عرش
ع - ر - ش
KÖK- 33 geçiş
- 32 ayet
- 11 sîga
- 13 sözlük
Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir. Kürsü oradaki oturulacak tahtadan yapılmış yerdir. Kürsü dört boyutlu uzay, arş beş boyutlu uzaydır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir. Kürsü oradaki oturulacak tahtadan yapılmış yerdir. Kürsü dört boyutlu uzay, arş beş boyutlu uzaydır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR10.363 harfباب العين و الشين والراء معهما
)ع ش ر، ع رش، ش ع ر، ش ر ع، ر ع ش مستعملات، ر ش ع مهمل( عشر: العَشْرُ: عدد المؤنّث، والعَشَرَةُ: عدد المذكّر، فإذا جاوزت ذلك أنّثت المؤنث وذكّرت المذكر.
وتقول: عَشْرُ نسوة، وإحدى عَشْرَةَ امرأة، وعشرةُ رجالٍ، وأَحدَ عَشَرَ رجلاً وثلاثةَ عَشَرَ رجلاً تلحق الهاء في ثلاثة وتنزعها من عشرة، ثم تقول: ثلاث عشرة امرأة تنزع الهاء من ثلاثة وتلحقها بالعشرة.
وعَشَرْتُ القوم:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.346 harfالعَرْشُ: سريرُ الملك. وعَرْشُ البيت: سَقْفُهُ. وقولهم ثُلَّ عَرْشُه، أي وهى أمره وذهب عِزُّهُ. قال زهير:
تَداركْتُما عَبْساً وقد ثُلَّ عَرْشُهاوذُبْيانَ إذ زَلَّتْ بأقدامِها النَعْلُ
والعَرْشُ والعَريشُ: ما يستظل به. وعَرْشُ القدم: ما نتأ في ظهرها وفي الأصابع. وعَرْشُ السِماك: أربعةُ كواكبَ صغارٍ أسفلَ من العَوَّاءِ، يقال إنَّها عَجُزُ الأسد. قال ابن أحمر:
باتَتْ عليه لَـيْلَةٌ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok31.694 harfباب العين والشين مع الراء
عشر ، عرش ، شرع ، رعش ، شعر : مستعملات
عشر : قال الليث : العَشْر عدد المؤنّث ، والعشرة عدد المذكّر ، فإذا جاوزت العشرة أنَّثت المذكر وذكَّرتَ المؤنث ، تقول عشر نسوة وعشرة رجال ، فإذا جاوزْت العشر فإنّ ابن السكيت حكَى عن الفراء تقول في المذكر أحد عشَر . قال : ومن العرب من يسكِّن العين فيقول أَحَدَ عْشَر ، وكذلك يسكّنها إلى تسعةَ عشَر ، إلاّ اثني عشر فإنَّ العين منه لا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR24.353 harf(باب العين والراء وما يثلثهما)
(عرز) العين والراء والزاء أصل صحيح يدلُّ على استصعابٍ وانقباض. قال الخليل: استعرز عليَّ مثل استعصب. وهذا الذي قال صحيح، وحجّته قولُ الشّمّاخ:
وكلُّ خليلٍ غير هاضِمِ نفِسه *** لوصلِ خليلٍ صارمٌ أو مُعارِزُ([1])
أراد المنقبِض عنه.
والعرب تقول: "الاعتراز الاحتراز"، أي الانقباضُ داعيةُ الاحتراز. يَنْهَون عن التبسُّط والتذرُّع، فربما أدَّى إلى مكروه. ويقال العَرْز:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.764 harf- العرش في الأصل: شيء مسقف، وجمعه عروش. قال تعالى: ﴿وهي خاوية على عروشها﴾ [البقرة/259]، ومنه قيل: عرشت الكرم وعرشته: إذا جعلت له كهيئة سقف، وقد يقال لذلك المعرش. قال تعالى: ﴿معروشات وغير معروشات﴾ [الأنعام/141]، ﴿ومن الشجر ومما يعرشون﴾ [النحل/68]، ﴿وما كانوا يعرشون﴾ [الأعراف/137]. قال أبو عبيدة (راجع: مجاز القرآن 1/227) : يبنون، واعترش العنب: ركب عرشه، والعرش: شبه هودج للمرأة شبيها في الهيئة بعرش
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.206 harfع ر ش
اين ما غرسوه وما عرشوه " ودمّرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون " وقريء: يغرسون.
واستوى على عرشه إذا ملك وثلّ عرشه إذا هلك.
قال زهير: تداركتما عبساً وقد ثلّ عرشها وذبيان إذ زلّت بأقدامها النعل ويقال: من العرش إلى الفرش.
وعريش موسى لا صرح هامان وهو شبه الخيمة من خشب وثمام.
وتعرشنا ببلادنا: نحو تخيمنا.
والعرائش والعرش والعروش واحد والعروش أيضاً: كان أبو
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.272 harfالعَرْش: سرير الملِك، يدلُّك على ذلك سرير ملِكة سَبَإِ، سمَّاه اللَّه عز وجل عَرْشاً فقال عز من قائل: إِني وجدتُ امرأَة تملكهم وأُوتيتْ من كل شيءٍ، ولها عرش عظيمٌ؛ وقد يُستعار لغيره، وعرض الباري سبحانه ولا يُحدُّ، والجمع أَعراشٌ وعُروشٌ وعِرَشَةٌ. وفي حديث بَدْءِ الوَحْيِ: فرفعتُ رأْسي فإِذا هو قاعدٌ على عَرْش في الهواء، وفي رواية: بين السماء والأَرض، يعني جبريلَ على سرير. والعَرْش: البيتُ، وجمعه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR593 harf* ع ر ش * * العَرْشُ * سرير الملك و * عَرْشُ * البيت سقفه وقولهم ثل عرشه على ما لم يسم فاعله أي وهى أمره وذهب عزه و * عَرَشَ * بنى بناء من خشب وبابه ضرب ونصر وكروم * مَعْرُشَاتٌ * و * العَرِيشُ * عريش الكرم وهو أيضا خيمة من خشب وثمام والجمع * عُرُش * بضمتين كقليب وقلب ومنه قيل لبيوت مكة العرش لأنها عيدان تنصب ويظلل عليها وفي الحديث ﴿تمتعنا مع رسول الله ]ص[ وفلان كافر بالعرش﴾ ومن قال * عُرُوشٌ *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.819 harfالعرش: عرش الله تعالى، ولا يحد، وروى عن ابن عباس أنه قال: الكرسي موضع القدمين، والعرش لا يقدر قدره، وفي المفردات للراغب: وعرش الله مما لا يعلمه البشر إلا بالاسم لا على الحقيقة، وليس كما تذهب إليه أوهام العامة؛ فإنه لو كان كذلك لكان حاملا له تعالى لا محمولا، وقال الله تعالى: إن الله يمسك السموات والأرض أن تزولا ولئن زالتا إن أمسكهما من أحد من بعده. وقال قوم: هو الفلك الأعلى، والكرسي: فلك الكواكب،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.306 harfعَرَشَ
1 عَرَشَ ذ , aor. عَرِشَ and عَرُشَ , (S, O, K,) inf. n. عَرْشٌ, (S, O,) He constructed, or built, what is called an عَرِيش; (K;) as also ↓ اعرش; (Zj, K;) and ↓ عرّش, (K,) inf. n. تَعْرِيشٌ: (TA:) or he built a building of wood. (S, O.) ― -b2- عَرَشَ البَيْتَ, (K,) aor. عَرِشَ and عَرُشَ , inf. n. عَرْشٌ and عُرُوشٌ, (TA,) He built the house, or the like. (K.) ― -b3- عَرَشَ الكَرْمَ: see
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.264 harfعَرَشَ
عَرَشَ I , U ( n. ac. عَرْش 1 ),
a. Built, constructed; roofed ( building ).
b. [ La ], Made an arbour for ( the vine ).
c. ( n. ac. عَرْش 1 , عُرُوْش 27 ), Formed an arbour ( vine ).
d. Cased with stone ( well ).
e. [ Bi ], Stopped, stayed in.
f. Struck on the neck.
عَرِشَ
عَرِشَ A ( n. ac. عَرَش 4 ),
a. Was confused, bewildered, mazed, dazed.
b. ( n. ac. عَرْش 1 ) [ Bi
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok47.164 harfعرش
عَرَشَ - يَعْرِشُ - عَرْش - عُرُوْش - مَعْرُوْش - مَعْرُوْشَة - مََعْرُوشَات
عَرَشَ - يَعْرِشُ + كائن + شيئاً: يبني بناء مرتفعاً للأعلى ليستخدمه لرفع شيء من موقع قريب من الأرض نحو موقع أعلى بعيد عن الأرض
عَرْش - العرش: اسم فعل " عَرَشَ - يَعْرِشُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " عَرَشَ - يَعْرِشُ ": البناء الذي يستخدم لرفع كائن، كحاكم أو ملك،
Sîgalar(11)
- الْعَرْشِTaht(الْفَعْلِ)×19
- عُرُوشِهَاOnun çatıları(فُعُولِهَا)×3
- مَعْرُوشَاتٍYükseltilmiş(مَفْعُولَاتٍ)×2
- يَعْرِشُونَYükseltirler(يَفْعِلُونَ)×2
- الْعَرْشَTaht(الْفَعْلَ)×1
- بِعَرْشِهَاOnun tahtını(بِفَعْلِهَا)×1
- عَرْشٌTaht(فَعْلٌ)×1
- عَرْشَTaht(فَعْلَ)×1
- عَرْشَهَاOnun tahtı(فَعْلَهَا)×1
- عَرْشُكِSenin tahtın(فَعْلُكِ)×1
Mücavir kökler55 mücavir (214 toplam)
- سدس
6 ortak ayet · سندس Hint kumaşıdır
- سوي
7 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
- خوي
3 ortak ayet · Haviy (hı) : Dere demektir
- ربب
16 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- سمو
9 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- يوم
10 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- رفع
3 ortak ayet · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
- عظم
5 ortak ayet · Büyük
- خلق
6 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- سبح
4 ortak ayet · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
- أرض
8 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- وصف
2 ortak ayet · Vasıflandırırlar
Geçtiği ayetler(32)
… السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ …
TahtMuhakkak ki sizin Rabbınız; gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. Gündüzü; durmadan kovalayan gece ile bürür. Güneş, ay ve yıldızlar O’nun emri ile müsahhar kılmışlardır. Bilin ki; yaratma da, emir de O’nundur. Alemlerin Rabbı olan Allah’ın şanı ne yücedir.
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
TahtEğer yüz çevirirlerse; de ki: Allah, bana yeter. O’ndan başka hiç bir ilah yoktur. Ben O’na tevekkül ettim ve O, büyük Arş’ın Rabbıdır.
… السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ …
TahtDoğrusu sizin Rabbınız, gökleri ve yeri altı günde yaratıp sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. İşi düzenler. İzni olmadıktan sonra kimse şefaat edemez. İşte Rabbınız Allah budur. O’na kulluk edin. Öğüt dinlemez misiniz?
وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَاأَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ …
TahtAna-babasını tahtın üzerine çıkarıp oturttu. Hepsi onun için secdeye kapandılar. Dedi ki: Babacığım; işte bu; vaktiyle gördüğüm rüyanın gerçekleşmesidir. Doğrusu Rabbım, onu gerçekleştirdi ve bana ihsan etti de; şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra, beni zindandan çıkardı ve sizi çölden getirdi. Muhakkak ki Rabbım, dilediğine lütufkardır. Muhakkak ki O’dur O, Hakim, Alim.
… رَفَعَ السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ …
TahtAllah O’dur ki; gökleri gördüğünüz gibi yükseltmiş, sonra Arş’a hükmetmiştir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır. Bunların her biri belli bir süreye kadar hareket edecektir. İşleri yürütür. Rabbınızla karşılaşacağınıza kesin olarak inanmanız için ayetleri uzun uzun açıklar.
قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا
TahtDe ki: Onların dedikleri gibi Allah ile beraber tanrılar bulunsaydı; o zaman, hepsi Arş’ın sahibi olmaya bir yol ararlardı.
الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى
TahtRahman, Arş’a hükmetmiştir.
لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ
TahtEğer göklerde ve yerde Allah’tan başka tanrılar olsaydı; bunların ikisi de muhakkak bozulup gitmişti. Arş’ın Rabbı olan Allah; onların nitelendirdiklerinden münezzehtir.
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
TahtDe ki: Yedi göğün Rabbı ve yüce Arş’ın Rabbı kimdir?
فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ
TahtGerçek hükümdar olan Allah yücedir. O’ndan başka hiç bir tanrı yoktur ve O, yüce Arş’ın Rabbıdır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عرش |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كرس, سقف, ملك, صرح |
| Zıt Kök | فرش |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaç dalları, çubuklar veya direkler üzerine yükseltilip üstü örtülen çardak, tavan ve gölgelik yapı |
| Çekirdek Özet 2 | Hükümranlığın, idari kuşatıcılığın ve mutlak kozmik yönetimin dayandığı yüce taht veya makam |
| Çekirdek Özet 3 | Bütün alt sistemleri kuşatan, taşıyan, yönlendiren ve varoluşsal düzeni yukarıdan çatıp koruyan en üst yönetim kubbesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel ve antropomorfik bir saray koltuğuna indirgemek veya tam aksine somut çatı ve düzenleyici tavan boyutunu yok sayarak kavranamaz bir soyutluğa hapsetmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عر | Açığa çıkma, kabarma, yukarı doğru uzanma, belirginleşme ve yüzeye çıkma anlamı taşır; nitekim عرج yukarı yükselmeyi, عرو tutunup yukarı bağlanmayı, عرف yüksek tepe ve belirgin izi, عرض ise genişleyip ortaya serilmeyi ifade eder. | ش | Yayılma, saçılma, dallanıp budaklanma ve üstü örtme imgesi katan ش harfi eklenerek yükselen yapının dallarla çatılıp bir gölgelik, tavan veya taşıyıcı çatıya dönüşmesi anlamı özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, görme, bilme ve ortaya çıkma | Farkındalık, denetim, gözetleme ve bir merkezin açığa çıkması |
| ر | İnsan başı; tepe, başlangıç, önderlik ve üst | Yükseklik, tepe nokta, bir yapının en üst konumu ve öncülük |
| ش | Diş; kavrama, kenetlenme, yayılma ve birbirine geçme | Birbirine tutturulmuş dallar, kenetlenen kirişler ve örtücü yayılım |
| عرش | Gözeten bir tepe noktasında birbirine kenetlenmiş örtü ve çatı | Bütün sistemi yukarıdan gören, en üst noktada çatılan, altındakileri gölgeleyip düzenleyen kuşatıcı üst yapı |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Üzüm asmalarının sarılması için dikilen ahşap çardaklar, kuyunun üstüne ve içine çökmesini önlemek için örülen tahta aksam, gölgelenmek için çalı ve dallardan çatılan gölgelik çatı ve deve üzerine kurulan kadın mahfesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ, kabile reislerinin bozulan ve çöken toplumsal düzeni, otoriteyi ve barışı yeniden tesis etmesini yıkılan çatı metaforuyla anlatır: تداركتما عبساً وقد ثلّ عرشها / وذبيان إذ زلّت بأقدامها النعل |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken dönemde el-Hansâ kardeşinin ölümünün ardından onun cömertliğini ve koruyucu büyüklüğünü çöken bir çardak ve gölgeliğe benzeterek anar: كان أبو حسّانَ عرشاً خَوَى / مما بناه الدهر دانٍ ظليل |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Züheyr b. Ebî Sülmâ.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde عرش kökü, fiziksel olarak birbirine bağlanan ahşap çubuklarla bir gölgelik, yatak veya tavan oluşturma temel semantik çekirdeğinde geniş bir süreklilik gösterir. İbranicede ערשׂ (ʿereś) biçiminde yer alan kelime; sedir, karyola, gölgelikli yatak ve çardak anlamındadır (örneğin Tesniye 3:11'deki dev Og'un demir yatağı). Süryanicede ܥܪܣܐ (ʿarsā) ve Aramicede עַרְסָא (ʿarsā) biçiminde yine sedir, sedir tavanı, yatak ve düğün çardağı anlamlarını korur. Arapçada kök bir yandan üzüm asmalarının sarıldığı çardakları ve evlerin tavanlarını (ʿarīş, ʿurūş) karşılarken, diğer yandan yükseklik, kuşatıcılık ve gözetleme işlevini bünyesinde toplayarak hükümdarın tahtı ve izzetin, mülkün dayanağı (ʿarşü'l-melik) manasında semantik bir yücelme ve genişleme yaşamıştır. Somut ahşap çatıdan soyut siyasi ve kozmik hükümranlık tavanına geçiş, Arap dilinin kendi iç mecaz gelişimiyle sistemleşmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çardak yapma, çatı kurma ve asmayı yükseltme fiilinden hükümdar makamına intikal | Kökün aslı ahşapla çatılan tavan ve gölgeliktir; bu çatı altında himaye, düzen ve tepe nokta bulunması sebebiyle devletin nizamına ve tahta ʿarş denmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿereś, Süryanice ʿarsā, Aramice ʿarsā | Bütün bu dillerde kök, birbirine geçirilmiş parçalardan oluşan yatacak yer, sedir, çardak ve tavan anlamını ortak miras olarak korur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve düzenli ses denkliği taşıyan açık bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عرش | Anlamlı | Çatı, çardak, taht | Hedef köktür; asma çardağı kurmak, tavan yapmak ve hükümranlık makamı anlamlarını içerir. | Kur'an'da geçer |
| عشر | Anlamlı | On sayısı, topluluk, muaşeret | Birbirine karışma, bir araya gelip cemiyet oluşturma ve onluk tamlık nizamı. | Kur'an'da geçer |
| رعش | Anlamlı | Titreme, sarsılma | Bedende veya bir nesnede meydana gelen hızlı ve istemsiz sarsıntı, ürperme. | Kur'an'da geçmez |
| رشع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (Kitābü'l-ʿAyn) mühmel kabul edilmiş, dilde kök olarak işlenmemiştir. | Kur'an'da geçmez |
| شعر | Anlamlı | Bilme, hissetme, kıl | İncelikleri sezme, farkına varma, duyu ve bedendeki ince kıllar. | Kur'an'da geçer |
| شرع | Anlamlı | Suya yol açma, yol, yasa | Açık ve belirgin bir yola koyulma, dinin kurallarını belirleme, kaynağa giden yol. | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عرش | Merkez | Yükseltilmiş çatı, taht ve idare kubbesi | Sistemi bütünüyle yukarıdan kuşatan, gölgeleyen ve ayakta tutan en üst çatı. | Kur'an'da hem asma bahçeleri ve kent tavanları hem de ilahi egemenliğin tecelli ettiği mutlak taht anlamında kullanılır. |
| كرس | Komşu | Oturak, alt zemin, dayanak ve ilim | عرش tavan ve kuşatıcı üst yapı iken كرس üzerine basılan, oturulan taban veya daha alt yönetim basamağıdır. | Ayak basılan yer, ilim ve yerel kudret mahalli olarak arşın altında bir mertebedir. |
| سقف | Komşu | Tavan, bina örtüsü | سقف yalnızca bir yapının üstünü kapatan düz veya kemerli örtüdür; عرش ise hem çatı hem de o çatının taşıdığı nizam ve egemenliktir. | Fiziksel koruma yönü ağır basar; salt yapısal bir örtüdür. |
| ملك | Komşu | Mülkiyet, hükümranlık, tasarruf gücü | ملك yönetim ve sahip olma yetkisini, عرش ise bu yetkinin somutlaştığı en üst nizam makamını ve çatısını ifade eder. | İktidarın fiili ve hukuki boyutudur. |
| صرح | Komşu | Yüksek köşk, açık ve yalın kule | صرح tekil bir binanın yüksekliğini ve şeffaflığını anlatırken عرش kuşatıcı bir örtü ve idari merkezdir. | Bireysel gözetleme ve mimari ihtişam vurgulanır. |
| فرş | Zıt | Yaymak, sermek, alt zemin | عرş yukarı doğru çatılan tavan ve gölgelik iken فرش aşağıya yayılan döşek, zemin ve sergidir. | Varlığın zemin ve tavan kutuplarını oluştururlar. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عرش | Çardak, tavan, taht | Altındakileri kuşatan ve idare eden en üst çatı | Kesin |
| Latince | Solium, Pergola, Fastigium | Taht, çardak, çatı tepesi | Solium hükümdarlık tahtını, pergola asma çardağını, fastigium ise en üst zirve ve çatıyı verir; tek bir Latince kelime her iki alanı birden kuşatamaz. | Güçlü |
| İngilizce | Throne, Trellis, Canopy | Taht, çardak, gölgelik örtü | Throne siyasi ve ilahi tahtı karşılarken trellis bağ çardağını, canopy ise her şeyi örten koruyucu tavanı karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Thron, Spalier, Baldachin | Taht, kafesli asma çardağı, gölgelik | Thron egemenlik makamını, Spalier bitkilerin sarıldığı ahşap iskeleti, Baldachin ise kuşatıcı tavanı anlatır. | Güçlü |
| Fransızca | Trône, Tonnelle, Dais | Taht, çardak, gölgelik kubbe | Trône krallık makamını, tonnelle bağ çardağını, dais ise üstten örten kubbe veya örtüyü karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْعَرْشِ | Âlemlerin Rabbi olan Allah'ın mutlak egemenlik, yaratılış ve tedbir makamı | Kozmolojik yaratılış, istivâ, meleklerin tavafı ve emirlerin yönetilmesi bağlamı (A'râf 7:54, Tâhâ 20:5, Zümer 39:75, Bürûc 85:15). |
| عُرُوشِهَا | Binaların, evlerin ve bağların çöken çatıları ve tavanları | Helak edilmiş şehirlerin ve harap olmuş bahçelerin fiziksel yıkılışı bağlamı (Bakara 2:259, Kehf 18:42, Hac 22:45). |
| مَعْرُوشَاتٍ | Çardaklara sarılarak yükseltilmiş, iskele kurulmuş bağlar | İlahî nimetlerin, tarımsal üretimin ve düzenlenmiş bitkilerin anıldığı bağlam (En'âm 6:141). |
| يَعْرِشُونَ | Çardak yapmak, ahşap veya taş iskelelerle yüksek binalar inşa etmek | Arıların kovan kurması veya zalim kavimlerin yüksek saraylar kurması bağlamı (A'râf 7:137, Nahl 16:68). |
| عَرْشٌ | Hükümdar tahtı, krallık makamı ve izzet | Sebe Melikesi Belkıs'ın tahtı ve Yûsuf'un anne babasını oturttuğu makam bağlamı (Yûsuf 12:100, Neml 27:23, Neml 27:38). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstivâ, arşın mahiyeti, arşı taşıyanlar | Arşın cisim mi yoksa salt bir egemenlik metaforu mu olduğu; istivânın cismanî yerleşme mi yoksa mutlak hükümranlık ve tedbir mi ifade ettiği tartışması. | Allah'ın tenzihi ile nasların lafzı arasında istivâ ve tevhîd-i rubûbiyyet odağında anlam daralması. |
| Fıkıh | Ziraat, irtifak hakları, bağcılık | Bahçelerde komşunun arazisine sarkan asma çardakları ve kuyuların tahkimiyle ilgili mülkiyet ve tazminat hükümleri. | Ahşap çardakların ve yapı tavanlarının mülkiyeti, bina ortaklıkları ve kuyu güvenliği. |
| Tefsir | Kevnî âyetler, kıyamet sahneleri, helak tasvirleri | Çatıları üzerine çöken şehirler tabirinin binaların yıkılma sırasını (önce tavan sonra duvar) gösterip göstermediği ve ilahi arşın genişliği. | Hem mimari çöküşün somut tasviri hem de ilahi adaletin arş üzerinden tecellisi. |
| Hadis | Mirac rivayetleri, arşın titremesi, kıyamet tasvirleri | Sa'd b. Muâz'ın vefatıyla arşın titremesi, cennetin tavanının Rahman'ın arşı oluşu ve gölgesinde gölgelenecek yedi zümre. | Kozmik nizamın en üst tavanı ve rahmetin, ilahi rızanın merkezi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik tevhîd ve rubûbiyyet nizamı | Bütün varlığı kuşatan ilahi hükümranlık kubbesi | Bütün yaratılmışların emir ve takdirini tek bir merkezde birleştirmek | Yaratılışın dağınık unsurlarını tek bir rabbin tedbiri ve gözetimi altına alarak şirki iptal eder. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve kozmolojik sistem mimarisi | Varlığın üst sınırı, kuşatıcı üst boyut | Alt katmanları organize eden ve yapısal stabiliteyi sağlayan üst uzay | Sistemin kendi içindeki mekanik işleyişin son bulduğu ve sınır şartlarının belirlendiği en üst çerçeve. | Muhtemel |
| Siyasi | Devlet otoritesi ve anayasal çatı | Meşruiyet makamı, anayasal üst nizam ve taht | Toplumsal unsurları himaye altında tutmak ve idari istikrarı kurmak | Hükümetin keyfi iradesini değil, toplumu bir arada tutan ve çöktüğünde devletin battığı temel nizam çatısını kurar. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim altyapısı ve bağcılık teknolojisi | Destekleyici iskele, sermaye tavanı ve altyapı çardakları | Üretim araçlarının verimini artırmak ve ürünün çürümesini önlemek | Asmaların yere serilip çürümesini önleyen çardaklar gibi, ekonomik faaliyetin verimli işlemesini sağlayan kurumsal ve yapısal zemin. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Üst sınır manifoldu ve sınır şartları (boundary conditions) | Bir dinamik sistemin içindeki tüm diferansiyel hareketleri kuşatan, onların kararlılığını sağlayan ve sistemi dışarıdan kapatan en üst boyutlu geometrik kabuk veya tavan. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anayasal çatı ve kurumsal kubbe (institutional ceiling) | Bir toplumdaki bireysel ve kurumsal eylemleri himaye eden, onlara meşruiyet ve düzen veren, çöktüğünde bütün alt kurumların birbirine girip yıkıldığı en üst hukuki nizam. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü ya tamamen mitolojik ve antropomorfik bir 'kral koltuğuna' indirgemek ya da aşırı rasyonalize ederek somut çatı, iskele, çardak ve fiziksel tavan manalarını bütünüyle dilden silmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, üzüm bağlarını ayakta tutan çardaktan, arıların kurduğu kovan iskelelerine, şehirlerin çöken tavanlarından ilahi kâinat nizamının en üst tedbir ve idare makamına kadar uzanan bir koruyucu, yükseltici ve taşıyıcı çatı mimarisidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Arşı mekânsal bir taht sanmak antropomorfizme ve teşbihe; onu yok saymak ise Kur'an'ın kâinat yönetimi, emirlerin inişi ve tedbiri hakkındaki kozmik hiyerarşi tasvirlerini anlamsızlaştırmaya yol açar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kâinat, mülk ve otorite tasavvurunun zirve kavramıdır; göklerin ve yerin yaratılışından sonra gerçekleşen istivâyı, emirlerin oradan inip oraya yükselişini ve ilahi adaletin bütün varlığı bir tavan gibi kuşattığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış ve kâinat tasavvurunu anlatan âyetlerde (A'râf 7:54, Yûnus 10:3, Tâhâ 20:5), ahiret ve kıyamet sahnelerinde (Hâkka 69:17, Zümer 39:75) ve medeniyetlerin çöküşünü anlatan kıssalarda (Bakara 2:259, Kehf 18:42). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah'ın evreni yaratıp kendi haline terk ettiği yönündeki deist anlayışı yıkar; zira arş, her an varlığı yöneten, emrin indiği ve meleklerin etrafında döndüğü canlı ve dinamik bir tedbir merkezidir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAhşap direk ve çubuklarla kurulan, asmaları taşımak ve gölge sağlamak için yükseltilen iskele, tavan ve çardak.
- Soyut anlamBir toplumu, devleti veya bütün kâinatı bir arada tutan, altındakilere himaye ve düzen veren, emir ve iradenin tecelli ettiği en üst yönetim kubbesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki tüm alt değişkenleri yukarıdan kuşatan, sınır şartlarını belirleyen, taşıyıcı ve yönlendirici mahiyetteki en üst hiyerarşik çatı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde varlık veya toplum sistemini oluşturan tüm unsurların kümesini, bu kümenin en üst sınırı ve kuşatıcı tavanı olan arşı temsil eder. ifadesi arşın bütün alt kademeleri aşan aşkınlığını ve üst konumunu gösterir. bağıntısı ise en üst çatıdan kaynaklanan yönetim potansiyelinin ve emir akışının sistemdeki her bir alt unsuruna yönelerek onları himaye edip düzenlediğini sembolize eder.