عرض
ع - ر - ض
KÖK- 79 geçiş
- 72 ayet
- 39 sîga
- 13 sözlük
Ön dişler demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ön dişler demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.875 harfباب العين والضاد والراء معهما
ض ر ع، ر ض ع، ع ر ض، ع ض ر مستعملات، ر ع ض، ض ع ر مهملات ضرع: ضَرِعَ الرجل يَضْرَعُ فهو ضَرَعٌ، أي: غمر ضعيف. قال طرفة بن العبد:
.......... فما أنا بالواني ولا الضَّرَعِ الغمر
والضَّرَعُ أيضاً: النحيف الدقيق. يقال: جسدك ضارع، وأنت ضارع، وجنبك ضارع.
قال الأحوص:
كفرت الذي أسدَوْا إليك ووسّدوا من الحسن إنعاماً وجنبك ضارع
وتقول: أضرعته: أي: ذللته. وضَرِعَ، أي: ضعف،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR10.619 harfعَرَضَ له أمرُ كذا يَعرِضُ، أي ظَهَر. وعَرَضْتُ عليه أمر كذا. وعَرَضْتَ له الشيء، أي أظهرته له وأبرزته إليه. يقال: عَرَضْتُ له ثوباً مكان حَقِّهِ. وفي المثل: "عَرْضٌ سابِرِيٌّ" لأنَّه ثوبٌ جيِّدٌ يُشترى بأول عَرْضٍ ولا يُبالغ فيه. وعَرَضَتِ الناقة، أي أصابها كسرٌ وآفةٌ. وعَرَضْتُ البعير على الحَوْضَ، وهذا من المقلوب، ومعناه عَرَضْتُ الحَوْض على البعير. وعَرَضْتُ الجاريةَ على البيع، وعَرَضْتُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok25.847 harfباب العين والضاد مع الراء
عرض ، عضر ، ضرع ، رضع : مستعملة
عرض : قال لله جلَّ وعزَّ : ( وَلاَ تَجْعَلُواْ اللَّهَ عُرْضَةً لاَِيْمَانِكُمْ أَن تَبَرُّواْ وَتَتَّقُواْ ) ( البَقَرَة : 224 ) قال سلمة عن الفراء : يقول : لا تجعلوا الحلف بالله معترضاً مانعاً لكم أن تَبرُّوا ، فجعل العُرضة بمعنى المعترض . ونحوَ ذلك قال أبو إسحاق الزجّاج .
وقال ابن دريد : يقال جعلتُ فلاناً عُرضةً لكذا وكذا ، أي نصبتُه له
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR24.353 harf(باب العين والراء وما يثلثهما)
(عرز) العين والراء والزاء أصل صحيح يدلُّ على استصعابٍ وانقباض. قال الخليل: استعرز عليَّ مثل استعصب. وهذا الذي قال صحيح، وحجّته قولُ الشّمّاخ:
وكلُّ خليلٍ غير هاضِمِ نفِسه *** لوصلِ خليلٍ صارمٌ أو مُعارِزُ([1])
أراد المنقبِض عنه.
والعرب تقول: "الاعتراز الاحتراز"، أي الانقباضُ داعيةُ الاحتراز. يَنْهَون عن التبسُّط والتذرُّع، فربما أدَّى إلى مكروه. ويقال العَرْز:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.417 harf- العرض: خلاف الطول، وأصله أن يقال في الأجسام، ثم يستعمل في غيرها كما قال: ﴿فذو دعاء عريض﴾ [فصلت/51]. والعرض خص بالجانب، وأعرض الشيء: بدا عرضه، وعرضت العود على الإناء، واعترض الشيء في حلقه: وقف فيه بالعرض، واعترض الفرس في مشيه، وفيه عرضيه. أي: اعتراض في مشيه من الصعوبة، وعرضت الشيء على البيع، وعلى فلان، ولفلان نحو: ﴿ثم عرضهم على الملائكة﴾ [البقرة/31]، ﴿وعرضوا على ربك صفا﴾ [الكهف/48]، {إنا عرضنا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.895 harfع ر ض
عرضهم على السيف أي قتلهم وعلى النار أي أحرقهم.
وعرض لفلان إذا جن.
و " أعرض ثوب الملبس " أي صار ذا عرض.
يقال لمن يقال له: ممن أنت فقال: من نزارٍ.
" وطأ معرضاً " أي ضع رجلك حيث وقعت ولا تتّق شيأ.
قال البعيث: فطأ معرضاً إن الحتوف كثيرة وإنك لا تبقي لنفسك باقياً وأعرض لك الشيء إذا أمكنك من عرضه.
وأعرض لك الصيد فارمه وهو معرض لك.
وأعرض لبّي عن كذا إذا نسيته.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok54.606 harfالعَرْضُ: خلافُ الطُّول، والجمع أَعراضٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
يَطْوُونَ أَعْراضَ الفِجاجِ الغُبْرِ،
طَيَّ أَخي التَّجْرِ بُرودَ التَّجْرِ
وفي الكثير عُرُوضٌ وعِراضٌ؛ قال أََبو ذؤيب يصف برذوناً: أَمِنْكَ بَرْقٌ أَبِيتُ الليلَ أَرْقُبُه،
كأَنَّه في عِراضِ الشامِ مِصباحُ؟
وقال الجوهري: أَي في شِقِّه وناحِيتِه. وقد عَرُضَ يَعْرُضُ عِرَضاً مثل صَغُرَ صِغَراً، وعَراضةً، بالفتح؛ قال جرير:
إِذا
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR3.271 harf* ع ر ض * * عَرَضَ * له كذا أي ظهر و * عَرَضْتُهُ * له أظهرته له وأبرزته إليه يقال * عَرَضْتُ * له ثوبا مكان حقه وثوبا من حقه بمعنى واحد و * عَرَضَ * البعير على الحوض وهو من المقلوب والمعنى الحوض على البعير وعَرَضَ الجارية على البيع وعرض الكتاب وعرض الجند إذا أمرهم عليه ونظر ما حالهم و * اعْتَرَضَهُم * و * عَرَضَهُ عارِضٌ * من الحمى ونحوها و * عَرَضَهُم * على السيف قتلا كل ذلك من باب ضرب و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR60.595 harfالعروض ، كصبور: مكة والمدينة، شرفهما الله تعالى وما حولهما ، كما في الصحاح، والعباب، والمحكم، والتهذيب، مؤنث، كما صرح به ابن سيده وروي عن محمد بن صيفي الأنصاري، رضي الله عنه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم خرج يوم عاشوراء وأمرهم أن يؤذنوا أهل العروض أن يتموا بقية يومهم . قيل: أراد من بأكناف مكة والمدينة. وقوله: ما حولهما داخل فيه اليمن، كما صرح به غير واحد من الأئمة، وبه فسروا قولهم: استعمل
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok99.814 harfعَرُضَ
1 عَرُضَ ذ , aor. عَرُضَ , inf. n. عِرَضٌ, [instead of which, as a simple subst., عَرْضٌ is generally used,] and عَرَاضَةٌ, It was, or became, broad, or wide; (S, O, * Msb, K, TA;) as also ↓ اعرض, (A, TA,) which occurs in this sense in two exs. following. (TA.) [And in like manner, ↓ استعرض It grew, or spread, wide; said of a tree; opposed to طَالَ; occurring in the TA in art. بهل.] It is
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR6.508 harfعَرَضَ
عَرَضَ I ( n. ac. عَرْض 1 ),
a. Happened, took place, occurred, befell.
b. [ acc. & La ], Showed to; placed before; presented to.
c. [ acc. & c. ), slew; flogged, whipped.
d. Reviewed; held a review.
e. Read, recited.
f. Followed ( the footsteps of ).
g. [ La ], Interfered with.
h. [ La ], Became practicable, easy to.
i. Hit in the side.
j. [ acc. & 'Ala ], Placed
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR110.752 harfعرض
BAB2
عَرَضَ - يَعْرِضُ، عُرِضَ – يُعْرَضَ - عَرْض(عرضها) – عَرْضاً - عَارِض - عُرْضَة - عَرَض - أَعْرَضَ – يُعْرِضُ - أَعْرِضْ- إِعْراض - مُعْرِض – مُعْرِضُوْن - عَرَّض – يُعَرِّضُ
الجمعة, 11 شباط/فبراير 2011 15:16
عَرَضَ – يَعْرِضُ + كائن + شيئاً: يظهر الشيء المخفي أو المستور بشكل واضح وجلي للناظر: يظهر الشيء المخفي أو المستور بوضعه بحيث يتبين عرضه للناظر (أي نسبة
Sîgalar(39)
- مُعْرِضُونَİlgilenmeyenler(مُفْعِلُونَ)×14
- أَعْرَضَİlgilenmedi(أَفْعَلَ)×5
- فَأَعْرِضْİlgilenme+1 anlam(فَأَفْعِلْ)×5
- مُعْرِضِينَİlgilenmeyenler(مُفْعِلِينَ)×5
- عَرَضَÇıkar(فَعَلَ)×4
- أَعْرَضُواİlgilenmediler(أَفْعَلُوا)×3
- أَعْرِضْİlgilenme(أَفْعِلْ)×3
- وَأَعْرِضْVe ilgilenme(وَأَفْعِلْ)×3
- يُعْرَضُونَSunulurlar(يُفْعَلُونَ)×3
- عَرْضُهَاOnun boyutu(فَعْلُهَا)×2
Mücavir kökler103 mücavir (303 toplam)
- ذكر
12 ortak ayet · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- جهل
4 ortak ayet · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
- نأي
2 ortak ayet · Ve uzaklaştı
- أتي
14 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- خبر
4 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- دنو
6 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- بغي
5 ortak ayet · Buğa boğa demektir
- لغو
2 ortak ayet · Reğev, köpüktür
- مرر
3 ortak ayet · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
- حلف
2 ortak ayet · Hilye süs demektir
- كنن
2 ortak ayet · Okların konduğu kap demektir
- حدث
3 ortak ayet · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
Geçtiği ayetler(72)
… وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ
İlgilenmeyenlerHani, İsrailoğullarından; Allah’tan başkasına ibadet etmeyin; anaya, babaya, akrabalara, yetimlere, yoksullara iyilik yapın. İnsanlara güzellikle söyleyin, namaz kılın zekat verin diye söz almıştık. Sonra pek azınız müstesna yüz çevirdiniz. Ve siz hala yüz çevirenlerdensiniz.
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ يُدْعَوْنَ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ
İlgilenmeyenlerKendilerine Kitab’tan bir pay verilmiş olanları görmedin mi ki; aralarında hüküm vermen için Allah’ın kitabına çağırılıyorlar da, sonra onlardan bir zümre arkasını çeviriyor. Onlar, temelli yüz çevirenlerdendir.
وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْرًا لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ
İlgilenmeyenlerŞayet Allah onlarda bir hayır görseydi; onlara işittirirdi. Eğer işittirmiş olsaydı; yine de yüz çevirenler olarak arkalarını dönerlerdi.
فَلَمَّا آتَاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ بَخِلُوا بِهِ وَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ
İlgilenmeyenlerAma Allah onlara lütuf ve kereminden ihsan edince; cimrilik ettiler ve yüz çevirdiler. Onlar zaten dönektirler.
وَكَأَيِّنْ مِنْ آيَةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا وَهُمْ عَنْهَا مُعْرِضُونَ
İlgilenmeyenlerGöklerde ve yerde nice ayetler vardır ki; yüzlerini çevirerek onları görüp geçerler.
اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ مُعْرِضُونَ
İlgilenmeyenlerİnsanların hesab zamanı yaklaştı. Fakat onlar hala gaflet içinde yüz çeviriyorlar.
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ
İlgilenmeyenlerYoksa O’ndan başka tanrılar mı edindiler? De ki: Kesin delilinizi getirin işte benimle birlikte olanların zikri ve benden öncekilerin zikri. Hayır onların çoğu hakkı bilmezler de onun için yüz çevirirler.
وَجَعَلْنَا السَّمَاءَ سَقْفًا مَحْفُوظًا وَهُمْ عَنْ آيَاتِهَا مُعْرِضُونَ
İlgilenmeyenlerGökyüzünü de korunmuş bir tavan kıldık. Fakat onlar, bundaki ayetlerden yüz çeviriyorlar.
قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ
İlgilenmeyenlerDe ki: Geceleyin ve gündüzün sizi Rahman’dan kim koruyabilir? Ne var ki onlar, Rabblarının zikrinden yüz çevirmektedirler.
وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ
İlgilenmeyenlerKi onlar; boş sözlerden yüz çevirirler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عرض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بدل, ولي, صدف, نفر |
| Zıt Kök | طول |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin boyuna değil enine doğru yayılması, yan yüzünün veya genişliğinin ortaya çıkması, karşıya dikilip görünür kılınması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi hakikatlerin muhatabın önüne sergilenmesi ve insanın buna karşılık yanını dönerek yüz çevirmesi, tecelliye karşı ilgisizlik göstermesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlıkta geçici, sonradan ortaya çıkan ve sürekliliği olmayan ilineklerin (araz/dünyalık) kalıcı ve asıl varlığa tercih edilmesi tehlikesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün "yüz çevirmek" (i‘râz) anlamındaki türevlerini yalnızca kaba bir inat veya inkâr sanıp, insanın hakikate karşı kayıtsız kalmasını, yan çizmesini ve dünyevi geçici çıkarlara (araz) dalarak tecelliyi görmezden gelmesini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عر | Ortaya çıkma, yüzeye vurma, açığa çıkıp belirme ve dış etkiye maruz kalma; nitekim عرر kökünde uyuzun deride belirmesi, عرف kökünde belirginleşip tanınma, عرش kökünde yukarı kalkıp belirgin bir çatı kurma, عري kökünde ise örtünün kalkıp açığa çıkması anlamı esastır | ض | Baskı, sertlik ve yana doğru yayılma niteliği katarak ortaya çıkış hareketini enlemesine genişletmiş; nesnenin yan yüzünü sergilemesi veya kişinin yana dönerek yüz çevirmesi biçiminde cismani ve zihni bir yönelim oluşturmuştur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Bir şeyin görünürlük alanına girmesini, fark edilmeyi ve algı odağına yerleşmeyi simgeler |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Yönelişi, hareketin yöneldiği cepheyi, karşı karşıya gelinen öncü düzlemi ifade eder |
| ض | Olta, bitki (türetme imge); sıkıştırma, yana açılma, baskı | Yan sınırların zorlanmasını, enlemesine yayılmayı ve yana doğru yön değiştirmeyi temsil eder |
| عرض | Görünürlük alanında yan yüzeyini açarak enlemesine belirmek veya yana dönerek cepheden çıkmak | Bir nesnenin veya varlığın boydan ziyade en düzleminde kendini algıya sunması, tecelli etmesi ya da kişinin cepheyi terk edip yanını dönerek savuşması hareketini kurar |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin boyuna (tûl) karşıt olan eni, genişliği; bir şeyin yan tarafı, böğrü ve dağın ya da vadinin yan cephesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cerîr öncesi erken bedevi kullanımında ve Muallaka şairi Tarafetü’b-nü’l-‘Abd ile diğer erken dönem şiirlerinde yolun enine geçilmesi veya bineğin yana meyletmesi anlamında geçer. Câhiliye şairi Ebû Züeyb el-Hüzelî bir şimşeği tasvir ederken şöyle der: أَمِنْكَ بَرْقٌ أَبِيتُ الليلَ أَرْقُبُه / كأَنَّه في عِراضِ الشامِ مِصباحُ (Şam tarafının genişliğinde, ufkun yan cephesinde parlayan bir lamba gibi gece boyu gözlediğim bir şimşek) |
| Erken Arapça kullanım | Askeri teftişte ordunun komutanın önünden geçirilmesi (‘ardü’l-ceynd), satılacak malın alıcının önüne serilmesi (isti‘râz) ve insanın gülerken görünen yan dişleri (el-‘avârıd) için kullanılmıştır |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça عرض kökü, Batı Sami ve Güney Sami dillerinde hem enlemesine genişlik ve yan düzlem hem de ortaya çıkma, karşılaşma ve rastlantısal oluş durumlarıyla etimolojik paralellik gösterir. İbranicede ע-ר-ץ (ʿ-r-ṣ) kökü sarsılma, korkutma veya ani bir baskıyla karşılaşma anlamlarına evrilirken; Aramice ve Süryanicede ע-ר-ע (ʿ-r-ʿ) kökü bir şeyle karşılaşmak, rast gelmek, bir hadisenin vuku bulması veya tesadüf etmek manalarında yerleşik bir zemin kurar (Süryanice ‘era‘ / ‘ra‘: karşılaşmak, başına gelmek). Arapçadaki "araz" (sonradan başa gelen hal, tesadüfi olay, geçici nitelik) kavramı bu semantik hatla doğrudan örtüşür. Kökün enine yayılma ve ortaya konma boyutu, Arapçada fonetik olarak "ḍ" (ض) harfinin lateral-frikatif (yan dişlerden çıkan sürtünmeli) karakteriyle yan cepheye ve enleme doğru yönelmiş; böylece hem "öne serip sunmak" hem de "yan dönüp savuşmak" zıt kutuplu (ezdâd) anlamlarını aynı kök çekirdeğinde toplamıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عرض çekirdeği | Boyun zıddı olan en; bir nesnenin önünü değil yan yüzünü göstermesi, sergileme ve yüz çevirme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ‘ra‘ (karşılaşmak, vuku bulmak), İbranice ʿ-r-ṣ | Karşılaşma, bir hadisenin önüne çıkması ve sonradan beliren arızi hallerle örtüşen ortak semantik zemin | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yan/genişlik izleri | Çad ve Kuşitik dillerinde benzer lateral seslerle yan ve kenar kavramları arasında zayıf paralellikler | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عرض | Anlamlı | Enine olmak, sergilemek, yüz çevirmek | Hedef kök; genişlik, sunum ve yana dönme | Kur'an'da geçer |
| عضر | Anlamlı | Katılık, sertlik ve kabalık | Karakterde sertlik, huysuzluk ve kaba davranış | Kur'an'da geçmez |
| رعض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| رضع | Anlamlı | Süt emmek | Çocuğun memeyi emmesi ve sütten beslenmesi | Kur'an'da geçer |
| ضعر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| ضرع | Anlamlı | Boyun eğmek, zayıflık, yalvarmak | Güçsüz düşüp tevazu göstermek ve sızlanmak | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عرض | Merkez | Sunmak, enine yayılmak, yana dönmek | Nesnenin yanını veya tamamını ortaya sermesi yahut muhatabın yan çizerek ilgisiz kalması | Nötr bir sergileme ve yana yöneliş |
| بدل | Komşu | Değiştirmek, başkasıyla ikame etmek | Bir şeyi bırakıp yerine başkasını alma eylemi; عرض ise değiştirmekten ziyade yüz çevirip geçici olana yönelmektir | Yer değiştirme vurgusu |
| ولي | Komşu | Sırtını dönmek, çekip gitmek | Arkasını dönüp fiziksel veya zihinsel olarak tamamen uzaklaşmak; عرض ise yana meyletmek ve ilgisizce geçiştirmektir | Tam arkasını dönme hali |
| صدف | Komşu | Yüz çevirip engellemek | Sadece yüz çevirmeyip başkasını da o şeyden saptırmak ve yan çizmek | Yüz çevirmede aktif direnç |
| نفر | Komşu | Ürküp kaçmak | Bir korku veya nefret sebebiyle hızla uzaklaşmak; عرض ise kaçmaktan ziyade umursamazca yanını dönmektir | Ürkerek savrulma |
| طول | Zıt | Boy, uzunluk, süreklilik | Dikey uzanım, derinlik ve kalıcılık; عرض ise yatay uzanım, en ve geçici arızî boyuttur | Dikey ve sürekli oluş |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عرض | En, sunmak, yüz çevirmek, geçici meta | Varlığın yatay düzlemi, algıya sunulması ve ilgisizce yan dönülmesi bütünlüğü | Kesin |
| Latince | Proponere, Avertere, Accidens | Sunmak, yüz çevirmek, ilinek (araz) | Proponere sunma boyutunu, avertere yüz çevirmeyi, accidens ise geçici niteliği karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To display, to turn away, accident/transient | Sergilemek, yüz çevirmek, geçici durum | Display arz etmeyi, turn away i‘râzı, transient dünyevi geçici metayı ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Darbieten, Abwenden, Akzidenz | Sunmak, çevirmek, ilinek | Darbieten tecelli ve sunumu, abwenden ilgisizliği, Akzidenz felsefi arazı tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Exposer, Se détourner, Accident | Sunmak, yüz çevirmek, geçici şey | Exposer göz önüne sermeyi, se détourner ilgisizce yüz çevirmeyi verir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lalande Vocabulaire technique et critique de la philosophie.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَعْرَضَ / مُعْرِضُونَ / فَأَعْرِضْ | Yüz çevirmek, hakikate ilgisiz kalmak | Vahiy, peygamber ve ayetler karşısında yan çizip umursamaz davrananların tavrı; En‘âm 6:4, Kehf 18:57, Tâhâ 20:124 |
| عَرَضَ / يُعْرَضُونَ | Sunmak, göz önüne sermek, arz etmek | Eşyanın meleklere, insanların ve amellerin Allah’a yahut cehennemin kâfirlere gösterilmesi; Bakara 2:31, Hûd 11:18, Kehf 18:100 |
| عَرَض / عَرَضًا | Dünyalık, geçici menfaat, fani nesne | Sürekliliği olmayan, çarçabuk tükenen dünyevi çıkar ve ganimet; Âl-i İmrân 3:152, Nisâ 4:94, A‘râf 7:169 |
| عَرْضُهَا | En, genişlik, hacim boyutu | Cennetin büyüklüğünü ve sınırsızlığını gökler ve yerle kıyaslayarak tasvir eden ayetler; Âl-i İmrân 3:133, Hadîd 57:21 |
| عَرَّضْتُمْ | Üstü kapalı ima etmek, çıtlatmak | Evlenme niyetini doğrudan açıkça söylemeyip dolaylı yoldan hissettirmek; Bakara 2:235 |
| عَارِض | Ufukta beliren enlemesine bulut | Helak edici fırtına öncesi yağmur zannedilerek sevinilen yaygın bulut kütlesi; Ahkāf 46:24 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cevher-araz teorisi | Kendi başına kaim olamayan, cevherde yer alan ve iki zamanda baki kalmayan geçici nitelikler; kâinatın hudûs delili | Kendi kendine var olamayan, anlık yaratılan geçici nitelik |
| Fıkıh | Ta‘rîz (kinaye/ima) ve mal satımı | İddet bekleyen kadına evlilik niyetini imayla bildirme; malı pazara arz etme ve kusurları gizlememe | Dolaylı ifade ile bağlayıcı olmayan beyan ve iktisadi teşhir |
| Tefsir | İ‘râz ayetlerinin tahlili | Peygamberin müşriklerden yüz çevirmesi emrinin tebliğden vazgeçiş mi yoksa polemikten kaçınma mı olduğu tartışması | Hakikate karşı kayıtsızlık ile bâtıla karşı bilinçli mesafe ayrımı |
| Hadis | Amellerin arzı ve ‘arîda | Amellerin pazartesi-perşembe günleri Allah’a sunulması; geniş ve kapsamlı dua ve meselelerin tasviri | Denetime ve müşahedeye çıkarma, yaygınlık |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve mükellefiyet | Tecelli ve teslimiyet imtihanı | Hakikatin bilince arz edilmesi karşısında kibrin ya da ihmalin frenlenmesi | Hakikat insanın önüne serilir; i‘râz eden kişi hakikati inkârdan önce ona ilgisiz kalarak sorumluluktan kaçar | Kesin |
| İlmi | Varlık ontolojisi | Araz ve töz ayrışması | Varlığın değişken ve geçici tezahürlerinin tespiti | Değişen görünüşlerin arkasındaki sabit yasayı kavrayabilmek için arızi olanla kalıcı olanı ayırma yöntemi kurulur | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve denetim | Hesap verme ve teftiş (‘ard) | Kamusal yetkilerin ve halkın durumunun otoriteye arzı | Gücün ve tebaanın şeffaf biçimde sergilenmesi, gizli ajandaların kamusal alana çıkarılarak yargılanması | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve piyasa | Arz-talep ve geçici sermaye | Malın piyasaya sürülmesi ve fani metanın dolaşımı | Üretilen değerlerin pazarda alıcıya sunulması; ancak bu metanın (araz) nihai gaye değil araç kılınması dengesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Projeksiyon (izdüşüm) ve pertürbasyon (sapma/salınım) | Üç boyutlu bir nesnenin iki boyutlu düzleme enlemesine yansıtılması (arz) veya kararlı bir yörüngeye dışarıdan etki eden geçici, arızi sarsıntıların sistemi yana doğru saptırması (i‘râz) | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel kaçınma (cognitive avoidance) ve tüketim fetişizmi | Bireyin yüzleşmekten korktuğu hakikat verisi karşısında dikkatini bilinçli olarak yan uyaranlara kaydırması ve varoluşsal derinliği geçici metalarla ikame etmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca "yüz çevirmek" (düşmanlık edip ters gitmek) ve fiziksel "arz etmek" (göstermek) ikiliğine hapsederek, araz ile dünyevi meta arasındaki ontolojik bağı koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da عرض hakikatin en açık biçimde insanın görüş alanına çıkarılması (arz), insanın ise sorumluluk almamak için yan çizmesi (i‘râz) ve derin manayı bırakıp yüzeydeki geçici kazançlara (araz) saplanması sürecini bir bütün olarak açıklar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İ‘râz edenlerin sadece açık inkârcılar olduğu zannedilir; oysa hakikati kabul ettiği halde ona lakayt kalan, gündelik geçici heveslerin (araz) peşine düşüp vahyin davasına yan çizen dindarların bu kapsama girdiği gözden kaçırılır |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatap psikolojisini ve varlık hiyerarşisini kurduğu temel kavramlardan biridir. İnsanın helak oluşunun kökeninde doğrudan bilgi eksikliği değil, önüne serilen (ma‘rûd) hakikate karşı kayıtsız kalıp yan çizmesi (i‘râz) yatar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Emanetin arzı (Ahzâb 33:72), isimlerin meleklere arzı (Bakara 2:31), ahirette amellerin ve safların sergilenmesi (Kehf 18:48, Kehf 18:100), peygamberlerin muhataplarının yüz çevirmesi karşısındaki tavırları (En‘âm 6:68, Nisâ 4:63) ve dünya malının yerildiği ayetlerde (Nisâ 4:94) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikate karşı duruşun yalnızca "küfür" ve "yalanlama" (tekzîb) gibi aktif bir savaşla sınırlı olmadığını; pasif umursamazlığın, gündelik dünyevi çıkarlara dalarak yan çizmenin de aynı derecede yıkıcı bir sapma olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir cismin boyuna karşıt olan eni, yan tarafı; bir şeyin gizli kalmayıp yan yüzeyiyle ortaya serilmesi veya bir kimsenin yüzünü doğrudan hedeften yana doğru eğmesi.
- Soyut anlamHakikatin bütün açıklığıyla idrake sunulması (tecelli/arz) karşısında öznenin iradi olarak odağını kaydırması, yan çizerek kayıtsızlaşması (i‘râz) ve kalıcı cevheri terk edip geçici ilineklere (araz) saplanması.
- Sistematik karşılıkVarlık alanında asıl olan ile geçici olanın (cevher-araz), ahlak ve inanç alanında ise tebliğ edilen hakikat ile ona karşı takınılan kayıtsızlığın karşı karşıya geldiği dinamik yüzleşme matrisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde tecelli eden hakikat ve manayı, bu hakikatin insanın algı düzlemine enlemesine sergilenmesini (arz/projeksiyon), insanın idrak alanına giren görünür hakikat vektörünü simgeler. ifadesi, öznenin yöneliş ekseni () ile hakikat vektörü () arasındaki açısal sapmayı, yani yan çizmeyi ve yüz çevirmeyi (i‘râz) gösterir. Bu sapma gerçekleştiğinde, öznenin nihai yönelimi (), kalıcı hakikatten koparak geçici ve arızi dünyevi metaların () belirlediği bir fonksiyona () dönüşür.