كرس
ك - ر - س
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Onun kürsüsü
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.706 harfالكاف والسين والراء معهما
ك س ر، ك ر س، س ك ر، ر ك س مستعملات كسر: كَسَرْته فانكسر. وكل شيء يفترُ عن أمر يعجز عنه، يقال فيه: انكسر، حتى يقال: كَسَرْتُ من برد الماء فانكسر.
الكَسْرُ والكِسْرُ، لغتان: الشُّقّةُ السفلى من الخباء ومن كل قبة، وغشاء يرفع أحياناً ويرخى.
ويقال لناحيتي الصحراء: كسراها، قال يصف القطاة:
أقامت عزيزاً بين كِسْرَيْ تنوفة
وقال الأخطل:
وقد غبر العجلان حيناً إذا بكى على الزاد
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR642 harfالكِرْسُ بالكسر: الأبْوالُ والأبْعارُ يتلبَّد بعضها على بعض. يقال: أكْرَسْتُ الدار. والكِرْسُ أيضاً: أبياتٌ من الناس مجتمعةٌ، والجمع أكْراسٌ وأكاريسُ. والكِرْسُ أيضاً: الأصل. قال العجاج يمدح الوليد بن عبد الملك:
أنتَ أبا العبَّاسِ أوْلَى نَفْسي
بِمعْدِنِ المُلْكِ القديمِ الكِرْسي
والانْكِراسُ: الانْكِبابُ. وقد انْكَرَسَ بالشيء، إذا دخل فيه منكبًّا. والكُرْسِيُّ: واحد الكراسِيِّ، وربَّما
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.051 harfك س ر
كسر ، كرس ، ركس ، سكر ، سرك : ( مستعملة ) .
كسر : قال الليث يقال : كَسَرْتُ الشيءَ أَكْسِرُهُ كَسْراً ، ومُطاوعُهُ : الانكسَارُ ، وكلُّ شيءِ فَتَرَ عن أَمْرٍ يَعْجَزُ عنه يقال فيه : انْكَسَرَ ، حتى يقال . كَسَرْتُ من بَرْدِ الماءِ فانْكَسَرَ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) الكِسْرُ : أَسفلُ الشُّقَّةِ التي تَلي الأرضَ من الخِبَاءِ .
قال وقال الأَحمرُ : هو جَارِي مُكاسِرِي ومُؤاصِري أَي كِسْرُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.353 harf(باب الكاف والراء وما يثلثهما)
(كرز) الكاف والراء والزاء أصل صحيحٌ يدل على اختباءٍ وتستُّر ولِوَاذ، يقال: كارَزَ إلى المكان، إذا مال إليه واختبأ فيه. وأنشد:
* إلى جَنْب الشَّريعة كارزُ([1]) *
وكارَزَ [عن([2])] فلانٍ، إذا فرّ عنه واختبأ منه. وأمَّا الكُرْز فهو الجُوالِق؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخْبأ فيه الشيء. وقول رؤبة:
* كَالكُرَّزِ المربوطِ بينَ الأوتادْ([3]) *
فهذا فارسيٌّ معرب. يقولون:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR978 harf- الكرسي في تعارف العامة: اسم لما يقعد عليه. قال تعالى: ﴿وألقينا على كرسيه جسدا ثم أناب﴾ [ص/34] وهو في الأصل منسوب إلى الكرس، أي: المتلبد أي: المجتمع. ومنه: الكراسة للمتكرس من الأوراق، وكرست البناء فتكرس، قال العجاج:
*يا صاح هل تعرف رسما مكرسا *
قال: نعم أعرفه، وأبلسا (الرجز للعجاج، وهو في ديوانه ص 16؛ ومجاز القرآن 1/192؛ وتفسير القرطبي 6/427)
والكرس: أصل الشيء، يقال: هو قديم الكرس. وكل مجتمع من
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR746 harfك ر س
في هذه الكراسة عشر ورقات وهذا الكتاب عدّة كراريس وقرأت كرّاسةً من كتاب سيبويه وتقول: التاجر مجده في كيسه والعالم مجده في كراريسه.
ورأيت أكاريس من بني فلان: أصاريم.
قال ابن هرمة: أكاريس من طيّءٍ طنّبت برومان أو ماء فرتاجها ووقفت على كرسٍ من أكراس الدار وهو ما تكرّس من دمنتها أي تلبّد.
وأكرست الدار ومنه قولك: لداره كرياس: كنيف معلق.
ومن المجاز: هو طيّب الكرس أي الأصل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.694 harfتَكَرَّسَ الشيءُ وتَكارَس: تَراكَمَ وتَلازَبَ. وتَكَرَّس أُسُّ البِناء: صَلُبَ واشتدَّ. والكِرْسُ: الصَّارُوجُ. والكِرْس، بالكسر: أَبوال الإِبل والغَنَم وأَبعارُها يتلبَّد بعضها على بعض في الدار، والدِّمْنُ ما سَوَّدُوا من آثار البَعَر وغيره. ويقال: أَكْرَسَتِ الدار. والكِرْس: كِرْس البِناء، وكِرْس الحَوض: حيث تَقِف النَّعَم فيتلبَّد، وكذلك كِرْس الدِّمْنة إِذا تَلَبَّدَت فَلزِقَت بالأَرض. ورسم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR158 harf* ك ر س * * الكُرْسِيُّ * بالضم واحد * الكَرَاسِيٍّ * وربما قالوا * كشرْسِيٌّ * بالكسر و * الكُرَّاسَةُ واحدة * الكُرَّاسِ * و * الكَرَاريسٍ * و * الَكَرارِسِ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.078 harfالكرس، بالكسر: أبيات من الناس مجتمعة، وقيل: هو الجماعة، أي شيء كان، ج، أكراس وجج، جمع الجمع: أكارس وأكاريس، قال أبو عمرو: الأكاريس: الأصرام من الناس، واحدها كرس وأكراس، ثم أكاريس، وقال ابن دريد: أكارس: جموع كثيرة لا واحد لها من لفظها، وفي الأساس: رأيت أكارس من بني فلان. قلت: الذي في نص أبي عمرو أن جمع الجمع أكاريس، وأما أكارس فإنما حذفت ياؤه للضرورة، كما في قول ربيعة بن جحدر:
ألا إن
الكرس، بالكسر: أبيات من الناس مجتمعة، وقيل: هو الجماعة، أي شيء كان، ج، أكراس وجج، جمع الجمع: أكارس وأكاريس، قال أبو عمرو: الأكاريس: الأصرام من الناس، واحدها كرس وأكراس، ثم أكاريس، وقال ابن دريد: أكارس: جموع كثيرة لا واحد لها من لفظها، وفي الأساس: رأيت أكارس من بني فلان. قلت: الذي في نص أبي عمرو أن جمع الجمع أكاريس، وأما أكارس فإنما حذفت ياؤه للضرورة، كما في قول ربيعة بن جحدر: ألا إن خير الناس رسلا ونجدةبعجلان قد خفت لديه الأكارس فإنه أراد الأكاريس فحذف للضرورة، ومثله كثير. والكرس: ما يبنى لطليان المعزى، مثل بيت الحمام، من الطين المتلبد، والجمع: أكراس. وأكرسها: أدخلها فيه لتدفأ. والكرس لغة في الكلس, وهو الصاروج، وليس بالجيد، والصواب باللام، وهو في اللسان بالراء. وكرس: نخل لبني عدي، نقله الصاغاني. والكرس: البعر والبول من الإبل والغنم المتلبد بعضه على بعض في الدار والدمن. وقال الليث: الكرس: واحد أكراس القلائد والوشح ونحوها، يقال: قلادة ذات كرسين وذات أكراس ثلاثة، إذا ضممت بعضها إلى بعض، وأنشد: أرقت لطيف زارني في المجاسد وأكراس در فصلت بالـفـرائد
والكروس، كعملس، وقد تضم الواو: الضخم من كل شيء، وقيل: هو العظيم الرأس من الناس وقيل: هو العظيم الرأس والكاهل مع صلابة. والكروس: الأسود، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، وصوابه: الأسد العظيم الرأس، عن هشام، كما في العباب. والكروس: الجمل العظيم الفراسن الغليظ القوائم الشديدها، عن أبي عمرو، وفي التهذيب: هو الرجل الشديد الرأس والكاهل في جسم، وقال ابن شميل: الكروس: الشديد. وكرسى، كسكرى: ع بين جبلي سنجار، من كرست الأرض، إذا تدانت أصول شجرها. والكرسي، بالضم وتشديد الياء، و ربما قالوا: كرسي، بالكسر، - وهي لغة في جمع هذا الوزن، نحو سخري ودري. وقال بعضهم: إنه منسوب إلى كرس الملك، أي أصله، كقولهم: دهري -: السرير، هكذا رواه أبو عمر عن ثعلب، بالوجهين. وقال ابن عباس رضي الله عنهما، في تفسير قوله عز وجل: وسع كرسيه السموات والأرض قال: الكرسي: العلم، وهو مجاز، وقيل المراد به الملك، نقله الزمخشري. وقال قوم: كرسيه: قدرته التي بها يمسك السموات والأرض، قالوا وهذا كقولك: إجعل لهذا الحائط كرسيا. أي إجعل له ما يعمده ويمسكه. وهذا قريب من قول ابن عباس رضي الله تعالى عنهما، لأن علمه الذي وسع السموات والأرض لا يخرج عن هذا. قال الأزهري: والصحيح عن ابن عباس ما رواه عمار الدهني، عن مسلم البطين، عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس، رضي الله عنهما، أنه قال: الكرسي: موضع القدمين، وأما العرش فإنه لا يقدر قدره. قال: وهذه رواية إتفق أهل العلم على صحتها، قال: ومن روى عنه في الكرسي أنه العلم، فقد أبطل. ج كراسي. وكرسي، بالضم: ة بطبرية، يقال: إنه جمع عيسى عليه الصلاة والسلام الحواريين فيها، وأنفذهم منها إلى النواحي، وفيها موضع كرسي زعموا أنه صلوات الله عليه جلس عليه. و في الصحاح: الكراسة، بالضم، واحدة الكراس والكراريس قال الكميت: حتى كأن عراص الدار أردية من التجاويز أو كراس أسفار
قال شيخنا: إن أراد بقوله: واحدة الكراس: أنثاه، فظاهر، وإن أراد: أنها واحدة، والكراس جمع أو اسم جنس جمعي، فليس كذلك. إنتهى ولكن عطف الكراريس عليه لا يساعد ما حققه شيخنا، فتأمل وهو عبارة الصحاح. والكراسة: الجزء من الصحيفة، يقال: قرأت كراسة من كتاب سيبويه، وهذا الكتاب عدة كراريس، وتقول: التاجر مجده في كيسه، والعالم مجده في كراريسه. وقال ابن الأعرابي كرس الرجل، إذا إزدحم علمه على قلبه، والكراسة من الكتب سميت بذلك لتكرسها. والكرياس: الكنيف المشرف المعلق في أعلى السطح بقناة من الأرض، وفي بعض الأصول: إلى الأرض ومنه حديث أبي أيوب رضى الله عنه، أنه قال: ما أدري ما أصنع بهذه الكراييس، وقد نهى رسول الله صلى الله عليه وسلم أن تستقبل القبلة بغائط أو بول يعني الكنف، وفسره أبو عبيد بما تقدم، وزاد: فإذا كان أسفل فليس بكرياس، فعيال من الكرس للبول والبعر المتلبد، قال الأزهري: وسمي كرياسا لما يعلق به من الأقذار، فيركب بعضها بعضا ويتكرس مثل كرس الدمن. وبهذا ظهر أن ما نقله شيخنا عن شرح الموطأ أن مراحيض الغرف هي الكرابيس، واحدها: كرباس، بالموحدة، غلط ظاهر، ونقل عن الشيخ سالم في شرح المختصر: أن الكرياس، بالتحتية: الكنيف، وإن كان على سطح، وأما بالموحدة فثياب، قال: قلت: الصواب أنه ورد بهما، والظاهر أنه ليس بعربي وإن كثر ناقلوه، وتركه المصنف تقصيرا. إنتهى. وهذا غريب، كيف يصوب وروده بالموحدة، وهو تصحيف منه، وكونه ليس بعربي أيضا غير ظاهر، فقد تقدم عن الأزهري أنه فعيال من الكرس. وقال الزمخشري: يقال: وقفت على كرس من أكراس الدار، وهو ما تكرس من دمنتها: أي تلبد، وأكرست الدار، ومنه قولك: لداره كرياس معلق، فهذا يؤيد كون اللفظ عربيا، فتأمل. وأكرست الدابة: صارت ذات كرس. وهو ما تلبد من البعر والبول في أذنابها: والقلادة المكرسة والمكرسة كمكرمة ومعظمة: أن ينظم اللؤلؤ والخرز في خيط، هكذا في سائر النسخ، والصواب: في خيطين، كما هو في نص التكملة، ثم يضما، هكذا في سائر النسخ، والصواب: ثم يضمان، بفصول بخرز كبار، نقله الصاغاني. و المكرس، كمعظم: التار القصير الكثير اللحم، عن ابن عباد. والتكريس: تأسيس البناء، وقد كرسه. وإنكرس عليه: إنكب. و إنكرس في الشيء، إذا دخل فيه واستتر منكبا، قال ذو الرمة، يصف الثور: إذا أراد إنكراسا فيه عـن لـه دون الأرومة من أطنابها طنب ومما يستدرك عليه: تكرس الشيء، وتكارس: تراكم وتلازب. وتكرس أس البناء: صلب وإشتد. والكرس، كرس البناء وكرس الحوض حيث تقف النعم فيتلبد، وكذلك كرس الدمنة إذا تلبدت فلزقت في الأرض. ويقال: أكرست الدار. ورسم مكرس، كمكرم، ومكرس: كرس، بعرت فيه الإبل وبولت، فركب بعضه بعضا، قيل: ومنه سميت الكراسة، قال العجاج: يا صاح هل تعرف رسما مكرسا قال نعـم أعـرفـه وأبـلـسـا وإنحلبت عيناه من فرط الأسـى وأكرس المكان: صار، فيه كرس، قال أبو محمد الحذلمي:
في عطن أكرس من أصرامها والكرس، الطين المتلبد، والجمع: أكراس. والكرساء: قطعة من الأرض، فيها شجر تدانت أصولها وإلتفت فروعها، قاله أبو بكر. ونظم مكرس ومتكرس: بعضه فوق بعض، وكل ما جعل بعضه فوق بعض فقد كرس وتكرس هو. وكرس الرجل: إزدحم علمه على قلبه، عن ابن الأعرابي. والمكروس: المكردس. والتكريس: ضم الشيء بعضه إلى بعض. وكرس كل شيء: أصله، يقال: إنه لكريم الكرس وكريم القنس، وهما الأصل، وهو مجاز، ويقال، إنه لفي كرس غني، أي أصله، وقال العجاج: بمعدن الملك القديم الكرس أي الأصل. والكروس الهجيمي: من شعرائهم. وأبو الكروس: محمد بن عمرو بن تمام الكلبي الواسطي، محدث، روى عنه مكحول، وآخرون. ويقال للعلماء: الكراسي، نقله الزمخشري عن قطرب، تقول: خير هذا الحيوان الأناسي، وخير الأناسي الكراسي. والكروس بن زيد الطائي، من بني ثمامة بن مالك بن جدعاء أخي ثعلبة بن جدعاء، وهو الذي جاء بقتل أهل الحرة إلى أهل الكوفة، فقال عبد الله بن الزبير الأسدي: لعمري لقد جاء الكروس كاظما على خبر للصالحـين وجـيع والشمس محمد بن محمد بن عبد الغني البزار، عرف بابن كرسون، بالفتح، سمع الشفاء على النشادري، والفخر القاياتي.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.874 harfكرّسهُ
2 كرّسهُ ذ , (TA,) inf. n. تَكْرِيسٌ, (K, TA,) He put it, or placed it, namely, anything, one part upon another. (TA.) ― -b2- He put it together, one part to another. (TA.) ― -b3- He founded it, namely, a building. (K, TA.)
اكرست الدَّارُ
4 اكرست الدَّارُ ذ The house had in it compacted dung and urine of camels or of sheep or goats: S, A, * TA:) and in like manner you say of a place:
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.825 harfكَرَسَ
كَرَسَ I ( n. ac. كَرْس 1 )
a. [ coll. ], Cleaned out ( stable ).
كَرَّسَ
كَرَّسَ II
a. [ coll. ], Founded, laid the foundations of.
b. [ coll. ], Consecrated, dedicated.
أَكْرَسَ
أَكْرَسَ IV ,
a. Stabled; penned up ( animal ).
b. Was dungy.
تَكَرَّسَ
تَكَرَّسَ V ,
a. Was put together; became compact, strong.
b. Gathered ( fire-wood ).
c. [ coll. ], Was consecrated,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR19.042 harfكرس
كَرِسَ - يَكْرَسُ - كُرْس - كُرْسِيّ
كَرِسَ - يَكْرَسُ + الكائن أو أجزاؤه: تجتمع وتنضم أجزاؤه إلى بعضها وتشتد، ويقوى ويتماسك ويثبت
كُرْس: اسم فعل من " كَرِسَ - يَكْرَسُ ": التجمع والانضمام للتقوي والتماسك والثبات
كُرْسِيّ : اسم نسبة من " كُرْس ": اسم آلة منه: ما يستعمل للتقوي والتماسك والثبات: الآلة التي تستعمل لتثبيت ارتكاز شيء وجعله
Mücavir kökler28 mücavir (40 toplam)
- أود
1 ortak ayet · Hevde deve hörgücü demektir
- وسن
1 ortak ayet · Uyuklamak
- جسد
1 ortak ayet · Cesese yere uzanan kütüktür
- نوم
1 ortak ayet · “Efal” babından “enam” uyuyanlar demektir
- سليمان
1 ortak ayet · Süleyman
- نوب
1 ortak ayet · Nöbet kelimesinden gelmiştir
- شفع
1 ortak ayet · “Şefeve” dudak demektir
- حوط
1 ortak ayet · Çeper, çit demektir
- وسع
1 ortak ayet · “Sunv’a” tas demektir
- حفظ
1 ortak ayet · Hafız çanta demektir
- فتن
1 ortak ayet · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
- علو
1 ortak ayet · “A’leve” kökünden fiilin ismi olmuş ve “gel !” anlamındadır
Geçtiği ayetler(2)
… يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ
Onun kürsüsüAllah O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Hayy ve Kayyum’dur. O’nu dalgınlık ve uyku tutmaz. Göklerde ve yerde olanların hepsi de O’nundur. O’nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir? Önlerinde ve arkalarında ne varsa bilir. Dilediği kadarından başka O’nun ilminden hiçbir şey kavrayamazlar. Kürsi’si gökleri ve yeri kaplamıştır. Onları koruyup gözetmek O’na ağırlık vermez. O, öyle ulu, öyle yücedir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كرس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عرش, قعد, ثبت |
| Zıt Kök | هدم |
| Çekirdek Özet 1 | Parçaların birbiri üstüne binip sıkışarak sert ve kalıcı bir tabaka, temel veya kaide oluşturması |
| Çekirdek Özet 2 | Hükümranlığın, ilmin ve otoritenin sarsılmaz, kuşatıcı ve somut bir zemin/kaide üzerinde tecelli etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | İktidar ve yönetimin havada duran bir iddia değil, katmanlaşmış kurumsal ve ontolojik bir kaideye dayanması |
| Kritik Hata Riski | Kürsüyü yalnızca ahşap bir oturak veya antropomorfik bir taht zannedip ontolojik kuşatıcılık ve yönetim kaidesi vasfını ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كر | Bir hareketin geriye dönüp tekrar etmesi, üst üste binmesi ve baskı uygulayarak yoğunlaşması; nitekim كرر kökünde yinelenme, كرب kökünde şiddetli sıkışma ve baskı, كره kökünde ise zorlayıcı bir direnç görülür | س | Çekirdekteki tekrarlı baskı ve geri dönüş hareketine tutunma, zemine yayılma ve katman katman birbirine yapışarak sabit bir kaide oluşturma niteliği kazandırmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Unsurları bir arada tutan, kavrayan ve üzerine binen ağırlığı karşılayan kavisli yapı |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Üstte olma, öncelik taşıma, mertebece yükselme ve yönlendirici zirve noktası |
| س | diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Zemine saplanarak tutunma, sarsılmayı önleyen dikey veya yatay destek düzeneği |
| كرس | Avuç içi gibi kavrayıcı bir hacmin (ك), üstteki mertebeyi veya ağırlığı (ر), zemine kenetlenip tutunan katmanlarla (س) taşıması ve sağlam bir kaideye dönüştürmesi | Ağırlığın dağılmadan üst üste yığılarak sıkılaşması, sarsılmaz bir oturma zemini ve taşıyıcı kaide meydana getirmesidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hayvanların ağılda ve sulak alanlarda üst üste bıraktıkları gübre ve balçığın ayak darbeleriyle çiğnenerek katman katman yapışması, keçeleşmesi ve taş gibi sert bir zemin (كِرْس) haline gelmesi; ayrıca yapının taş ve harçla sıkıştırılmış sarsılmaz temeli (كِرْس البناء). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında yurt kalıntılarının sertleşip silinmez hale gelen katmanlarını nitelemek üzere kirs veya mükres kullanılır; ancak Cahiliye dönemine doğrudan aidiyeti kesinleşmiş bağımsız beyit metni teyit edilememiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi recez şairi el-Accâc, terk edilmiş bir yurdun silinmeyen sertleşmiş izlerini tasvir ederken kökü şu şekilde kullanmıştır: يا صاحِ هل تعرفُ رسماً مُكْرَسَا / قال نَعَم أعرفُه، وأَبْلَسَا (Ey dostum, katmanlaşıp sertleşmiş bir yurt kalıntısını tanır mısın? Dedi ki: Evet, tanıyorum onu ve kederden susup kaldı). |
Kaynak el-Halîl b. Ahmed, Kitâbü’l-ʿAyn; İbn Düreyd, Cemheretü’l-Luğa; İbn Fâris, Maqāyīs al-Lugha; Lisânü’l-Arab.
Sami etimolojik katman
Kök Sami dillerinde yüksek bir kadim ortaklığa sahiptir ve büyük ölçüde oturulan nesne, kaide, seki ve taht semantiği etrafında şekillenmiştir. Arapça كرس kökü, fiziksel olarak parçaların üst üste binip katmanlaşması (talebbede, terâkame) anlamını koruyarak bu semantik alanın morfolojik üretkenliğini taşır. İbranicede kisse (כִּסֵּא) kelimesi taht ve yüksek oturak anlamına gelir; bu kelime Aramice ve Süryanicede kursəyā (ܟܘܪܣܝܐ) biçimine evrilmiş ve doğrudan hükümdarlık tahtını veya dini makam kürsüsünü ifade etmiştir. Sami dillerindeki bu yaygın k-r-s / k-s biçimlerinin kökeni, Doğu Sami kolunda Akadca kussû(m) kelimesine, oradan da Sümerce gu.za (taht, iskemle, oturak) terimine kadar uzanır. Dolayısıyla kök, kadim Yakındoğu idari ve mimari kültüründe güç sahibinin üzerine oturduğu, zeminden yükseltilmiş sağlam kaideyi ifade eden en köklü kültür kelimelerinden biridir. Arapçada ise kelime hem bu genel Sami mirasındaki idari/siyasi makam nesnesini karşılamış hem de çöl hayatının somut tecrübesinde kat kat sıkışıp sertleşen temel olgusunu ifade eden iç türetimlerini muhafaza etmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Hebrew and English Lexicon; Payne Smith, Compendious Syriac Dictionary; Chicago Assyrian Dictionary; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Nesnelerin veya katmanların üst üste binerek kenetlenmesi | Yapının temeli (kirs), katlanmış sayfalar demeti (kürrâse) ve üzerine oturulan sağlam kaide (kürsî) aynı somut çekirdekten türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice kursəyā, İbranice kisse, Akadca kussû | Yüksek makam koltuğu, taht ve yargı sekisi; Akadca üzerinden Sümerce gu.za terimiyle irtibatlı ortak Yakındoğu idare mirasıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Sümerce gu.za | Kadim Mezopotamya idari mimarisinden Sami dillerine geçmiş ve Arapçada kök morfolojisine bütünüyle entegre olmuştur. | Güçlü |
Kaynak HALOT; The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago; Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'ān.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كرس | Anlamlı | Katmanlaşma, temel, kaide | Şeylerin üst üste binip sıkışarak sert bir zemin oluşturması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| كسر | Anlamlı | Parçalama, kırma, dağıtma | Bir bütünün bütünlüğünü bozup parçalara ayırma, kuvvetini kırma | Zıt yönlü hareket; yapıyı kurmanın aksine dağıtma |
| ركس | Anlamlı | Tersyüz etme, baş aşağı çevirme | Bir şeyi tersine çevirip eski kötü durumuna veya dibe itme | Kur'an'da geçer; dengeli yapıyı altüst etme |
| رسك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| سكر | Anlamlı | Tıkama, örtme, aklın perdelenmesi | Suyun yolunu kapatıp hapsetme veya zihnin ayıklığını yitirmesi | Kur'an'da geçer; akışın veya algının önünü kesme |
| سرك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Tehzîbü'l-Luğa'da tekil kullanım ihtimali anılsa da müstakil bir kök hüviyeti yoktur | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كرس | Merkez | Kaide, zemin, hükümranlık alanı | Mertebenin veya otoritenin üzerinde durduğu sarsılmaz, katmanlaşmış somut taban | İktidarın icra ve ihata sahasını oluşturan alt zemin ve dayanak |
| عرş | Komşu | Yüksek tavan, çatı, üst hükümranlık makamı | عرش yukarıdan kuşatan çatı ve en üst yönetim merkezidir; كرس ise ona göre daha operasyonel ve alt kaidedir | Arş ulûhiyetin nihai ihata ve tecelli tavanı, kürsî ise evreni kuşatan idari zemin konumundadır |
| قعد | Komşu | Oturma, yerleşme, karar kılma | قعد eylemin kendisine ve hareketsiz kalmaya işaret ederken, كرس oturulan yerin kurumsal ve maddî kaidesini ifade eder | Biri fiziksel eylem veya duruş, diğeri makam nesnesidir |
| ثبت | Komşu | Sarsılmazlık, sebat, istikrar | ثبت hareket etmeme ve yerinden oynamama vasfıdır; كرس bu sebatı doğuran katmanlaşmış fiziki zemindir | Vasıf ile o vasfı taşıyan taşıyıcı unsur arasındaki fark |
| هدم | Zıt | Yıkma, çökertme, temeli dağıtma | كرس katmanları üst üste bindirip sağlam bir temel kurarken, هدم temeli ve yapıyı tamamen yerle bir eder | Varlık ve düzen kazandırmanın mutlak inkıraza uğratılması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كرس | Katmanlaşmış temel, kürsü, taht | Parçaların sıkışıp birleşmesiyle oluşan sağlam kaide ve üzerinde oturulan makam | Kesin |
| Latince | Cathedra, sedes, fundamentum | Resmi oturak, piskoposluk makamı, temel | Cathedra otoriter makamı karşılarken fundamentum alt katman ve kaide yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Throne, seat of authority, pedestal, foundation | Otorite makamı, kaide, taht | Throne siyasi boyutu öne çıkarır, pedestal ve foundation ise nesnel temel ve dayanak yönünü verir | Güçlü |
| Almanca | Lehrstuhl, Thron, Sockel, Fundament | Makam koltuğu, taht, kaide, kaide tabanı | İdari ve ilmi yetki makamı ile mimari kaide anlamını bir arada yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Chaire, trône, piédestal | Hitabet/yetki makamı, taht, ayaklık | Kurumsal temsil makamını iyi verir, ancak ontolojik katmanlaşma boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Dictionnaire de l'Académie française.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كُرْسِيُّهُ (İlahi İhata ve Kudret) | Gökleri ve yeri bütünüyle içine alan ilahi ilim, kudret, mülk ve hükümranlık kaidesi | Allah'ın sıfatlarının, mutlak tasarrufunun ve evreni yönetmesinin sarsılmaz zeminini bildiren ayet bağlamı (Bakara 2:255). |
| كُرْسِيِّهِ (Dünyevi İktidar Makamı) | Hükümdarın tahtı, siyasi karar merkezi ve egemenliğin somutlaştığı yönetim makamı | Hz. Süleyman'ın iktidar sınavı ve siyasi otoritesinin sınanması bağlamında saltanat makamı (Sâd 38:34). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı İlâhiyye ve Müteşâbihât | Kürsî'nin cisimsel bir oturak mı yoksa Allah'ın ilmi, kudreti, mülkü veya azameti mi olduğu tartışması | Teşbihten tenzihe geçiş; Selef lafzı olduğu gibi kabul ederken Mutezile ve Eş'ariyye/Mâtürîdiyye ilim ve mülk olarak tevil etmiştir. |
| Fıkıh | Kazâ ve Mescid Adabı | Hâkimin yargılama yaparken oturduğu yüksek yer ve hatiplerin/âlimlerin vaaz için çıktığı kürsü düzenlemesi | Hüküm vermenin ve topluma hitap etmenin otoriter ve herkesçe görünür kurumsal kaidesi. |
| Tefsir | Âyetü'l-Kürsî ve Kıssalar | İbn Abbas'tan gelen "Kürsî O'nun ilmidir" rivayeti ile Arş-Kürsî kozmolojik ilişkisinin analizi | Evrenin büyüklüğü karşısında ilahi kudretin hudutsuzluğunu kavratan kozmolojik bir ölçek. |
| Hadis | Kozmoloji ve Mahşer Rivayetleri | Yedi gök ve yerin Kürsî'ye oranının çöle atılmış bir halka gibi olduğunu bildiren rivayetler | Varlığın mertebeler halindeki hiyerarşisi ve ilahi büyüklüğün idraki aşan azameti. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık Hiyerarşisi | İlahi İhata Kaidesi | Kozmosu kuşatma ve ayakta tutma | İlahi mülkün ve tasarrufun bütün varlık sahasını taşıyan sarsılmaz ontolojik zeminidir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi Sistemi | İlim Kaidesi ve Doktrin | Bilginin birikerek sağlamlaşması | Üst üste yığılan sahifeler (kürrâse) gibi bilginin katmanlaşıp otorite haline gelmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık Düzeni | İktidar Tahtı ve Karar Makamı | Yönetim meşruiyetini somutlaştırma | İktidarın geçiciliğini ve sorumluluğunu yöneticiye hatırlatan somut temsil odağıdır. | Kesin |
| İktisadi | Altyapı ve Sermaye | Sabit Sermaye ve İktisadi Zemin | İktisadi faaliyetin üzerine kurulduğu taban | Ekonomik üretimin sürekliliğini sağlayan birikmiş sermaye ve kurumsal altyapıdır. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Lineer Cebirde Taban (Baz) ve Katmanlı Yapı (Sedimentasyon) | Bir vektör uzayını üreten ve her elemanın üzerine inşa edildiği bağımsız taban (basis) sistemi ile jeolojide basınç altında sıkışıp sertleşen tabakalar, kökün kurucu kaide mantığıyla tam bir yapısal eşbiçimlilik gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal Altyapı ve Meşruiyet Kaidesi | Sosyoloji ve anayasa hukukunda devlet aygıtının üzerinde yükseldiği anayasal ilkeler bütünü; kararların meşruiyetini sağlayan ve keyfiliği önleyen oturmuş gelenek ve kurallar tabakasıdır. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kürsüyü yalnızca marangozluk ürünü ahşap bir sandalye, vaaz verilen yükselti veya antropomorfik bir kral koltuğuna indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kürsü, gökleri ve yeri içine alacak kadar geniş (vesi'a), ilahi ilmin, mülkün ve kudretin bütün evreni saran ve yöneten mutlak taşıyıcı kaidesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin ontolojik ve metafizik boyutunu yitirip fiziksel bir cisimlendirmeye (tecsîm) düşülmesi veya Hz. Süleyman kıssasında iktidarın kurumsal ve manevi sorumluluk boyutunun sıradan bir mobilya nesnesine indirgenmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın en merkezi tevhid ve kudret beyanı olan Âyetü'l-Kürsî'nin anahtar kavramıdır; ilahi mülkün, idarenin ve ilmin evreni nasıl bir kaide üzerinde kuşattığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sıfatların, uluhiyetin, göklerin ve yerin idaresinin açıklandığı ontolojik ayetlerde (Bakara 2:255) ve peygamber-hükümdarların iktidar imtihanını anlatan kıssalarda (Sâd 38:34). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratıcının evrenle ilişkisini dışarıdan ve kopuk zanneden deist yaklaşımları ve O'na mekan ve cisim isnat eden müşebbihe yanılgısını ilahi ihata ve kudret kaidesi kavramıyla tashih eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamParçaların, balçığın veya nesnelerin üst üste binip sıkışarak taşlaşması; yapının sarsılmaz temeli ve üzerine oturulan sağlam kaide.
- Soyut anlamİlim, otorite ve iktidarın dağılmadan birikmesi; yönetimsel ve ontolojik tasarrufun üzerinde icra edildiği sarsılmaz meşruiyet zemini.
- Sistematik karşılıkBir sistemin veya evrenin taşıyıcı tabanı (), bu tabanın kuşattığı ve ayakta tuttuğu varlık alanı () ve üzerindeki egemenlik yetkisi ().
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıKürsü (); evrensel varlık kümesindeki () tüm unsurların () kendi sınırları içinde kaldığı ve kuşatıldığı (), üzerine kurulan egemenlik ve otoritenin (), tüm varlık alanının nizam ve istikrarını () zorunlu kıldığı sarsılmaz temel ve kaidedir ().