كل
ك - ل
KÖK- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük
Notlarım
Sözlükler(4)
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR8.798 harfباب الكاف واللام
كل ، لك : مستعملان .
كل : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الكَلُّ : الصَّنَم .
والكَلُّ : الثقيل الروح من الناس .
والكَلُّ : اليتيم .
والكَلُّ : الوكيل .
وكَلَّ الرجُل : إذا أُتعِبَ . وكَلَّ : إذا تَوكَّلَ .
وقال الليث : الكَلّ : الرجل الذي لا وَلد له ولا والد ، وقد كلَّ يَكلُّ كلالةً .
والكَلُّ : اليتيم .
وأنشد :
أكولٌ لمالِ الكَلِّ قبلَ شَبابه
إذا كان عَظمُ الكَلِّ غيرَ شديدِ
قال
باب الكاف واللام كل ، لك : مستعملان . كل : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الكَلُّ : الصَّنَم . والكَلُّ : الثقيل الروح من الناس . والكَلُّ : اليتيم . والكَلُّ : الوكيل . وكَلَّ الرجُل : إذا أُتعِبَ . وكَلَّ : إذا تَوكَّلَ . وقال الليث : الكَلّ : الرجل الذي لا وَلد له ولا والد ، وقد كلَّ يَكلُّ كلالةً . والكَلُّ : اليتيم . وأنشد : أكولٌ لمالِ الكَلِّ قبلَ شَبابه إذا كان عَظمُ الكَلِّ غيرَ شديدِ قال : والكَلّ : الذي هو عِيالٌ وثِقْل على صاحبه . قال الله جل وعز : ( وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاهُ ) ( النمل : 76 ) ، أي : عِيال . قلت : والذي أراد ابنُ الأعرابيّ بقوله : الكَلُّ : الصَّنم . قول الله جلّ وعزّ : ( ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْدًا مَّمْلُوكًا ) ( النحل : 75 ) ، ضَرَبه مَثلاً للصَّنم الذي عَبَدُوه ، وهو لا يقدر على شيء ، فهو كلٌّ على مولاه ، لأنه يَحمله إذا ظعَن ويحوِّله من مكانٍ إلى مكانٍ إذا تحوَّلَ فقال الله : هل يَستوي هذا الصنم الكَلّ ومَن يأمر بالعَدْل ؟ استفهامٌ معناه التوبيخ ؛ كأَنه قال : لا تُسَوُّوا بين الصَّنم الكَلِّ وبين الخالق جل جلاله . وجاء في الحديث : ( نُهي عن تقصيص القبور وتكليلها ) ، رواه الدَّبَريّ عن عبد الرزاق عن يحيى بن العلاء عن الأحوص بن حكيم عن راشد بن سعد . قال الدَّبَريّ : حكى عن البجليّ أنه قال : التكليل : رفعها ببناءٍ مثل الكِلَل ، وهي الصوامع والقِباب التي تبنَى على القبور . وقال الله جل وعزّ : ( وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَو امْرَأَةٌ ) ( النساء : 12 ) ، الآية . وقد اختلف أهل العربية في تفسير الكلالَة فأخبرني المنذرُ عن الحُسَين بن فَهم عن سَلَمة عن أبي عبيدة أنه قال : الكلالة كلُّ مَن لم يَرِثْه ولدٌ أو أبٌ أو أَخٌ ونحو ذلك قال الأخفش . وأخبرني المنذريّ عن أبي طالب عن أبيه عن الفراء أنه قال : الكلالةَ : ما خلا الوالد والولد . قال : وسمعتُ أبا العباس يقول : الكلالة من القَرابة : ما خلا الوالد والولَد ، سُمُّوا كلالةً لاستدارتهم بنَسَب الميِّت الأقرَب فالأقرب مِن تكلّله النّسَبُ : إذا استدارَ به . قال : وسمعتُه مرةً يقول : الكلالة مَن سَقَط عنه طرفاه ، وهما أبوه وولدُه ، فصار كَلاًّ وكلالةً ، أي : عِيالاً على الأصل . يقول : سقَطَ من الطَّرَفين فصار عِيالاً عليهم . قال : كتبتُه حِفظاً عنه . قلتُ : وحديثُ جابر يفسِّر لك الكلالةَ وأنه الوارث ، لأنه يقول : مَرِضتُ مرضاً أشفيت منه على الموت ، فأتيتُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقلتُ : إني رجلٌ ليس يَرثُني إلاّ كلالَة ، أراد أنه لا والد له ولا وَلَد . وذكَر الله جل وعزّ : الكلالةَ في سورة النساء في موضعين : أحدهما : قوله تعالى : ( وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَو امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ ) ( النساء : 12 ) . فقوله : ( يُورَثُ مِن وُرِث يُورَثُ لا من أُورثَ يُورَثُ . ونَصَب ( كلالةً ) على الحال ، المعنى : وإن مات رجلٌ في حال تَكلُّلِه نسَب ورثَته ، أي : لا والد له ولا وَلد ، وله أخٌ أو أختٌ من أمَ ، فلكُلّ واحد منهما السُّدُس ، فجعل الميِّت ها هنا كلالةً ، وهو المورِّث ، وهو في حديث جابرٍ الوارث . فكلُّ من مات ولا والدَ له ولا ولد ، فهو كلالةُ وَرَثَتِه . وكلُّ وارثٍ وليس بوالد لميّتٍ ولا ولدٍ له فهو كلالةُ مَوْرُوثِه . وهذا مستوٍ من جهة العربيّة ، موافقٌ للتنزيل والسنة ، ويجب على أهل العلم معرفتُه لئلا يلتبس عليهم ما يحتاجون إليه منه . والموضع الثاني : مِن كتاب الله جلَّ وعزَّ في الكَلالة قوله : يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِى الْكَلَالَةِ إِن امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ ) ( النساء : 176 ) ، الآية ، فجَعَل الكلالة هنا الأخت للأب والأُمّ ، والإخوة للأب والأمّ ؛ فجعل للأخت الواحدةِ نصفَ ما تَرَك الميْت ، وللأختين الثلثين ، وللإِخوة والأخوات جميعَ المال بينهم للذكر مثل حَظِّ الأُنثيين ، وجَعَل للأخ والأخت من الأمّ في الآية الأولى الثُّلُث ، لكل واحد منهما السُّدُس ، فبيَّنَ سياقُ الآيتين أنّ الكَلالة تشتمل على الأخوة للأُمّ مرَّة ومرَّة على الإخوة والأخوات للأب والأمِّ . ودَلَّ قولُ الشاعر أنَّ الأبَ ، ليس من الكَلالة ، وأنَّ سائر الأولياء مِن العَصَبةِ بَعد الوَلَد كَلالة ، هو قولُه : فإنّ أبا المرء أحْمَى له ومَوْلَى الكَلالَة لا يَغضَبُ أراد أنّ أبا المرء أغضَبُ له إذا ظُلم ، ومَوالي الكلالة ، وهم الإخوة والأعمام وبنو الأعمام وسائر القرابات ، لا يغضبون للمرء غَضَب الأب . أبو عبيد عن أبي الجرّاح قال : إذا لم يكنْ ابن العَمِّ لَحّاً ، وكان رجلاً مِن العشيرة قالوا : هو ابنُ عَمِّي الكلالةُ ، وابن عَمَ كلاَلةً وابنَ عمِّي كلالةً . قلت : وهذا يَدلُّ على أن العَصَبة وإن بَعُدوا يُسَمَّوْن كلالة ، فافهمْه . وقد فسّرتُ لك مِن آيتَي الكلالة وإعرابهما ما تشتفي به ويزيل اللبس عنك فتدبره تجده كذلك إِن شاء الله . قال الليث : الكليل : السيف الذي لا حدّ له ، ولسان كليل : ذو كلة وكلالة ، الكال : المعيي ، وقد كل يَكِلّ كلالاً وكلالةً . وقال أبو عبيد : الكلة من السُّتُور : ما خِيط فصارَ كالبيت . وأنشد للبيد : من كلِّ محفوفٍ يُظِلّ عصيّه زوجٌ عليه كِلّةٌ وقِرامُها ثعلب عن ابن الأعرابي : الكلّة أيضاً : حالُ الإنسان ، وهي البِكْلة ؛ يقال : باتَ فلان بِكلَّة سَوْء أي بحال سَوْءِ . والكِلّة : مَصدَرُ قولك : سيفٌ كَلِيلُ بيِّن الكِلّة . ويقال : ثقُل سَمعه وكلَّ بَصرُه وذَرا سِنُّه . وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنّه قال : يقال : إنَّ الأسد يُهَلِّل أو يُكَلل ، وإنَّ النَّمِر يُكَلِّل ولا يُهَلِّل . قال : والمكلِّل : الذي يَحمِل فلا يرجع حتّى يَقع بِقرنه . والمهلِّل : الذي يَحْمِلُ على قِرْنه ثم يُحجِم فيرجع . قال الجعديُّ : بَكَرَتْ تلومُ وأمس ماكلّلتها ولقد ضللت كذاك أيَّ ضلالِ ( ما ) صلةٌ . كلّلتها ، أي : عصَيتها . يقال : كلّل فلانٌ فلاناً ، أي : لم يطعْه . وأصبحَ فلانٌ مُكِلاًّ : إذا صار ذوو قرابته كلاًّ عليه ، أي : عيالاً . وكللتُه بالحجارة ، أي : علوته بها ، قال : وفرجُه بحصَى المَعْزاء مكلولُ والكِلّة : الصُّوقعة ، وهي صُوفةٌ حمراء في رأس الهودج . وقال الأصمعي : انكلّتْ المرأة فهي تَنكَلُّ انكَلالاً : إذا تبسَّمَتْ . وانْكَلَّ السحابُ بالبَرق : إذا تَبسَّم بالبرق . أبو عبيد عن أبي عمرو : الغمام المكَلَّلُ : السحابة تكون حَولَها قِطَعٌ مِن السَّحاب ، فهي مكلَّلة بهنَّ . وأنشد غيره لامرىء القيس : أَصاحِ تَرَى بَرْقاً أريكَ ومَيضَه كلَمْعِ اليَدَيْن في حَبِّي مكلل قلت : ويقال : تأكلَ السَّيف تأكلاً وتأكل ، البرق تأكُّلاً : إذا تلألأ . وليس من هذا الباب . وقال الليث : الإكليل : شِبه عِصابة مزيَّنة بالجواهر . قال : والإكليل : منزلٌ من منازل القمر . قلت : الإكليل : رأسُ بُرج العقرب . ورَقيبُ الثريّا من الأنواءِ هو الإكليل ، لأنه يطلُع بغُيوبها . وقال الليث : كلَّل الرجلُ : إذا ذهبَ وتركَ عيالَه بمَضْيَعَة . قال : وأما كُلٌّ فإِنّه اسمٌ يجمع الأجزاء . ويقال في قولهم : كِلاَ الرَّجُلين ، إن اشتقاقَه من كَلَّ القوم ، ولكِنَّهم فرقوا بين التثنية والجميع بالتخفيف والتثقيل . قلت : وقال غيره من النحويِّين : كلا وكلتا ليستا من باب كَلَّ . وأنا مفسِّر كلا وكلتا في الثلاثيِّ المعتلِّ من هذا الكتاب إن شاء الله تعالى . وقال أبو الهيثم فيما أفادني عنه المنذريُّ : يقع كَلٌّ على اسم منكور موحَّد ، فيؤدِّي معنى الجماعة ، كقولهم : ما كل بيضاء شَحمةً ولا كل سوداء تمرةً ، وتمرةٌ جائزة أيضاً إذا كرَّرت ما في الإضمار . وسئل أحمد بن يحيى عن قول الله عزّ وجل : ( للهفَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ) ( الحجر : 30 ) ، وعن توكيده بكلّهم ثم بأجمعين فقال : لما كانت كلهم تحتمل شيئين : مرةً اسماً ومرة توكيداً ، جاء بالتوكيد الذي لا يكون إلا توكيداً حَسْبُ . وسئل المبرد عنها فقال : لو جاءت فسجد الملائكةُ احتمل أن يكون سجد بعضُهم ، فجاء بقوله : ( كلُّهم لإحاطة الأجزاء . فقيل له : فأجمعون ؟ . فقال : لو جاءت كلُّهم لاحتمل أن يكونوا سجدوا كلُّهم في أوقات مختلفاتٍ ، فجاءت أجمعون لتدلَّ أن السجود كان منهم كلِّهم في وقت واحد ، فدخلت كلُّهم للإِحاطة ودخلت أجمعون لسُرعة الطاعة . وقال أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا كان الرجلُ فيه قِصَرٌ وغِلَظ مع شدة قيل : رجلٌ كُلكُلٌ وكُلاكِل وكَوَأْلَلٌ . وأما الكَلْكَل فهو الصدر . وقال الليث : الكلاكل : هي الجماعات كالكَراكر . وأنشد قول العجاج : حتى يحُلُّون الرُّبا الكلاكلا وروي عن الأصمعيّ أنه قال : الكِلَّة : الصَّوقَعة ، وهي صُوفة حمراء في رأس الهودج . سلمة عن الفراء : الكُلَّة : التأخير . والكَلَّة : الشَّفرة . والكِلّة : الحالُ حالُ الرجل . ويقال : ذئب كليل : لا يَعدو على أحد . وباتَ بِكلّة سَوءٍ ، أي : بحال سَوء . لك : قال الليث : اللَّكُّ : صِبغٌ أحمرُ يُصبَغ به جلودُ المِعْزَى للخِفاف ، وهو مُعَرَّب . قال : واللُّكّ : ما يُنحت من الجلد الملكوك فتُشدُّ به السَّكاكين في نُصُبها ، وهو مُعَرَّبٌ أيضاً . أبو عبيد : اللَّكالِك من الجمال : العظيم ، حكاه عن الفراء . وأنشد غيره : أرسلتُ فيها مُقرَماً لُكالِكا من الذَّريحيَّات جعداً آركا أبو عبيد عن الأصمعي : اللَّكيك : الصلب من اللحم ، والدَّخيس مثلُه . وقال الليث : اللَّكيك : المكتنز . يقال : فرسٌ لكيك الخَلْق واللحم ، وعسكرٌ لكيك . وقد التكَّتْ جماعتهم لِكاكاً ، أي : ازدحمت ازدحاماً . وقال غيره : ناقةٌ لُكِّيَّة : شديدة اللحم وقد لُكَّ لحمُها لَكاً فهو ملكوك . وأنشد : إلى عُجَايات له ملكوكة في دُخُس دُرم الكُعوبِ آثْنان والْتَكّ الوِردُ التكاكاً ، إذا ازدحَمَ . واللَّكُّ : الضغط ، يقال لكه لَكّاً .
باب الكاف واللام كل كنفل : وقال الليث : رَجُلٌ كَنْفَلِيلُ اللِّحْيَةِ ، ولحيَةٌ كَنْفَلِيلةٌ : ضَخْمَةٌ جافِيَةٌ . دمك : وقال أبو عبيد : الدَّمَكْمَكُ : الشَّدِيدُ من الرِّجال . ومن خماسي الكاف كنفرش : قال شمرٌ : الكَنْفَرِشُ : الضَّخْمُ من الكَمَرِ ، وأنشد : كَنْفَرِشٌ في رَأْسِهَا انقِلاَبُ كبرتل : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : يقال لذَكَرِ الخُنْفُسَاءِ : الكَبَرْتَلُ وهو المُقَرَّضُ والحوَّازُ ، والمُدَحْرِجُ والجُعَلُ . برنكان : وبَرْنَكانُ : معربٌ والصوابُ : البرَّكانُ ، قاله الفراء . شبكر : وقال ابن الأعرابي : الشَّبْكَرَةُ : العشا وهو معربٌ . آخر ( كتاب الكاف ) من ( تهذيب اللغة ) والحمد لله وحده .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR11.898 harf(باب الكاف وما بعدها في الثنائي أو المطابق)
(كل) الكاف واللام أصولٌ ثلاثةٌ صِحاح. فالأول يدلُّ على خلاف الحِدّة، والثاني يدلُّ على إطافة شيء بشيء، والثالث عضوٌ من الأعضاء.
فالأول كَلَّ السَّيف يكِلُّ كُلُولاً وكَلّةً([1]). والكليل: السيف يكِلُّ حَدُّه. وربما قالوا في المصدر كَلالةً أيضاً. وكذلك اللِّسان والطَّرف الكليلان. ويقال: أكَلَّ القومُ، إذا كَلَّت إبلُهم. وكَلَّلَ فلانٌ مثل نَكَل، وقال
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.976 harf- لفظ كل هو لضم أجزاء الشيء، وذلك ضربان:
أحدهما: الضام لذات الشيء وأحواله المختصة به، ويفيد معنى التمام. نحو قوله تعالى: ﴿ولا تبسطها كل البسط﴾ [الإسراء/29]. أي: بسطا تاما، قال الشاعر:
*ليس الفتى كل الفتى ** إلا الفتى في أدبه*
(البيت نسبه السمين في عمدة الحفاظ: كل، إلى لبيد، وليس في ديوانه وهو لليزيدي في الموشى ص 17)
أي: التام الفتوة.
والثاني: الضام للذوات، وذلك يضاف، تارة إلى جمع معرف بالألف
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.287 harfكَلَّ
1 كَلَّ ذ It (the sight) was, or became, dim, dull, or hebetated. (K.) ― -b2- He (a camel) was, or became, fatigued, tired, or wearied. (MA.) ― -b3- كَلَّتِ الأَيْدِى The hands, or arms, became weak; syn. ضعفت [i. e. ضَعَُفَتْ]. (Ham, 296.) [كَلَّ عَنْ فِعْلٍ He was fatigued, or weak, and so disabled, or incapacitated, from doing a thing; like أَعْيَا عَنْهُ, and ضَعَُفَ عَنْهُ: see نُخِبَ
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كل |
| Yapı | Üçlü (muza‘af) |
| Özel Durum | Mükerrer (muza‘af kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جمع, عمم, ثقل |
| Zıt Kök | بعض |
| Çekirdek Özet 1 | Keskinliğin yitirilmesiyle oluşan ağırlık ve körelme; bir şeyi çepeçevre kuşatarak bütünleme |
| Çekirdek Özet 2 | Dağınık unsurların tamamını içine alan kapsayıcılık ile başkasına bağımlı yük olma durumu |
| Çekirdek Özet 3 | Parça-bütün ilişkisinde kuşatıcı tümlük ve hukuki-ahlaki sorumlulukta taşınan mükellefiyet |
| Kritik Hata Riski | Kapsayıcı bütünlük bildiren lafzı mutlak ve bağlamsız bir mantıksal tümel sayarak Kur'an'ın kayıtlayıcı bağlamlarını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كل | Çevreleme, kuşatma, sınır çizerek içine alma ve baskı/ağırlık oluşturma; aynı çekirdeği paylaşan كلا (koruma, gözetme) ve كلأ (otlak, çevreleyen bitki örtüsü) köklerinde de koruyucu veya sınırlayıcı bir kuşatma anlamı belirgindir | ل | İkinci lām harfinin katmerlenmesiyle kuşatma hareketi nesnenin tüm yönlerini saracak biçimde pekişmiş; kılıcın keskinliğini yitirip körelmesi, nesnenin başa taç gibi dolanması veya bir kimsenin başkasına tam bir yük haline gelmesi anlamı kesinleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Nesneyi dışarıdan kavrayıp içine alan, sınırlarını büken örtücü hareket |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Sürülen unsurları bir istikamete sevk etme, denetim altına alma ve birleştirme |
| كل | Avucun değnekle yöneltilen unsurları toplayıp kavraması | Dağınık parçaların bir sınır içine alınarak kuşatılması, bu kuşatmanın oluşturduğu toplayıcı bütünlük veya baskıcı ağırlık |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kılıcın ucunun veya ağzının keskinliğini kaybedip körelmesi كَلَّ السَّيْفُ; yorgunluktan dizlerin ve gözün ferinin tükenmesi; nesnenin başı sarık veya taç gibi çepeçevre kuşatması الإِكْلِيلُ |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kılıcın ve dilin keskinliğini yitirmesi ile yorgunluktan takati kesilen develerin durumu كَلَّتِ الإِبِلُ bağlamında geçmektedir; ayrıca kabile içinde bakıma muhtaç zayıflar ve yetimler için yük anlamında كَلٌّ kullanımı sabittir |
| Erken Arapça kullanım | Yezîdî'ye nispet edilen beyitte kamil ve olgun genç vasfı için tamlık bildiren شكل kalıbıyla geçmektedir: لَيْسَ الفَتَى كُلَّ الفَتَى / إِلا الفَتَى فِي أَدَبِهِ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü'l-ʿAyn, el-Müfredât, el-Muvashshaḥ.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde bu kök iki ana semantik damar üzerinden gelişmiştir. İlk damar, Proto-Semitik seviyesinde dağınık unsurların toplanması, kuşatılması ve bir bütün haline getirilmesini ifade eder. İbranicede כלל kökü tamamlanmak, sona ermek, bütünleşmek fiilini karşılar; כָּל biçimi Arapçadaki كُلّ gibi bütün, her, hepsi anlamındadır. Süryanicede ܟܠ biçimi tümlük ve genellik bildirirken ܟܠܝܠܐ tacı, sarmalayan çelengi (Arapça إِكْلِيل) ifade eder. Akadcada kalâmu ve kalu sözcükleri bütün, tüm anlamıyla doğrudan bu ortak mirasın parçasıdır. İkinci damar ise Arapçada özelleşen körelme, gücün zayıflaması ve başkasına bağımlı yük olma durumudur; bu anlam, nesnenin kendi sınırlarına kapanıp işlevini yitirmesi veya bir kimsenin etrafına dolanan bir ağırlık teşkil etmesi metaforundan evrilmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Foreign Vocabulary of the Qur'an.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuşatma, bütünleme ve körelme kök matrisi | Kılıcın keskinliğini yitirmesi كَلَالَة ile başı çevreleyen taç إِكْلِيل ve akrabalık bağının kişiyi dolaylı sarması كَلالَة aynı kökten dallanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice כָּל ve Süryanice ܟܠ tümlük bağlamı | Bütünlük, kapsama, sona erdirme ve çelenk anlamları Proto-Semitik düzeyde ortaktır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Mısır ve Berberi dillerinde toplanma ve kapama bildiren kimi tekil biçimlerle zayıf temaslar bulunsa da güvenilir kökteşlik sınırlıdır | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كل | Anlamlı | Kuşatmak, bütünü kapsamak; körelmek, yük olmak | Hedef köktür; tümlük, takatsizlik ve çevreleyen akrabalık anlamlarını içerir | Kur'an'da geçer |
| لك | Anlamlı | Çiğnemek, dövmek, ezerek birbirine katmak | Bir şeyi ağızda çiğnemek veya birbiri içine girmesi için sertçe yoğurmak; hedef kökteki toplayıcı kuşatmanın fiziksel bir baskı ve ezme ile icra edilmesidir | Kur'an'da geçmez (edat birleşimi olan لَكَ hariç, kök olarak müsta‘meldir) |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كل | Merkez | Tümlük ve kuşatıcı yük | Parçaları sınır içine alarak tüketici biçimde birleştiren tümlük; zayıflık sebebiyle başkasına bağımlı ağırlık | Hem sayısal ve niteliksel tümlüğü hem de takatsizlikten doğan bağımlılığı ifade eder |
| جمع | Komşu | Bir araya getirme | Dağınık olan parçaları birleştirmeye odaklanır; sınırlandırıcı bir bütünlük şartı taşımaz | Parçaların birleşme fiili esastır; her cem bir küll oluşturmayabilir |
| عمم | Komşu | Yaygınlık ve şümul | Bir hükmün veya durumun geniş bir alana sirayet etmesi ve örtmesidir | Niteliksel kapsayıcılık öne çıkar; sınırın kendisinden ziyade yayılma alanı vurgulanır |
| ثقل | Komşu | Ağırlık | Maddi veya manevi tartı ağırlığıdır | Sadece taşınan sıkletin derecesine bakar; başkasına sığınma veya körelme şartı yoktur |
| بعض | Zıt | Parçalılık, cüz | Bütünün içinden ayrılan veya bütünü tamamlamayan sınırlı kısım | Küll kavramının doğrudan mantıksal ve ontolojik karşıtıdır; sınırlı bir kesiti temsil eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كل | Bütün, her; yük, külfet | Sayısal ve niteliksel tümlük ile bağımlı ağırlık anlamlarının kesişimidir | Kesin |
| Latince | Omnis, totus, onus | Bütün, tüm; yük, sorumluluk | Omnis dağıtıcı tümlüğü, totus organik bütünlüğü, onus ise taşınan yükü verir; tek kelime iki yönü birden içermez | Güçlü |
| İngilizce | All, every, whole, burden | Bütün, her, tam; yük | All ve every niceliksel şümulü, burden ise Kur'an'daki kell anlamındaki yükümlülüğü karşılar | Kesin |
| Almanca | Alle, ganz, Last | Bütün, tüm; ağırlık, yük | Ganz yapısal tamlığı, Last ise başkasının sırtındaki ağırlık boyutunu yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Tout, fardeau | Bütün, her; yük, külfet | Tout zihinsel ve mantıksal tümlüğü kuşatırken fardeau taşınan külfeti açıklar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كُلّ (İzafetle tümel isim) | Fertleri tek tek içine alan kapsayıcılık (her, her bir) | Yaratılış, ilahi ilim ve evrensel kanunların zikredildiği ayetler; örnek: Bakara 2:29, İsrâ 17:13 |
| كُلّ (Tenvinli müstakil isim) | Bir topluluğun veya sistemin bütün unsurları (hepsi, her biri) | Kozmik düzen ve mahşerdeki toplanma sahneleri; örnek: Yâsîn 36:40, Meryem 19:95 |
| كُلّ (Mef'ûlü mutlak izafeti) | Fiilin niteliğinde aşırılık veya tamlık (bütün gücüyle, tam anlamıyla) | Davranış ve harcama sınırlarını belirleyen ahlaki ayetler; örnek: İsrâ 17:29 |
| كَلّ (Fetha ile isim) | Başkasının sırtına yük olan, kendi işini göremeyen âciz kimse | İnsan ile putun veya hür ile kölenin kıyaslandığı temsil ayetleri; örnek: Nahl 16:76 |
| كَلَالَة (Hukuki mastar/isim) | Usul (ana-baba) ve füruu (çocuklar) bulunmayan miras bırakan veya mirasçı | Miras hukuku ve akrabalık paylaşımlarını düzenleyen ahkâm ayetleri; örnek: Nisâ 4:12, Nisâ 4:176 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilim ve iradenin şümulü | كُلّ lafzının genel kapsamının akli veya nakli tahsise uğrayıp uğramayacağı tartışması | Mutlak genellik ve istisnasız kapsayıcılık |
| Fıkıh | Umûm-husûs lafız teorisi ve miras hukuku | Âm lafızların katiliği ve Nisâ suresindeki كَلالَة kavramının doğrudan varisi olmayan kişinin mirasını tanımlaması | Tahsis edilebilir tümel kural ve yan soy mirasçılığı |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlilleri | Nahl suresindeki efendisine yük olan كَلّ nitelemesinin kâfir veya put için temsili boyutu | Üretimsiz bağımlılık ve acziyet |
| Hadis | Mükellefiyet ve kamu sorumluluğu | كُلُّكُمْ رَاعٍ (Hepiniz çobansınız) gibi nebevî beyanlarda fert fert tüm topluma yönelen görev bilinci | Bireysel ve kolektif sorumluluğun eksiksiz kuşatılması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yaratıcı irtibatı | Külli nizam ve ilahi tasarruf | Yaratılmış her varlığın istisnasız ilahi ilim ve kudret dairesinde bulunmasını temin | Varlıktaki parçalanmışlığı tevhit çatısı altında toplar | Kesin |
| İlmi | Mantık ve usul metodolojisi | Tümel önerme ve kuşatıcı kaide | Tikel olguların müşterek kanunlar altında toplanıp sınıflandırılmasını sağlama | Dağınık verileri sistemli ilmi yasalara bağlar | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal yükümlülük | Kamusal denetim ve tebaa hukuku | Toplum fertlerinin hiçbirini dışarıda bırakmayan adalet ve himaye düzeni kurma | Kimsenin dışlanmadığı ve kimsenin sisteme asalak yük كَلّ olmadığı yapı üretir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve miras dağılımı | Tereke intikali ve servet paylaşımı | Doğrudan varisi olmayan servetin كَلالَة yoluyla cemiyet kılcallarına yayılmasını sağlama | Servetin tek elde birikmesini veya sahipsiz kalarak zayi olmasını engeller | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Evrensel küme ve tümel niceleyici (For all) | Bir evrendeki tüm elemanları istisnasız kapsayan küme yapısı ve bu kümenin sınırları | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal yükümlülük ve sosyal asalaklık dengesi | Bireyin toplumsal bütünün parçası olması ile sisteme katkı sunmayıp bağımlı yük haline gelmesi arasındaki sosyolojik gerilim | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca dildeki mekanik bir miktar belirteci (her, hepsi) sayarak, kökün taşıdığı kuşatıcı himaye, yetersizlikten doğan ağırlık ve miras hukukundaki yapısal bağlamları unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da lafız sadece mantıksal bir genellik değil, varlığın ilahi kanunla sarılmışlığını, insanın başkasına bağımlı olmadan üretken olma ödevini ve akrabalık ağının koruyuculuğunu ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | كُلّ geçen her ayeti bağlamından kopararak mutlaklaştırmak, Kur'an'ın kendi içindeki tahsis, takyit ve istisna mekanizmalarını işlemez hale getirir; nitekim her şeyi helak eden rüzgar ifadesinde bazı şeylerin istisna edilmesi bağlamın bilinmesini gerektirir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık hiyerarşisinde ilahi kuşatıcılığı ifade eden en temel lafız olmasının yanında, insanın ahlaki ve hukuki sorumluluğunun şümulünü ve başkasına asalak yük olmadan yaşama idealini kurduğu için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sıfatların ve kozmolojik nizamın anlatıldığı kevni ayetlerde, miras hukukunun sınırlarını çizen ahkâm ayetlerinde ve insan iradesi ile acziyetini karşılaştıran temsil ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bütünlük bildiren ifadelerin metin bağlamı ve maksat gözetilmeden salt lafzi bir mantık kalıbıyla mutlaklaştırılmasını engeller; hukuki terimlerin kök anlamlarıyla bağını kurarak mirasın sadece dikey değil yatay akrabalıkla da korunduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKılıcın ağzının körelip işlevsizleşmesi; başı saran çelenk veya taç gibi nesneyi çevreleyen sınır; taşınması güç bağımlı ağırlık.
- Soyut anlamDağınık parçaların tümünü sınırları içine alan mantıksal ve ontolojik tümlük; sorumluluk ağının bireyi çepeçevre kuşatması.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki bütün elemanların ortak bir kural ve sınır altında toplanması, bu sınırın dışına çıkamayan bağımlılık hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde evrensel ve kuşatıcı bütünlüğü (küll), ise bu bütünlüğü oluşturan tekil fert veya parçaları temsil eder. sembolü sistemin her bir unsuruna yönelik tümel şümulü; birleşim işareti ise kökün toplayıcı, çevreleyici ve sınır içine alıcı temel hareketini simgeler. Formülün dışında kalan hiçbir elemanın bulunamayışı, kökün dışlayıcı olmayan kuşatıcılığını gösterir.