lehrstuhl, Thron, Sockel, Fundament | Makam koltuğu, taht, kaide, kaide tabanı | İdari ve ilmi yetki makamı ile mimari kaide anlamını bir arada yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Chaire, trône, piédestal | Hitabet/yetki makamı, taht, ayaklık | Kurumsal temsil makamını iyi verir, ancak ontolojik katmanlaşma boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Dictionnaire de l'Académie française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كُرْسِيُّهُ (İlahi İhata ve Kudret) | Gökleri ve yeri bütünüyle içine alan ilahi ilim, kudret, mülk ve hükümranlık kaidesi | Allah'ın sıfatlarının, mutlak tasarrufunun ve evreni yönetmesinin sarsılmaz zeminini bildiren ayet bağlamı (Bakara 2:255). |
| كُرْسِيِّهِ (Dünyevi İktidar Makamı) | Hükümdarın tahtı, siyasi karar merkezi ve egemenliğin somutlaştığı yönetim makamı | Hz. Süleyman'ın iktidar sınavı ve siyasi otoritesinin sınanması bağlamında saltanat makamı (Sâd 38:34). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı İlâhiyye ve Müteşâbihât | Kürsî'nin cisimsel bir oturak mı yoksa Allah'ın ilmi, kudreti, mülkü veya azameti mi olduğu tartışması | Teşbihten tenzihe geçiş; Selef lafzı olduğu gibi kabul ederken Mutezile ve Eş'ariyye/Mâtürîdiyye ilim ve mülk olarak tevil etmiştir. |
| Fıkıh | Kazâ ve Mescid Adabı | Hâkimin yargılama yaparken oturduğu yüksek yer ve hatiplerin/âlimlerin vaaz için çıktığı kürsü düzenlemesi | Hüküm vermenin ve topluma hitap etmenin otoriter ve herkesçe görünür kurumsal kaidesi. |
| Tefsir | Âyetü'l-Kürsî ve Kıssalar | İbn Abbas'tan gelen "Kürsî O'nun ilmidir" rivayeti ile Arş-Kürsî kozmolojik ilişkisinin analizi | Evrenin büyüklüğü karşısında ilahi kudretin hudutsuzluğunu kavratan kozmolojik bir ölçek. |
| Hadis | Kozmoloji ve Mahşer Rivayetleri | Yedi gök ve yerin Kürsî'ye oranının çöle atılmış bir halka gibi olduğunu bildiren rivayetler | Varlığın mertebeler halindeki hiyerarşisi ve ilahi büyüklüğün idraki aşan azameti. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık Hiyerarşisi | İlahi İhata Kaidesi | Kozmosu kuşatma ve ayakta tutma | İlahi mülkün ve tasarrufun bütün varlık sahasını taşıyan sarsılmaz ontolojik zeminidir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi Sistemi | İlim Kaidesi ve Doktrin | Bilginin birikerek sağlamlaşması | Üst üste yığılan sahifeler (kürrâse) gibi bilginin katmanlaşıp otorite haline gelmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık Düzeni | İktidar Tahtı ve Karar Makamı | Yönetim meşruiyetini somutlaştırma | İktidarın geçiciliğini ve sorumluluğunu yöneticiye hatırlatan somut temsil odağıdır. | Kesin |
| İktisadi | Altyapı ve Sermaye | Sabit Sermaye ve İktisadi Zemin | İktisadi faaliyetin üzerine kurulduğu taban | Ekonomik üretimin sürekliliğini sağlayan birikmiş sermaye ve kurumsal altyapıdır. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Lineer Cebirde Taban (Baz) ve Katmanlı Yapı (Sedimentasyon) | Bir vektör uzayını üreten ve her elemanın üzerine inşa edildiği bağımsız taban (basis) sistemi ile jeolojide basınç altında sıkışıp sertleşen tabakalar, kökün kurucu kaide mantığıyla tam bir yapısal eşbiçimlilik gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal Altyapı ve Meşruiyet Kaidesi | Sosyoloji ve anayasa hukukunda devlet aygıtının üzerinde yükseldiği anayasal ilkeler bütünü; kararların meşruiyetini sağlayan ve keyfiliği önleyen oturmuş gelenek ve kurallar tabakasıdır. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kürsüyü yalnızca marangozluk ürünü ahşap bir sandalye, vaaz verilen yükselti veya antropomorfik bir kral koltuğuna indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kürsü, gökleri ve yeri içine alacak kadar geniş (vesi'a), ilahi ilmin, mülkün ve kudretin bütün evreni saran ve yöneten mutlak taşıyıcı kaidesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin ontolojik ve metafizik boyutunu yitirip fiziksel bir cisimlendirmeye (tecsîm) düşülmesi veya Hz. Süleyman kıssasında iktidarın kurumsal ve manevi sorumluluk boyutunun sıradan bir mobilya nesnesine indirgenmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın en merkezi tevhid ve kudret beyanı olan Âyetü'l-Kürsî'nin anahtar kavramıdır; ilahi mülkün, idarenin ve ilmin evreni nasıl bir kaide üzerinde kuşattığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sıfatların, uluhiyetin, göklerin ve yerin idaresinin açıklandığı ontolojik ayetlerde (Bakara 2:255) ve peygamber-hükümdarların iktidar imtihanını anlatan kıssalarda (Sâd 38:34). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratıcının evrenle ilişkisini dışarıdan ve kopuk zanneden deist yaklaşımları ve O'na mekan ve cisim isnat eden müşebbihe yanılgısını ilahi ihata ve kudret kaidesi kavramıyla tashih eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamParçaların, balçığın veya nesnelerin üst üste binip sıkışarak taşlaşması; yapının sarsılmaz temeli ve üzerine oturulan sağlam kaide.
- Soyut anlamİlim, otorite ve iktidarın dağılmadan birikmesi; yönetimsel ve ontolojik tasarrufun üzerinde icra edildiği sarsılmaz meşruiyet zemini.
- Sistematik karşılıkBir sistemin veya evrenin taşıyıcı tabanı (), bu tabanın kuşattığı ve ayakta tuttuğu varlık alanı () ve üzerindeki egemenlik yetkisi ().
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıKürsü (); evrensel varlık kümesindeki () tüm unsurların () kendi sınırları içinde kaldığı ve kuşatıldığı (), üzerine kurulan egemenlik ve otoritenin (), tüm varlık alanının nizam ve istikrarını () zorunlu kıldığı sarsılmaz temel ve kaidedir ().