عرش
ع - ر - ش
KÖK- 33 geçiş
- 32 ayet
- 11 sîga
- 13 sözlük
Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir. Kürsü oradaki oturulacak tahtadan yapılmış yerdir. Kürsü dört boyutlu uzay, arş beş boyutlu uzaydır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Toplantı yerinde yöneticinin durduğu yüksek yerdir. Kürsü oradaki oturulacak tahtadan yapılmış yerdir. Kürsü dört boyutlu uzay, arş beş boyutlu uzaydır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR10.363 harfباب العين و الشين والراء معهما
)ع ش ر، ع رش، ش ع ر، ش ر ع، ر ع ش مستعملات، ر ش ع مهمل( عشر: العَشْرُ: عدد المؤنّث، والعَشَرَةُ: عدد المذكّر، فإذا جاوزت ذلك أنّثت المؤنث وذكّرت المذكر.
وتقول: عَشْرُ نسوة، وإحدى عَشْرَةَ امرأة، وعشرةُ رجالٍ، وأَحدَ عَشَرَ رجلاً وثلاثةَ عَشَرَ رجلاً تلحق الهاء في ثلاثة وتنزعها من عشرة، ثم تقول: ثلاث عشرة امرأة تنزع الهاء من ثلاثة وتلحقها بالعشرة.
وعَشَرْتُ القوم:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.346 harfالعَرْشُ: سريرُ الملك. وعَرْشُ البيت: سَقْفُهُ. وقولهم ثُلَّ عَرْشُه، أي وهى أمره وذهب عِزُّهُ. قال زهير:
تَداركْتُما عَبْساً وقد ثُلَّ عَرْشُهاوذُبْيانَ إذ زَلَّتْ بأقدامِها النَعْلُ
والعَرْشُ والعَريشُ: ما يستظل به. وعَرْشُ القدم: ما نتأ في ظهرها وفي الأصابع. وعَرْشُ السِماك: أربعةُ كواكبَ صغارٍ أسفلَ من العَوَّاءِ، يقال إنَّها عَجُزُ الأسد. قال ابن أحمر:
باتَتْ عليه لَـيْلَةٌ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok31.694 harfباب العين والشين مع الراء
عشر ، عرش ، شرع ، رعش ، شعر : مستعملات
عشر : قال الليث : العَشْر عدد المؤنّث ، والعشرة عدد المذكّر ، فإذا جاوزت العشرة أنَّثت المذكر وذكَّرتَ المؤنث ، تقول عشر نسوة وعشرة رجال ، فإذا جاوزْت العشر فإنّ ابن السكيت حكَى عن الفراء تقول في المذكر أحد عشَر . قال : ومن العرب من يسكِّن العين فيقول أَحَدَ عْشَر ، وكذلك يسكّنها إلى تسعةَ عشَر ، إلاّ اثني عشر فإنَّ العين منه لا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR24.353 harf(باب العين والراء وما يثلثهما)
(عرز) العين والراء والزاء أصل صحيح يدلُّ على استصعابٍ وانقباض. قال الخليل: استعرز عليَّ مثل استعصب. وهذا الذي قال صحيح، وحجّته قولُ الشّمّاخ:
وكلُّ خليلٍ غير هاضِمِ نفِسه *** لوصلِ خليلٍ صارمٌ أو مُعارِزُ([1])
أراد المنقبِض عنه.
والعرب تقول: "الاعتراز الاحتراز"، أي الانقباضُ داعيةُ الاحتراز. يَنْهَون عن التبسُّط والتذرُّع، فربما أدَّى إلى مكروه. ويقال العَرْز:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.764 harf- العرش في الأصل: شيء مسقف، وجمعه عروش. قال تعالى: ﴿وهي خاوية على عروشها﴾ [البقرة/259]، ومنه قيل: عرشت الكرم وعرشته: إذا جعلت له كهيئة سقف، وقد يقال لذلك المعرش. قال تعالى: ﴿معروشات وغير معروشات﴾ [الأنعام/141]، ﴿ومن الشجر ومما يعرشون﴾ [النحل/68]، ﴿وما كانوا يعرشون﴾ [الأعراف/137]. قال أبو عبيدة (راجع: مجاز القرآن 1/227) : يبنون، واعترش العنب: ركب عرشه، والعرش: شبه هودج للمرأة شبيها في الهيئة بعرش
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.206 harfع ر ش
اين ما غرسوه وما عرشوه " ودمّرنا ما كان يصنع فرعون وقومه وما كانوا يعرشون " وقريء: يغرسون.
واستوى على عرشه إذا ملك وثلّ عرشه إذا هلك.
قال زهير: تداركتما عبساً وقد ثلّ عرشها وذبيان إذ زلّت بأقدامها النعل ويقال: من العرش إلى الفرش.
وعريش موسى لا صرح هامان وهو شبه الخيمة من خشب وثمام.
وتعرشنا ببلادنا: نحو تخيمنا.
والعرائش والعرش والعروش واحد والعروش أيضاً: كان أبو
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.272 harfالعَرْش: سرير الملِك، يدلُّك على ذلك سرير ملِكة سَبَإِ، سمَّاه اللَّه عز وجل عَرْشاً فقال عز من قائل: إِني وجدتُ امرأَة تملكهم وأُوتيتْ من كل شيءٍ، ولها عرش عظيمٌ؛ وقد يُستعار لغيره، وعرض الباري سبحانه ولا يُحدُّ، والجمع أَعراشٌ وعُروشٌ وعِرَشَةٌ. وفي حديث بَدْءِ الوَحْيِ: فرفعتُ رأْسي فإِذا هو قاعدٌ على عَرْش في الهواء، وفي رواية: بين السماء والأَرض، يعني جبريلَ على سرير. والعَرْش: البيتُ، وجمعه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR593 harf* ع ر ش * * العَرْشُ * سرير الملك و * عَرْشُ * البيت سقفه وقولهم ثل عرشه على ما لم يسم فاعله أي وهى أمره وذهب عزه و * عَرَشَ * بنى بناء من خشب وبابه ضرب ونصر وكروم * مَعْرُشَاتٌ * و * العَرِيشُ * عريش الكرم وهو أيضا خيمة من خشب وثمام والجمع * عُرُش * بضمتين كقليب وقلب ومنه قيل لبيوت مكة العرش لأنها عيدان تنصب ويظلل عليها وفي الحديث ﴿تمتعنا مع رسول الله ]ص[ وفلان كافر بالعرش﴾ ومن قال * عُرُوشٌ *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR12.819 harfالعرش: عرش الله تعالى، ولا يحد، وروى عن ابن عباس أنه قال: الكرسي موضع القدمين، والعرش لا يقدر قدره، وفي المفردات للراغب: وعرش الله مما لا يعلمه البشر إلا بالاسم لا على الحقيقة، وليس كما تذهب إليه أوهام العامة؛ فإنه لو كان كذلك لكان حاملا له تعالى لا محمولا، وقال الله تعالى: إن الله يمسك السموات والأرض أن تزولا ولئن زالتا إن أمسكهما من أحد من بعده. وقال قوم: هو الفلك الأعلى، والكرسي: فلك الكواكب،
العرش: عرش الله تعالى، ولا يحد، وروى عن ابن عباس أنه قال: الكرسي موضع القدمين، والعرش لا يقدر قدره، وفي المفردات للراغب: وعرش الله مما لا يعلمه البشر إلا بالاسم لا على الحقيقة، وليس كما تذهب إليه أوهام العامة؛ فإنه لو كان كذلك لكان حاملا له تعالى لا محمولا، وقال الله تعالى: إن الله يمسك السموات والأرض أن تزولا ولئن زالتا إن أمسكهما من أحد من بعده. وقال قوم: هو الفلك الأعلى، والكرسي: فلك الكواكب، واستدلوا بما روى عنه صلى الله عليه وسلم وما السموات السبع والأرضون السبع في جنب الكرسي إلا كحلقة ملقاة في أرض فلاة. والكرسي عند العرش كذلك. قلت: وقد نقل المصنف، رحمه الله تعالى هذا القول في البصائر هكذا، ولم يرتضه. أو العرش: ياقوت أحمر يتلألأ من نور الجبار تعالى، كما ورد في بعض الآثار. وفي الصحاح: العرش: سرير الملك. قلت: وبشه فسر قوله تعالى ولها عرش عظيم وفي حديث بدء الوحي فرفعت رأسي فإذا هو قاعد على عرش في الهواء وفي رواية بين السماء والأرض يعني جبريل، عليه السلام، على سرير، وقال الراغب: وسمي مجلس السلطان عرشا اعتبارا بعلوه، وقال عز وجل أيكم يأتيني بعرشها. وقال نكروا لها عرشها. وقال: أهكذا عرشك. وكنى به عن العز والسلطان والمملكة. وقوام الأمر، ومنه قولهم: ثل عرشه، أي عدم ما هو عليه من قوام أمره، وقيل: وهي أمره، وقيل: ذهب عزه، ومنه حديث عمر رضي الله تعالى عنه أنه رئى في المنام فقيل له: ما فعل بك ربك? قال: لولا أن تداركني لثل عرشي. وقال زهير: تداركتما الأحلاف قد ثل عرشهاوذبيان إذ زلت بأحلامها النعل
والعرش: ركن الشيء، قاله الزجاج والكسائي، وبه فسر قوله تعالى: وهي خاوية على عروشها. أي خلت وخربت على أركانها. والعرش من البيت: سقفه، ومنه الحديث أو كالقنديل المعلق بالعرش، يعني السقف، وفي حديث آخر كنت أسمع قراءة رسول الله صلى الله عليه وسلم على عرشي أي سقف بيتي، وبه فسر قوله تعالى: خاوية على عروشها. أي صارت على سقوفها، كما قال عز من قائل: فجعلنا عاليها سافلها. أراد أن حيطانها قائمة، وقد تهدمت سقوفها، فصارت في قرارها، وانقعرت الحيطان من قواعدها، فتساقطت على السقوف المتهدمة قبلها، ومعنى الخاوية والمنقعرة واحد، وهي المنقلعة من أصولها، وجعل بعضهم على بمعنى عن، وقال: أي خاوية عن عروشها؛ لتهدمها، وعروشها: سقوفها، يعني سقط بعضها على بعض وأصل ذلك أن يسقط السقف، ثم تسقط الحيطان عليها. والعرش: الخيمة من خشب وثمام. والعرش: البيت الذي يستظل به، كالعريش، ومنه الحديث قيل لرسول الله صلى الله عليه وسلم يوم بدر: ألا نبني لك عريشا تستظل به، فقال: بل عرش كعرش موسى، ج أي جمع الكل عروش وعرش، بضمتين، وأعراش وعرشة، بكسر ففتح، وقال ابن سيده: وعندي أن عروشا جمع عرش، وعرشا جمع عريش، وليس جمع عرش؛ لأن باب فعل وفعل كرهن ورهن، وسحل وسحل لا يتسع. والعرش من القوم: رئيسهم المدبر لأمرهم، على التشبيه بعرش البيت، وبه فسر قول الخنساء: كان أبو حسان عرشا خوى مما بناه الدهر دان ظليل
أي كان يثظلنا بتدبيره في أموره. والعرش: القصر، وقال كراع: هو البيت والمنزل. والعرش: كواكب قدام السماك الأعزل، وقال الجوهري: هي أربعة كواكب صغار، أسفل من العواء، ويقال لها: عرش السماك، وعجز الأسد. وفي التهذيب: عرش الثريا: كواكب قريبة منها. والعرش: الجنازة، وهو سرير الميت، قيل: ومنه الحديث اهتز العرش لموت سعد بن معاذ واهتزازه: فرحه بحمل سعد عليه إلى مدفنه. وقيل: إنه عرش الله تعالى؛ لأنه قد جاء في رواية، أخرى اهتز عرش الرحمن لموت سعد، وهو كناية عن ارتياحه بروحه حين صعد به؛ لكرامته على ربه، وقيل: هو على حذف مضاف، وقد تقدم البحث في ذلك مبسوطا في ه ز ز، فراجعه. وقال ابن الأعرابي: العرش: الملك، بضم الميم، وهو كناية، كما تقدم، عن الراغب. والعرش: الخشب تطوى به البئر بعد أن تطوى، أي يطوى أسفلها، بالحجارة قدر قامة، قاله الجوهري، وقد عرشها يعرشها، ويعرشها، فأما الطي فبالحجارة خاصة، وإذا كانت كلها بالحجارة فهي مطوية وليست معروشة. والعرش من القدم: ما نتأ من ظهر القدم، وفيه الأصابع؛ ويضم، والجمع أعراش وعرشة. والعرش: المظلة، وأكثر ما يكون من قصب، وقد تسوى من جريد النخل، ويطرح فوقها الثمام، كما نقله الأزهري عن العرب. والعرش: الخشب الذي يقوم عليه المستقي، وهو بناء يبنى من خشب على رأس البئر يكون ظلالا، فإذا نزعت القوائم سقطت العروش، قاله ابن بري، وأنشد الجوهري: وما لمثابـات الـعـروش بـقـية إذا استل من تحت العروش الدعائم قلت: وهو قول القطامي عمير بن شييم، قال الجوهري: والمثابة أعلى البئر حيث يقوم الساقي، وقال آخر: أكل يوم عرشها مقيلي. والعرش للطائر: عشه الذي يأوي إليه. والعرشان، بالضم: لحمتان مستطيلتان في ناحيتي العنق، بينهما الفقار، قال العجاج: وامتد عرشا عنقه للقمته. أو هما في أصلها، أي العنق، قاله أبو العباس: وفي بعض النسخ: أصلهما، وهو غلط، أو هما الأخدعان، وهما موضعا المحجمتين، قاله ابن عباد، قال ذو الرمة فيما أنشده الأصمعي: وعبد يغوث يحجل الطير حولهقد احتز عرشيه الحسام المذكر
يعني عبد يغوث بن وقاص المحاربي، وكان رئيس مذحج يوم الكلاب، ولم يقتل ذلك اليوم، وإنما أسر وقتل بعد ذلك. وقال ابن عباد: والعرشان: عظمان في اللهاة يقيمان اللسان، ومنه حديث مقتل أبي جهل، لعنه الله تعالى، قال لابن مسعود، رضي الله تعالى عنه: سيفك كهام، فخذ سيفي فاحتز به رأسي من عرشي. والعرش: آخر شعر العرف من الفرس، وهما عرشان فوق العلباوين، قاله ابن دريد. والعرش: الأذن. وقال الأصمعي: العرشان: الأذنان، سميا عرشين لمجاورتهما عرش العنق، ويقال: أراد فلان الإقرار بحقي فنفث فلان في عرشيه، إذا ساره، وإذا ساره في أذنيه فقد دنا من عرشيه نقله الزمخشري والصاغاني. والعرش: الضخمة من النوق كأنها معروشة الزور، قال عبدة بن الطبيب: عرش تشير بقنوان إذا زجرت من خصبة بقيت منها شماليل
والعرش: مكة المشرفة، نفسها أو بيوتها القديمة، ويفتح، كالعروش، بالضم، نقله المصنف في البصائر، وقيل: هو جمع، واحده عرش وعريش، وعن أبي عبيد: عروش مكة: بيوتها؛ لأنها كانت عيدانا تنصب، ويظلل عليها. أو العرش، بالفتح، مكة، شرفها الله تعالى، كالعريش، نقله الأزهري، وبالضم: بيوتها، كالعروش، ويقال: إن العروش جمع عرش، والعرش: جمع عريش، كقليب وقلب، فالعروش حينئذ جمع الجمع، فصار المجموع مما ذكره من أسماء مكة شرفها الله تعالى خمسة: العرش، والعروش، بضمهما، والعرش بالفتح، والعريش، كأمير، والعرش، بضمتين، فتأمل. والعرش: ما بين العير والأصابع من ظهر القدم من ظاهر، عن ابن عباد، وقال ابن الأعرابي: ظهر القدم: العرش، وباطنه: الأخمص، ويفتح، ج: عرشة، بكسر ففتح، وأعراش. وقول سعد، رضي الله تعالى عنه، حين بلغه أن معاوية ينهي عن متعة الحج، فقال: تمتعنا مع رسول الله صلى الله عليه وسلم وفلان كافر بالعرش. يعني معاوية، رضي الله تعالى عنه، وأراد بالعرش بيوت مكة، يعني وهو مقيم بمكة، أي ببيوتها في حال كفره قبل إسلامه، وقيل: أراد به أنه كان مختفيا في بيوت مكة، فمن قال عرش فواحدها عريش، مثل قلب وقليب، ومن قال عروش فواحدها عرش، مثل فلس وفلوس. وبعير معروش الجنبين، أي عظيمهما، كما تعرش البئر إذا طويت. وعرش الوقود، وعرش تعريشا مجهولين، إذا أوقد وأديم، عن ابن عباد. والعريش، كالهودج تقعد المرأة فيه على بعير، وليس به، نقله الجوهري، وقال الراغب: تشبيها في الهيئة بعرش الكرم. والعريش: ما عرش للكرم من عيدان تجعل كهيئة السقف، فتجعل عليها قضبان الكرم. والعريش: خيمة من خشب وثمام، وأحيانا تسوى من جريد النخل، ويطرح فوقها الثمام، ج عرش، كقلب وقلب، ومنه عرش مكة؛ لأنها تكون عيدانا تنصب ويظلل عليها، قاله أبو عبيدة. والعريش: د، في أول أعمال مصر في ناحية الشام خربت، كذا في النسخ، وكان الأولى أن يقول: خرب، وأما الصاغاني فقال: مدينة، وهي الآن خراب. قلت: ولها قلعة متينة وقد عمرت بعد زمن المصنف، رحمه الله تعالى، وهي الآن آهلة، بينها وبين غزة مسافة قريبة. والعريش: أن يكون في الأصل الواحد أربع نخلات أو خمس، وهكذا في التكملة أيضا، وقد قلده المصنف، رحمه الله، والذي في التهذيب يخالفه، فإنه قال: والعرش: الأصل يكون فيه أربع نخلات أو خمس، حكاه أبو حنيفة عن أبي عمرو، وإذا نبتت رواكيب أربع أو خمس على جذع النخلة فهو العريش. وعرش الرجل يعرش، بالكسر، ويعرش، بالضم: بنى عريشا، قرأ ابن عامر وأبو بكر في الأعراف وفي النحل: يعرشون. بالضم، والباقون بالكسر، كأعرش، عن الزجاج، وعرش تعريشا. وعرش الكلب، إذا خرق ولم يدن للصيد. وعرش الرجل: بطر وبهت، كعرش، بالكسر، عرشا، محركة، وعرشا، بالفتح. قلت: كلام المصنف هنا غير محرر؛ فإن الذي نقله الصاغاني عن ابن الأعرابي ما نصه: يقال
للكلب إذا خرق ولم يدن للصيد. عرس وعرش بالكسر، أي بالسين والشين، وكلاهما من باب فرح، وقال شمر: وعرش فلان وعرس عرشا وعرسا: بطر وبهت، كل بمعنى، فصحف المصنف أحدهما، وظن أنهما بالشين، وجعل الاختلاف في الأبواب، وتقدم له في السين أيضا أن العرس، محركة: الدهش، وقد عرس كفرح، ولم يذكر هناك الباب الثاني، وقال أيضا في السين: عرس، كفرح: بطر، فظهر بذلك أن عرش وعرس بالشين والسين كلاهما كفرح، بمعنى خرق الكلب والبهتة، فتأمل. وراجع في مستدركات حرف السين؛ فقد استدللنا هناك بقول أبي ذؤيب وغيره. وعرش البيت يعرشه عرشا وعروشا: بناه، وبه فسر أبو عبيدة قوله تعالى: وما كانوا يعرشون. أي يبنون، كما نقله عنه الراغب. وعرش الكرم يعرشه عرشا وعروشا: عمل له عرشا، ورفع دواليه على الخشب، كعرشه تعريشا، وقيل: عرشه تعريشا، إذا عطف العيدان التي ترسل عليها قضبان الكرم. وعرش البئر يعرشه ويعرشه عرشا: طواها بالحجارة على قدر قامة من أسفلها، وطوى سائرها بالخشب، فهي معروشة. وعرش فلانا يعرشه عرشا: ضربه في عرش رقبته، أي أصلها. وعرش بالمكان يعرش عروشا: أقام. وعرش بغريمه، كسمع، عرشا: لزمه. ونقل ابن القطاع عن ابن الأعرابي: عرش بغريمه، من حد ضرب. وعرش عني: عدل، وتقدم أن ذلك في السين، وجعله هناك من باب ضرب، فتأمل. وعرش على ما عند فلان: امتنع، وهذا عن ابن الأعرابي بالسين المهملة. وعرش الحمار برأسه، هكذا في النسخ، وهو غلط، والصواب بعانته، كما في الصحاح، تعريشا: حمل عليه، والصواب عليها فرفع رأسه، وقيل: صوته، وفتح فمه، وقيل: إذا شحا فاه بعد الكرف، ونقله ابن القطاع هكذا، وجعله من حد ضرب. وعرش البيت تعريشا: سقفه ورفع بناءه. وعرش عني الأمر تعريشا: أبطأ. هذا هو الصواب، كما هو نص أبي زيد، فقوله: به لا حاجة إليه، وأنشد أبو زيد بيت الشماخ:لكلب إذا خرق ولم يدن للصيد. عرس وعرش بالكسر، أي بالسين والشين، وكلاهما من باب فرح، وقال شمر: وعرش فلان وعرس عرشا وعرسا: بطر وبهت، كل بمعنى، فصحف المصنف أحدهما، وظن أنهما بالشين، وجعل الاختلاف في الأبواب، وتقدم له في السين أيضا أن العرس، محركة: الدهش، وقد عرس كفرح، ولم يذكر هناك الباب الثاني، وقال أيضا في السين: عرس، كفرح: بطر، فظهر بذلك أن عرش وعرس بالشين والسين كلاهما كفرح، بمعنى خرق الكلب والبهتة، فتأمل. وراجع في مستدركات حرف السين؛ فقد استدللنا هناك بقول أبي ذؤيب وغيره. وعرش البيت يعرشه عرشا وعروشا: بناه، وبه فسر أبو عبيدة قوله تعالى: وما كانوا يعرشون. أي يبنون، كما نقله عنه الراغب. وعرش الكرم يعرشه عرشا وعروشا: عمل له عرشا، ورفع دواليه على الخشب، كعرشه تعريشا، وقيل: عرشه تعريشا، إذا عطف العيدان التي ترسل عليها قضبان الكرم. وعرش البئر يعرشه ويعرشه عرشا: طواها بالحجارة على قدر قامة من أسفلها، وطوى سائرها بالخشب، فهي معروشة. وعرش فلانا يعرشه عرشا: ضربه في عرش رقبته، أي أصلها. وعرش بالمكان يعرش عروشا: أقام. وعرش بغريمه، كسمع، عرشا: لزمه. ونقل ابن القطاع عن ابن الأعرابي: عرش بغريمه، من حد ضرب. وعرش عني: عدل، وتقدم أن ذلك في السين، وجعله هناك من باب ضرب، فتأمل. وعرش على ما عند فلان: امتنع، وهذا عن ابن الأعرابي بالسين المهملة. وعرش الحمار برأسه، هكذا في النسخ، وهو غلط، والصواب بعانته، كما في الصحاح، تعريشا: حمل عليه، والصواب عليها فرفع رأسه، وقيل: صوته، وفتح فمه، وقيل: إذا شحا فاه بعد الكرف، ونقله ابن القطاع هكذا، وجعله من حد ضرب. وعرش البيت تعريشا: سقفه ورفع بناءه. وعرش عني الأمر تعريشا: أبطأ. هذا هو الصواب، كما هو نص أبي زيد، فقوله: به لا حاجة إليه، وأنشد أبو زيد بيت الشماخ:
ولما رأيت الأمر عرش هونه تسليت حاجات الفؤاد بشمرا يصف فوت الأمر وصعوبته بقوله: عرش هونه، ويروى عرش هوية، من عرش البئر. وتعرش بالبلد: ثبت، عن أبي زيد. وتعرش بالأمر: تعلق به، كتعروش، عن الصاغاني. واعترش العنب، إذا علا على العريش. وفي المفردات: ركب عريشه، وفي المفردات: اعترش العنب العريش اعتراشا: علاه على العراش. وفي الأساس: اعترشت القضبان على العريش: علت واسترسلت، وهو مطاوع عرش، كرفع وارتفع. واعترش فلان: اتخذ عريشا. واعترش الدابة: ركبها، كاعترسها، بالسين المهملة، وقد أهمله هناك، واستدركناه عليه، ولكن الذي صرح به أئمة اللغة: اعترس الفحل الناقة؛ إذا بركها للضراب، وقيل أكرهها للبروك، ولم يذكروا الاعتراس بمعنى الركوب، فتأمل، وكذا قال الأزهري وابن سيده وغيرهما: اعترس الدابة، واعروشها وتعروشها، أي ركبها، ولم يذكر اعترش بهذا المعنى أصلا، فقد خالف المصنف، وأحال على ما لم يذكر، وفي بعض النسخ كاعترشها، بالشين المعجمة، هكذا هو غالب النسخ، وهو خطأ ظاهر. والمعروش، أي كمدحرج، هكذا في النسخ، والصواب المتعروش: المستظل بشجرة ونحوها، وقد تعروش بها، كما في اللسان وفي التكملة. ومما يستدرك عليه: العرش: البيت، عن كراع، والجمع عروش. وعرش الطائر تعريشا: ارتفع وظلل بجناحيه من تحته. وعرش العرش: عمله. وعرش الكرم: ما يدعم به من الخشب. وأعرش الكرم، لغة في عرشه، عن الزجاج. والعروشات: الكروم. وعرش عرشا: بنى بناء من خشب. والعريش: الحظيرة تسوى للماشية تكنها من البرد. والعرائش: الهوادج، عن ابن شميل. والإعراش: أن تمنع الغنم أن ترتع قال: يمحى به المحل وإعراش الرمم. وليلة عرشية: كثيرة المطر، كأنها نسبت إلى نوء الثريا، ويحرك، أي غير مطمئنة، وبهما روى قول عمرو بن أحمر الباهلي يصف ثورا: باتت عليه ليلة عـرشـية شريت وبات على نقا متلبد
وقال ابن دريد: عرشان، بالضم: اسم رجل. وعرشان، بالفتح: بلد تحت جبل التعكر، باليمن، نقله الصاغاني. قلءت: ومنه القاضي صفي الدين ابن أحمد بن علي بن أبي بكر العرشاني، ولي القضاء باليمن: والعريشان: موضع، قال القتال الكلابي: عفا النجد بعدي فالعريشان فالبتر. وعورش، كجوهر: موضع، نقله الصاغاني. واستوى على عرشه، إذا ملك. والعرش، بضمتين: على ساحل اليمن. وأبو عريش: مدينة باليمن من عمل حرض، وحرض، آخر بلاد اليمن من جهة الحجاز بينها وبين حل مفازة. وابن عبد الرحمن بن محمد بن عبد الله الأشعري العريشي: محدث. وأبو القاسم بن المهدي الحكمي العريشي: من أدباء الدهر، نشأ بأبي عريش، واختص بالسيد جمال الإسلام، محمد بن صلاح، وله شعر رائق. وأبو جعفر، محمد بن عرش الواسطي، روى عن محمد بن جعفر البغدادي، نقله ابن الطحان. ومحمد بن حصن العريشي مصغرا، روى عن الشاذكوني. ذكره الماليني. وتعرشنا، تخيمنا. والعرائش: مدينة بالمغرب. وعروش، كجوهر: موضع، قال عمرو ذو الكلب: وأمي قـينة إن لـم تـرونـي بعروش وسط عرعرها الطوال
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.306 harfعَرَشَ
1 عَرَشَ ذ , aor. عَرِشَ and عَرُشَ , (S, O, K,) inf. n. عَرْشٌ, (S, O,) He constructed, or built, what is called an عَرِيش; (K;) as also ↓ اعرش; (Zj, K;) and ↓ عرّش, (K,) inf. n. تَعْرِيشٌ: (TA:) or he built a building of wood. (S, O.) ― -b2- عَرَشَ البَيْتَ, (K,) aor. عَرِشَ and عَرُشَ , inf. n. عَرْشٌ and عُرُوشٌ, (TA,) He built the house, or the like. (K.) ― -b3- عَرَشَ الكَرْمَ: see
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.264 harfعَرَشَ
عَرَشَ I , U ( n. ac. عَرْش 1 ),
a. Built, constructed; roofed ( building ).
b. [ La ], Made an arbour for ( the vine ).
c. ( n. ac. عَرْش 1 , عُرُوْش 27 ), Formed an arbour ( vine ).
d. Cased with stone ( well ).
e. [ Bi ], Stopped, stayed in.
f. Struck on the neck.
عَرِشَ
عَرِشَ A ( n. ac. عَرَش 4 ),
a. Was confused, bewildered, mazed, dazed.
b. ( n. ac. عَرْش 1 ) [ Bi
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok47.164 harfعرش
عَرَشَ - يَعْرِشُ - عَرْش - عُرُوْش - مَعْرُوْش - مَعْرُوْشَة - مََعْرُوشَات
عَرَشَ - يَعْرِشُ + كائن + شيئاً: يبني بناء مرتفعاً للأعلى ليستخدمه لرفع شيء من موقع قريب من الأرض نحو موقع أعلى بعيد عن الأرض
عَرْش - العرش: اسم فعل " عَرَشَ - يَعْرِشُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " عَرَشَ - يَعْرِشُ ": البناء الذي يستخدم لرفع كائن، كحاكم أو ملك،
Sîgalar(11)
- الْعَرْشِTaht(الْفَعْلِ)×19
- عُرُوشِهَاOnun çatıları(فُعُولِهَا)×3
- مَعْرُوشَاتٍYükseltilmiş(مَفْعُولَاتٍ)×2
- يَعْرِشُونَYükseltirler(يَفْعِلُونَ)×2
- الْعَرْشَTaht(الْفَعْلَ)×1
- بِعَرْشِهَاOnun tahtını(بِفَعْلِهَا)×1
- عَرْشٌTaht(فَعْلٌ)×1
- عَرْشَTaht(فَعْلَ)×1
- عَرْشَهَاOnun tahtı(فَعْلَهَا)×1
- عَرْشُكِSenin tahtın(فَعْلُكِ)×1
Mücavir kökler55 mücavir (214 toplam)
- سدس
6 ortak ayet · سندس Hint kumaşıdır
- سوي
7 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
- خوي
3 ortak ayet · Haviy (hı) : Dere demektir
- ربب
16 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- سمو
9 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- يوم
10 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
- رفع
3 ortak ayet · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
- عظم
5 ortak ayet · Büyük
- خلق
6 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- سبح
4 ortak ayet · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
- أرض
8 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- وصف
2 ortak ayet · Vasıflandırırlar
Geçtiği ayetler(32)
… السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ …
TahtMuhakkak ki sizin Rabbınız; gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. Gündüzü; durmadan kovalayan gece ile bürür. Güneş, ay ve yıldızlar O’nun emri ile müsahhar kılmışlardır. Bilin ki; yaratma da, emir de O’nundur. Alemlerin Rabbı olan Allah’ın şanı ne yücedir.
فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
TahtEğer yüz çevirirlerse; de ki: Allah, bana yeter. O’ndan başka hiç bir ilah yoktur. Ben O’na tevekkül ettim ve O, büyük Arş’ın Rabbıdır.
… السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مَا مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ …
TahtDoğrusu sizin Rabbınız, gökleri ve yeri altı günde yaratıp sonra Arş’a hükmeden Allah’tır. İşi düzenler. İzni olmadıktan sonra kimse şefaat edemez. İşte Rabbınız Allah budur. O’na kulluk edin. Öğüt dinlemez misiniz?
وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَاأَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ …
TahtAna-babasını tahtın üzerine çıkarıp oturttu. Hepsi onun için secdeye kapandılar. Dedi ki: Babacığım; işte bu; vaktiyle gördüğüm rüyanın gerçekleşmesidir. Doğrusu Rabbım, onu gerçekleştirdi ve bana ihsan etti de; şeytan benimle kardeşlerimin arasını bozduktan sonra, beni zindandan çıkardı ve sizi çölden getirdi. Muhakkak ki Rabbım, dilediğine lütufkardır. Muhakkak ki O’dur O, Hakim, Alim.
… رَفَعَ السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ …
TahtAllah O’dur ki; gökleri gördüğünüz gibi yükseltmiş, sonra Arş’a hükmetmiştir. Güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır. Bunların her biri belli bir süreye kadar hareket edecektir. İşleri yürütür. Rabbınızla karşılaşacağınıza kesin olarak inanmanız için ayetleri uzun uzun açıklar.
قُلْ لَوْ كَانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إِذًا لَابْتَغَوْا إِلَى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلًا
TahtDe ki: Onların dedikleri gibi Allah ile beraber tanrılar bulunsaydı; o zaman, hepsi Arş’ın sahibi olmaya bir yol ararlardı.
الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى
TahtRahman, Arş’a hükmetmiştir.
لَوْ كَانَ فِيهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللَّهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ
TahtEğer göklerde ve yerde Allah’tan başka tanrılar olsaydı; bunların ikisi de muhakkak bozulup gitmişti. Arş’ın Rabbı olan Allah; onların nitelendirdiklerinden münezzehtir.
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ
TahtDe ki: Yedi göğün Rabbı ve yüce Arş’ın Rabbı kimdir?
فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ
TahtGerçek hükümdar olan Allah yücedir. O’ndan başka hiç bir tanrı yoktur ve O, yüce Arş’ın Rabbıdır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عرش |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كرس, سقف, ملك, صرح |
| Zıt Kök | فرش |
| Çekirdek Özet 1 | Ağaç dalları, çubuklar veya direkler üzerine yükseltilip üstü örtülen çardak, tavan ve gölgelik yapı |
| Çekirdek Özet 2 | Hükümranlığın, idari kuşatıcılığın ve mutlak kozmik yönetimin dayandığı yüce taht veya makam |
| Çekirdek Özet 3 | Bütün alt sistemleri kuşatan, taşıyan, yönlendiren ve varoluşsal düzeni yukarıdan çatıp koruyan en üst yönetim kubbesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel ve antropomorfik bir saray koltuğuna indirgemek veya tam aksine somut çatı ve düzenleyici tavan boyutunu yok sayarak kavranamaz bir soyutluğa hapsetmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عر | Açığa çıkma, kabarma, yukarı doğru uzanma, belirginleşme ve yüzeye çıkma anlamı taşır; nitekim عرج yukarı yükselmeyi, عرو tutunup yukarı bağlanmayı, عرف yüksek tepe ve belirgin izi, عرض ise genişleyip ortaya serilmeyi ifade eder. | ش | Yayılma, saçılma, dallanıp budaklanma ve üstü örtme imgesi katan ش harfi eklenerek yükselen yapının dallarla çatılıp bir gölgelik, tavan veya taşıyıcı çatıya dönüşmesi anlamı özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, görme, bilme ve ortaya çıkma | Farkındalık, denetim, gözetleme ve bir merkezin açığa çıkması |
| ر | İnsan başı; tepe, başlangıç, önderlik ve üst | Yükseklik, tepe nokta, bir yapının en üst konumu ve öncülük |
| ش | Diş; kavrama, kenetlenme, yayılma ve birbirine geçme | Birbirine tutturulmuş dallar, kenetlenen kirişler ve örtücü yayılım |
| عرش | Gözeten bir tepe noktasında birbirine kenetlenmiş örtü ve çatı | Bütün sistemi yukarıdan gören, en üst noktada çatılan, altındakileri gölgeleyip düzenleyen kuşatıcı üst yapı |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Üzüm asmalarının sarılması için dikilen ahşap çardaklar, kuyunun üstüne ve içine çökmesini önlemek için örülen tahta aksam, gölgelenmek için çalı ve dallardan çatılan gölgelik çatı ve deve üzerine kurulan kadın mahfesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ, kabile reislerinin bozulan ve çöken toplumsal düzeni, otoriteyi ve barışı yeniden tesis etmesini yıkılan çatı metaforuyla anlatır: تداركتما عبساً وقد ثلّ عرشها / وذبيان إذ زلّت بأقدامها النعل |
| Erken Arapça kullanım | İslâm öncesi ve erken dönemde el-Hansâ kardeşinin ölümünün ardından onun cömertliğini ve koruyucu büyüklüğünü çöken bir çardak ve gölgeliğe benzeterek anar: كان أبو حسّانَ عرشاً خَوَى / مما بناه الدهر دانٍ ظليل |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânu Züheyr b. Ebî Sülmâ.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde عرش kökü, fiziksel olarak birbirine bağlanan ahşap çubuklarla bir gölgelik, yatak veya tavan oluşturma temel semantik çekirdeğinde geniş bir süreklilik gösterir. İbranicede ערשׂ (ʿereś) biçiminde yer alan kelime; sedir, karyola, gölgelikli yatak ve çardak anlamındadır (örneğin Tesniye 3:11'deki dev Og'un demir yatağı). Süryanicede ܥܪܣܐ (ʿarsā) ve Aramicede עַרְסָא (ʿarsā) biçiminde yine sedir, sedir tavanı, yatak ve düğün çardağı anlamlarını korur. Arapçada kök bir yandan üzüm asmalarının sarıldığı çardakları ve evlerin tavanlarını (ʿarīş, ʿurūş) karşılarken, diğer yandan yükseklik, kuşatıcılık ve gözetleme işlevini bünyesinde toplayarak hükümdarın tahtı ve izzetin, mülkün dayanağı (ʿarşü'l-melik) manasında semantik bir yücelme ve genişleme yaşamıştır. Somut ahşap çatıdan soyut siyasi ve kozmik hükümranlık tavanına geçiş, Arap dilinin kendi iç mecaz gelişimiyle sistemleşmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çardak yapma, çatı kurma ve asmayı yükseltme fiilinden hükümdar makamına intikal | Kökün aslı ahşapla çatılan tavan ve gölgeliktir; bu çatı altında himaye, düzen ve tepe nokta bulunması sebebiyle devletin nizamına ve tahta ʿarş denmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿereś, Süryanice ʿarsā, Aramice ʿarsā | Bütün bu dillerde kök, birbirine geçirilmiş parçalardan oluşan yatacak yer, sedir, çardak ve tavan anlamını ortak miras olarak korur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve düzenli ses denkliği taşıyan açık bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عرش | Anlamlı | Çatı, çardak, taht | Hedef köktür; asma çardağı kurmak, tavan yapmak ve hükümranlık makamı anlamlarını içerir. | Kur'an'da geçer |
| عشر | Anlamlı | On sayısı, topluluk, muaşeret | Birbirine karışma, bir araya gelip cemiyet oluşturma ve onluk tamlık nizamı. | Kur'an'da geçer |
| رعش | Anlamlı | Titreme, sarsılma | Bedende veya bir nesnede meydana gelen hızlı ve istemsiz sarsıntı, ürperme. | Kur'an'da geçmez |
| رشع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (Kitābü'l-ʿAyn) mühmel kabul edilmiş, dilde kök olarak işlenmemiştir. | Kur'an'da geçmez |
| شعر | Anlamlı | Bilme, hissetme, kıl | İncelikleri sezme, farkına varma, duyu ve bedendeki ince kıllar. | Kur'an'da geçer |
| شرع | Anlamlı | Suya yol açma, yol, yasa | Açık ve belirgin bir yola koyulma, dinin kurallarını belirleme, kaynağa giden yol. | Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عرش | Merkez | Yükseltilmiş çatı, taht ve idare kubbesi | Sistemi bütünüyle yukarıdan kuşatan, gölgeleyen ve ayakta tutan en üst çatı. | Kur'an'da hem asma bahçeleri ve kent tavanları hem de ilahi egemenliğin tecelli ettiği mutlak taht anlamında kullanılır. |
| كرس | Komşu | Oturak, alt zemin, dayanak ve ilim | عرش tavan ve kuşatıcı üst yapı iken كرس üzerine basılan, oturulan taban veya daha alt yönetim basamağıdır. | Ayak basılan yer, ilim ve yerel kudret mahalli olarak arşın altında bir mertebedir. |
| سقف | Komşu | Tavan, bina örtüsü | سقف yalnızca bir yapının üstünü kapatan düz veya kemerli örtüdür; عرش ise hem çatı hem de o çatının taşıdığı nizam ve egemenliktir. | Fiziksel koruma yönü ağır basar; salt yapısal bir örtüdür. |
| ملك | Komşu | Mülkiyet, hükümranlık, tasarruf gücü | ملك yönetim ve sahip olma yetkisini, عرش ise bu yetkinin somutlaştığı en üst nizam makamını ve çatısını ifade eder. | İktidarın fiili ve hukuki boyutudur. |
| صرح | Komşu | Yüksek köşk, açık ve yalın kule | صرح tekil bir binanın yüksekliğini ve şeffaflığını anlatırken عرش kuşatıcı bir örtü ve idari merkezdir. | Bireysel gözetleme ve mimari ihtişam vurgulanır. |
| فرş | Zıt | Yaymak, sermek, alt zemin | عرş yukarı doğru çatılan tavan ve gölgelik iken فرش aşağıya yayılan döşek, zemin ve sergidir. | Varlığın zemin ve tavan kutuplarını oluştururlar. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عرش | Çardak, tavan, taht | Altındakileri kuşatan ve idare eden en üst çatı | Kesin |
| Latince | Solium, Pergola, Fastigium | Taht, çardak, çatı tepesi | Solium hükümdarlık tahtını, pergola asma çardağını, fastigium ise en üst zirve ve çatıyı verir; tek bir Latince kelime her iki alanı birden kuşatamaz. | Güçlü |
| İngilizce | Throne, Trellis, Canopy | Taht, çardak, gölgelik örtü | Throne siyasi ve ilahi tahtı karşılarken trellis bağ çardağını, canopy ise her şeyi örten koruyucu tavanı karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Thron, Spalier, Baldachin | Taht, kafesli asma çardağı, gölgelik | Thron egemenlik makamını, Spalier bitkilerin sarıldığı ahşap iskeleti, Baldachin ise kuşatıcı tavanı anlatır. | Güçlü |
| Fransızca | Trône, Tonnelle, Dais | Taht, çardak, gölgelik kubbe | Trône krallık makamını, tonnelle bağ çardağını, dais ise üstten örten kubbe veya örtüyü karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْعَرْشِ | Âlemlerin Rabbi olan Allah'ın mutlak egemenlik, yaratılış ve tedbir makamı | Kozmolojik yaratılış, istivâ, meleklerin tavafı ve emirlerin yönetilmesi bağlamı (A'râf 7:54, Tâhâ 20:5, Zümer 39:75, Bürûc 85:15). |
| عُرُوشِهَا | Binaların, evlerin ve bağların çöken çatıları ve tavanları | Helak edilmiş şehirlerin ve harap olmuş bahçelerin fiziksel yıkılışı bağlamı (Bakara 2:259, Kehf 18:42, Hac 22:45). |
| مَعْرُوشَاتٍ | Çardaklara sarılarak yükseltilmiş, iskele kurulmuş bağlar | İlahî nimetlerin, tarımsal üretimin ve düzenlenmiş bitkilerin anıldığı bağlam (En'âm 6:141). |
| يَعْرِشُونَ | Çardak yapmak, ahşap veya taş iskelelerle yüksek binalar inşa etmek | Arıların kovan kurması veya zalim kavimlerin yüksek saraylar kurması bağlamı (A'râf 7:137, Nahl 16:68). |
| عَرْشٌ | Hükümdar tahtı, krallık makamı ve izzet | Sebe Melikesi Belkıs'ın tahtı ve Yûsuf'un anne babasını oturttuğu makam bağlamı (Yûsuf 12:100, Neml 27:23, Neml 27:38). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstivâ, arşın mahiyeti, arşı taşıyanlar | Arşın cisim mi yoksa salt bir egemenlik metaforu mu olduğu; istivânın cismanî yerleşme mi yoksa mutlak hükümranlık ve tedbir mi ifade ettiği tartışması. | Allah'ın tenzihi ile nasların lafzı arasında istivâ ve tevhîd-i rubûbiyyet odağında anlam daralması. |
| Fıkıh | Ziraat, irtifak hakları, bağcılık | Bahçelerde komşunun arazisine sarkan asma çardakları ve kuyuların tahkimiyle ilgili mülkiyet ve tazminat hükümleri. | Ahşap çardakların ve yapı tavanlarının mülkiyeti, bina ortaklıkları ve kuyu güvenliği. |
| Tefsir | Kevnî âyetler, kıyamet sahneleri, helak tasvirleri | Çatıları üzerine çöken şehirler tabirinin binaların yıkılma sırasını (önce tavan sonra duvar) gösterip göstermediği ve ilahi arşın genişliği. | Hem mimari çöküşün somut tasviri hem de ilahi adaletin arş üzerinden tecellisi. |
| Hadis | Mirac rivayetleri, arşın titremesi, kıyamet tasvirleri | Sa'd b. Muâz'ın vefatıyla arşın titremesi, cennetin tavanının Rahman'ın arşı oluşu ve gölgesinde gölgelenecek yedi zümre. | Kozmik nizamın en üst tavanı ve rahmetin, ilahi rızanın merkezi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik tevhîd ve rubûbiyyet nizamı | Bütün varlığı kuşatan ilahi hükümranlık kubbesi | Bütün yaratılmışların emir ve takdirini tek bir merkezde birleştirmek | Yaratılışın dağınık unsurlarını tek bir rabbin tedbiri ve gözetimi altına alarak şirki iptal eder. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve kozmolojik sistem mimarisi | Varlığın üst sınırı, kuşatıcı üst boyut | Alt katmanları organize eden ve yapısal stabiliteyi sağlayan üst uzay | Sistemin kendi içindeki mekanik işleyişin son bulduğu ve sınır şartlarının belirlendiği en üst çerçeve. | Muhtemel |
| Siyasi | Devlet otoritesi ve anayasal çatı | Meşruiyet makamı, anayasal üst nizam ve taht | Toplumsal unsurları himaye altında tutmak ve idari istikrarı kurmak | Hükümetin keyfi iradesini değil, toplumu bir arada tutan ve çöktüğünde devletin battığı temel nizam çatısını kurar. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim altyapısı ve bağcılık teknolojisi | Destekleyici iskele, sermaye tavanı ve altyapı çardakları | Üretim araçlarının verimini artırmak ve ürünün çürümesini önlemek | Asmaların yere serilip çürümesini önleyen çardaklar gibi, ekonomik faaliyetin verimli işlemesini sağlayan kurumsal ve yapısal zemin. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Üst sınır manifoldu ve sınır şartları (boundary conditions) | Bir dinamik sistemin içindeki tüm diferansiyel hareketleri kuşatan, onların kararlılığını sağlayan ve sistemi dışarıdan kapatan en üst boyutlu geometrik kabuk veya tavan. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anayasal çatı ve kurumsal kubbe (institutional ceiling) | Bir toplumdaki bireysel ve kurumsal eylemleri himaye eden, onlara meşruiyet ve düzen veren, çöktüğünde bütün alt kurumların birbirine girip yıkıldığı en üst hukuki nizam. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü ya tamamen mitolojik ve antropomorfik bir 'kral koltuğuna' indirgemek ya da aşırı rasyonalize ederek somut çatı, iskele, çardak ve fiziksel tavan manalarını bütünüyle dilden silmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, üzüm bağlarını ayakta tutan çardaktan, arıların kurduğu kovan iskelelerine, şehirlerin çöken tavanlarından ilahi kâinat nizamının en üst tedbir ve idare makamına kadar uzanan bir koruyucu, yükseltici ve taşıyıcı çatı mimarisidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Arşı mekânsal bir taht sanmak antropomorfizme ve teşbihe; onu yok saymak ise Kur'an'ın kâinat yönetimi, emirlerin inişi ve tedbiri hakkındaki kozmik hiyerarşi tasvirlerini anlamsızlaştırmaya yol açar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kâinat, mülk ve otorite tasavvurunun zirve kavramıdır; göklerin ve yerin yaratılışından sonra gerçekleşen istivâyı, emirlerin oradan inip oraya yükselişini ve ilahi adaletin bütün varlığı bir tavan gibi kuşattığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış ve kâinat tasavvurunu anlatan âyetlerde (A'râf 7:54, Yûnus 10:3, Tâhâ 20:5), ahiret ve kıyamet sahnelerinde (Hâkka 69:17, Zümer 39:75) ve medeniyetlerin çöküşünü anlatan kıssalarda (Bakara 2:259, Kehf 18:42). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah'ın evreni yaratıp kendi haline terk ettiği yönündeki deist anlayışı yıkar; zira arş, her an varlığı yöneten, emrin indiği ve meleklerin etrafında döndüğü canlı ve dinamik bir tedbir merkezidir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAhşap direk ve çubuklarla kurulan, asmaları taşımak ve gölge sağlamak için yükseltilen iskele, tavan ve çardak.
- Soyut anlamBir toplumu, devleti veya bütün kâinatı bir arada tutan, altındakilere himaye ve düzen veren, emir ve iradenin tecelli ettiği en üst yönetim kubbesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki tüm alt değişkenleri yukarıdan kuşatan, sınır şartlarını belirleyen, taşıyıcı ve yönlendirici mahiyetteki en üst hiyerarşik çatı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde varlık veya toplum sistemini oluşturan tüm unsurların kümesini, bu kümenin en üst sınırı ve kuşatıcı tavanı olan arşı temsil eder. ifadesi arşın bütün alt kademeleri aşan aşkınlığını ve üst konumunu gösterir. bağıntısı ise en üst çatıdan kaynaklanan yönetim potansiyelinin ve emir akışının sistemdeki her bir alt unsuruna yönelerek onları himaye edip düzenlediğini sembolize eder.