كوكب
ك - و - ك
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 4 sîga
- 7 sözlük
“Necm” gezegen, “kevkeb” sabit yıldız demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(7)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Necm” gezegen, “kevkeb” sabit yıldız demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR251 harfالكاف والباء
ك و ك ب مستعمل فقط كوكب: الكوْكبُ: النجم. ويسمى الثور كَوْكَباً، يشبه بكوكب السماء.
والبياض في السماء يسمى كَوْكباً. والكوكب: القطرات التي تقع بالليل على الحشيش. قال الأعشى:
يضاحكُ الشَّمس منها كوكبٌ شرق مؤزر بعميمْ النبت مُـكْـتَـهِـلُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR8.195 harfك ب ( و ا ي ء )
كبا ، كأب ، كوب ، وكب ، بكا ، بكأ ، بوك ، كوكب : ( مستعملة ) .
كبا : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( ما أَحَدٌ عَرَضْتُ عليه الإسْلاَمَ إلا كانت له عنده كَبْوَةٌ غَيْرَ أبي بَكْرٍ فإنّه لم يَتَلَعْثَم ) .
قال أبو عبيد : الكَبْوَةُ : مثل الوَقْفَةِ تكُونُ عند الشيء يكرهُه الإنسانُ يُدْعَى إليه أو يُرَادُ منه ، ومنه قيل : كَبَا الزَّنْدُ فهو يَكْبُو إذا لم يُخْرِجْ
ك ب ( و ا ي ء ) كبا ، كأب ، كوب ، وكب ، بكا ، بكأ ، بوك ، كوكب : ( مستعملة ) . كبا : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( ما أَحَدٌ عَرَضْتُ عليه الإسْلاَمَ إلا كانت له عنده كَبْوَةٌ غَيْرَ أبي بَكْرٍ فإنّه لم يَتَلَعْثَم ) . قال أبو عبيد : الكَبْوَةُ : مثل الوَقْفَةِ تكُونُ عند الشيء يكرهُه الإنسانُ يُدْعَى إليه أو يُرَادُ منه ، ومنه قيل : كَبَا الزَّنْدُ فهو يَكْبُو إذا لم يُخْرِجْ شيئاً . والكَبْوَةُ في غَيْرِ هذا : السُّقوطُ للوجْهِ . وقال أبو ذؤيب يصفُ ثوراً رُمِيَ فسقط : فكَبَا كما يَكْبُوا فَنِيقٌ تارِزٌ بالخَبْتِ إلا أنّه هو أبْرعُ ( أبو نصر عن الأصمعي ) : كَبَا يَكْبُو كَبْوَةً إذا عَثَر . وكَبَا الفرسُ يَكْبُو إذا ربَا وانتفخ من فَرَقٍ أو عَدْوٍ . وقال العجاج : جَرَى ابنُ لَيْلَى جِريةَ السَّبُوحِ جِرْيةَ لا كابٍ ولا أنُوحِ ويقال : فلانٌ كابِي الرّمادِ أي عظيمُه مُنتفِخُه أي أنّه صاحبُ إطْعَامٍ كثير . ويقال : أكْبَى الرجلُ إذا لم تَخرجْ نَارُ زَنْدِه . ويقال للكُناسة تُلْقَى بفِنَاءِ البيت : كباً مقصورٌ ، والأكْبَاءُ للجميع ، وأمّا الكِبَاءُ ممدود فهو البَخُورُ . يقال : كَبَّى ثوبه تكْبِيةً إذا بخَّرَه . وقال الليث : الفرسُ الكابِي : الذي إذا أَعْيا قام فلمْ يَتَحرَّكْ من الإعياء ، والتراب الكابي : الذي لا يَستقرُّ على وجه الأرضِ . وقال غيرُه : نارٌ كابِيَةٌ إذا غَطّاها الرّمادُ والجمرُ تحتها . وعُلْبةٌ كَابِيةٌ : فيها لَبنٌ عليها رَغْوَة . ورَجلٌ كابِي اللَّوْنِ : عَلَتْهُ غَبْرَةٌ . وكَبَا الغُبارُ إذا لم يَطِرْ ولم يتحرَّكْ . وقال أبو الهيثم : يقالُ في مثل : ( الهابِي شرٌّ من الكابي ) . قال : والكابي : الفَحْمُ الذي قد خمَدت نارُه فكَبا ، أي خلا من النار ، كما يقال : كَبَا الزَّنْدُ إذا لم تَخرجْ منه نارٌ ، وكَبا الفرسُ إذا حُنِذ بالجِلالَ فلم يَعْرَقْ . والهابي : الرّمادُ الذي تَرَفَّتَ وهَبا ، وهو قبْلَ أن يَكون هباءً كَابٍ . ورَوَى إسماعيلُ بن خالد عن يزيدَ بنِ أَبي زياد عن عبد الله بن الحارث بن نَوْفل عن العباس بن عبد المطلب أنّه قال : قلتُ يا رسولَ الله : إن قُريشاً جلسوا فتذاكروا أحسابَهم فجعلوا مَثَلَكَ مَثَلَ نخلةٍ في كَبْوةٍ من الأرض ، فقال رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( إنَّ الله خَلَقَ الخلقَ فجعلنِي في خيرهم ، ثم حين فرَّقهم جعلني في خيرِ الفريقين ، ثم جعلهم بيوتاً فجعلني في خير بيوتهم ، فأَنَا خَيْرُكُم نَفْساً ، وخَيْرُكُم بيتاً ) . قال شمر : قولُه : في كَبْوة ، لم نَسْمَع فيها من علمائنا شيئاً ، ولكنا سمِعنا الكِبَا ، والكُبَةَ ، وهو الكُناسةُ والتّراب الذي يُكْنَسُ . وقال خالدٌ : الكُبِين : السَّرْجينُ ، الواحدة : كُبَةٌ . ( قلت ) : الكُبَةُ : الكُنَاسة ، من الأسماء الناقصة ، أصْلُها : كُبوْةٌ ، بضم الكاف ، مثل القلَة ، أصلُها : قُلْوَةٌ ، والثُّبَةُ أَصلُها : ثُبْوَةٌ ، وكأنَّ المحدِّثَ لم يَضْبِطْه فجعله كَبْوَةً . ومنه يقال : كَبَا الفرسُ إذا ربا وانتفخَ . ويقال : اكْتَبى إذا تَبَخَّرَ بالعُودِ . وقال أَبو دُوَادٍ : تَكْتَبِينَ الْيَنْجُوجَ في كُبَةِ المَشْ تَى وبُلْهٌ أَحْلامُهنَّ وِسامُ قولُه : بُلْهٌ أحلامُهنَّ وسام ، أراد أنَّهنَّ غافلاتٌ عن الخَنَا والخِبِّ . وقال الكميت : وبالعَذَوَاتِ مَنْبِتُنا نُضَارٌ ونَبْعٌ لا فَصَافِصُ في كُبِينَا أرادَ أنّا عربٌ نشأنا في نُزْهِ البلاد ، ولسنا بحاضرةٍ نشأوا في القُرَى . كأب : وقال الليث : كَئِبَ يَكأَبُ كآبةً ، وكأْبةً وكأْباً ، فهو كَئِبٌ وكَئيبٌ ، واكْتَأَبَ اكتئاباً . ويقال : ما الذي أكأبَك ؟ . والكَأْباءُ : الحُزن الشديدُ على فَعْلاَءَ . كوب : قال الله جلّ وعزّ : ( تُحْبَرُونَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ بِصِحَافٍ مِّن ذَهَبٍ ) ( الزخرف : 71 ) . قال الفراء : الكُوبُ الكوز المستديرُ الرّأْسِ الذي لا أُذنَ له . وقال عديُّ بن زيد : مُتَّكِئاً تُصْفَقُ أبوابُه يَسْعَى عليه العبْدُ بالكوبِ ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كَابَ يَكُوبُ إذا شَرِب بالكُوبِ . قال : والكَوَبُ : دِقّةُ العنق وعِظَمُ الرّأْسِ . وكب ( كوكب ) : وقال الليث : الوَكَبُ : سوادُ اللّوْنِ من عِنَبٍ أو غير ذلك إذا نَضِج . وقد وكّبَ العِنبُ تَوْكِيباً إذا أخَذ فيه تكوينُ السّواد ، واسمُه في تلك الحال : مُوَكِّبٌ . ( قلت ) : الذي نَعرفُه في أَلْوان الأعْناب والأرْطَاب إذا ظَهر فيه أَدنى سوَادٍ أو صُفْرةٍ : التَّوْكِيتُ ، وبُسْرٌ موكِّتُ ، وهذا معروفٌ عند أصحاب النخيل في القُرَى العربيَّة . وأمّا الوَكَبُ بالباء فإن أبا العباس روى عن ابن الأعرابي أنه قال : الوَكَبُ : الوَسَخُ . يقال : وَكِبَ الشيءُ يَوْكَبُ وكَباً ، ووَسِبَ وَسَباً ، وحَشِنَ حشناً إذا ركبه الوسَخُ والدَّرَنُ . وقال الليث : الوَكَبانُ : مِشْيةٌ في دَرَجَانٍ . تقول : ظَبْيَةٌ وكُوبٌ ، وعَنْزٌ وكُوبٌ ، وقد وَكَبَتْ تَكِبُ وُكوباً . ومنه : اشتُقَّ اسمُ المُوْكِب . وقال الشاعر : لها أُمٌّ مُوَقّفَةٌ وكُوبٌ بحيثُ الرَّقْوُ مَرْتَعُها البَرِيرُ وقال ابن السكيت : أَوْكَبَ البعيرُ إذا لَزِم الموكِبَ . وقال الرِّياشيُّ : أَوْكَبَ الطائرُ إذا نهض للطَيران . و أنشد : أَوْكَبَ ثم طارا وناقةٌ مُواكِبَةٌ : تُسايرُ الموكبَ ، والتّوْكيبُ : المقاربة في الصِّرَار . وقال اللّحياني ، يقال : فلان مُواكِبٌ عَلَى أمره ، ووَاكِبٌ ، ومُواصِبٌ ووَاصب ، بمعنى المثابِر المواظِب ونحو ذلك . قال الأصمعيّ : وذكر الليث : الكَوْكَبَ في باب الرُّباعيّ ، ذهب إلى أنّ الواو أصليَّةٌ ، وهو عند حُذّاق النحويِّين كوكب من باب وكب ، صُدِّرَ بكافٍ زائدة . وقال أبو زيد : الكَوْكَبُ : البياضُ في سوادِ العين ، ذَهب البصرُ له أو لم يذهب . وقال الليث : الكَوْكَبُ معروف من كواكب السّماءِ ، ويُشبَّه به النَّوْرُ فيسمّى كوكَباً . وقال الأعشى : يُضَاحِكُ الشَّمسَ منها كوكبٌ شَرِقٌ مُؤَزَّرٌ بِعَميمِ النَّبْتِ مُكْتَهِلُ ويقال لقَطرات الجليد التي تقعُ عَلَى البَقْل بالليل : كوكبٌ أيضاً ، والكوكبُ : شِدَّةُ الحرِّ ومُعْظمُه . وقال ذو الرُّمَّةِ : ويوم يَظَلُّ الفرْخُ في بيتِ غَيْرِه له كوكبٌ فَوقَ الحِدَابِ الظواهرِ ويقال للأمْعَزِ إذا توقَّدَ حَصاَه ضَحاءً : مُوْكِبٌ . قال الأعشى : تَقْطَعُ الأمْعَزَ المُكوكِبَ وَخْداً بِنَواجٍ سريعةِ الإيغالِ وكَوكبُ كلِّ شيءٍ : معظمُه ، مثلُ كوكب العُشْبِ ، وكوكبِ الماء ، وكَوكبِ الجَيش : وقال الشاعر يصفُ كَتِيبَةً : ومَلْمُومَةٍ لا يَخْرِقُ الطّرْفُ عَرْضَها لها كَوكَبٌ فَخْمٌ شديدٌ وُضوحُها ويومٌ ذُو كَواكبَ إذا وُصف بالشدّة كأنه أَظْلَمَ بما فيه من الشدائدِ حتى رُؤِي كواكِبُ السماء . ومنه قولُ طرفة : وتُرِيه النَّجْمَ يَجري بالظُّهُرْ وقال : تُرِيه الكواكِب كفراً وبِيضاً . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : غلامٌ كَوكبٌ إذا تَرَعْرع وحَسُنَ وجْهُه . وقال المؤرِّجُ : الكوكبُ : الماءُ ، والكَوكبُ : السّيفُ ، والكوكَبُ : سيِّدُ القوم . ( قلت ) : وسمعْتُ غيرَ واحدٍ من العرب يقول : الزُّهرَةُ من بينِ الكواكب : الكوكَبَةُ يُؤَنِّثونَها ، وسائر الكواكب تُذكَّرُ ، فيقال : هذا كوكبٌ قد طلَع . قال الله جلّ وعزّ : ( فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ الَّيْلُ رَأَى كَوْكَباً ) ( الأنعام : 76 ) . ومِثْلُ الكوكب : القَوْقَلُ ، والشَّوْشَبُ ، وأمَّا شَوْزَبٌ فهو ( فَوْعَلٌ ) من شَزَبَ . بكا : البُكَا يُقْصَرُ ويمَدُّ ، قال ذلك الفرّاء وغيرُه وأنشد : بكَتْ عَيْنِي وحُقَّ لها بُكَاها وما يُغْنِي البُكَاءُ ولا العَويلُ وقد بَكَى الرجلُ يَبْكِي ، فهو باكٍ . وباكَيْتُ فلاناً فبكَيْتُه إذا كنتَ أكْثَر بُكَاءً منه . ( ثعلب عن الأصمعي وأبي زيد ) قالا : بَكَيْتُ الميِّتَ وبكَّيْتُه كلاهما إذا بَكَيْتَ عليه ، وأَبكَيْتُه إذا صنَعْتَ به ما يَحمِلُه عَلَى البكاء . بكأ : الأصمعي : بَكُؤَتِ الناقةُ والشّاةُ تَبْكُؤُ بَكَاءً إذا قَلَّ لبنُها ، وناقةٌ بَكِيئَةٌ وهي القليلةُ اللّبَنِ . وأنشد أبو عبيد : ولَيَأْزِلَنَّ وتَبْكُؤَنَّ لِقَاحُه ويُعَلِّلَنَّ صَبِيَّهُ بسَمَارِ هكذا سمِعنا في كتاب ( غريب الحديث ) بَكُؤَتْ تبكُؤُ ، وأقرأنا الإياديُّ في كتاب ( المصنَّف ) لشمرٍ عن أبي عبيد عن أبي عمرٍ و : بَكَأَتِ الناقةُ تَبْكَأُ إذا قلَّ لبنُها . وقال أحمد بن يحيى في تفسير حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( نحنُ مَعَاشِرَ الأنْبِياءِ فِينَا بكْءٌ ) قال : معناه فِينا قِلّةُ كلامٍ إلاَّ فيما نحتاجُ إليه ، مثل بَكْءِ الناقةِ إذا قَلَّ لبنُها ) . وقال أبو زيدٍ : بكَأَتِ النّاقةُ تَبْكَأُ ، وبكُؤَتْ تَبْكُؤُ بَكَاءٍ وبَكْأً ، كلُّ ذلك مهموزٌ ، وجمعُ البَكِيئَةِ من النُّوقِ : بَكَايَا . بوك : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : البَوْكُ : سِفَاد الحِمَارِ ، والبَوْكُ : تَثْوِيرُ الماءِ . يقال : باكَ العَيْنُ يَبُوكُهَا ، وفي الحديث ( أَنَّ بَعْضَ المُنَافِقِينَ باكَ عَيْناً كانَ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قَدْ وَضَعَ فيها سَهْماً ) . والبَوْكُ : البَيْعُ ، وحكي عن أَعْرابيَ أنّه قال : ( مَعِي دِرْهَمٌ بَهْرَجٌ لا يُبَاكُ به شيءٌ ) أي لا يُبَاعُ . قال : وباكَ إذا اشْتَرَى ، وباك إذا باعَ وباكَ إذا جامع . ويقال : لَقِيتُه أَوَّلَ صَوْكٍ وبَوْكٍ أي أَوَّلَ مَرَّةٍ ، قاله الأصمعيّ وأبو زيد . وقال : هو كقولك : لَقِيتُه أَوّل ذاتِ يَدَيْنِ . وفي الحديث ( أنَّ المُسْلِمينَ بَاتُوا يَبُوكُونَ حِسْيَ تَبُوكَ بِقدْحٍ ) ، فلذلك سميت : تَبُوكَ ، أي يُحَرِكُونَه ويُدْخِلُونَ فيه القِدْحَ ، وهو السّهْمُ لِيَخْرُجَ منه الماءُ ، ومنه يقال : باكَ الحِمَارُ الأتانَ . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : البائِكُ والفَاثِجُ : الناقة العظيمة السَّنَامِ ، والجميع البَوَائِكُ . وقال النَّضْرُ بن شميل : بَوَائكُ الإبلِ : كِرَامُها وخِيَارُها .
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.825 harfالتهذيب: ذكر الليث الكَوْكَبَ في باب الرباعي، ذَهَبَ أَن الواو أَصلية؛ قال: وهو عند حُذَّاق النحويين من هذا الباب، صُدِّر بكافٍ زائدةٍ، والأَصلُ وَكَبَ أَو كَوَبَ، وقال: الكَوْكَبُ، معروف، من كَواكِبِ السماءِ، ويُشَبَّه به النَّور، فيُسَمى كَوْكَباً؛ قال الأَعشى: يُضاحِكُ الشَّمْسَ منها كَوْكَبٌ شَرِقٌ، * مُؤَزَّرٌ بعَمِـيمِ النَّبْتِ، مُكْتَهِلُ ابن سيده وغيره: الكَوْكَبُ والكَوْكَبةُ:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR38 harfكَوْكَبٌ
كَوْكَبٌ ذ &c.: see art. ككب.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR583 harfكَوْكَبَ
كَوْكَبَ
a. Shone, sparkled, glittered; twinkled ( star ).
كَوْكَب
كَوْكَب [ 51 ] , ( pl. كَوَاْكِبُ 47 ),
a. Star; planet, asterism, constellation.
b. Spark.
c. White of the eye.
d. Sword.
e. Water.
f. Nail.
g. Chief; warrior.
h. A youth.
i. Flower.
كَوْكَبَة
كَوْكَبَة [ 51t ],
a. see 51 (a) .
b. Multitude, crowd.
مُكَوْكَب
مُكَوْكَب [ N. P.
a. I], Starry,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR11.913 harfكوكب
كَوْكَبَ - يُكَوْكِِبُ - كَواكِب
كَوْكَبَ - يَُكَوْكِبُ + الكائن أو الشيء: يلمع ويبرق ويتقد ويضي: يعكس ويرد الضياء ويلمع ويبرق لكونه مصقولاً لماعاً وكروياً أو محدباً
كَوْكَب: اسم فعل " كَوْكَبَ - يُكَوْكِِبُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الشيء المكور المستدير اللامع أو البراق الذي يرد الضياء فيضيء: وهو اصطلاحاً الكوكب من أجرام السماء
كَواكِب:
Mücavir kökler39 mücavir (52 toplam)
- زجج
1 ortak ayet · Cam demektir
- أفل
1 ortak ayet · Fani çok yaşlanmış kimse, pirifani
- شكو
1 ortak ayet · Abajur gibi
- نثر
1 ortak ayet · “Nesir” sümkürük demektir
- درر
1 ortak ayet · Dürre (dal) : Büyük parlak inci demektir
- زيت
1 ortak ayet · Zeytindir
- ضوأ
1 ortak ayet · Aydınlattı
- وقد
1 ortak ayet · Onun yakıtı
- شرق
1 ortak ayet · Güneşin doğduğu yerdir
- غرب
1 ortak ayet · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
- كود
1 ortak ayet · Neredeyse o
- شجر
1 ortak ayet · Ağaç
Geçtiği ayetler(5)
فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ
YıldızGece bastırınca; bir yıldız görmüş: Bu mu benim Rabbım? demiş. O, batınca da: Ben, batanları sevmem, demişti.
إِذْ قَالَ يُوسُفُ لِأَبِيهِ يَاأَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَبًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي سَاجِدِينَ
YıldızHani Yusuf babasına demişti ki: Babacığım, rüyamda on bir yıldızla, güneşi ve ayı gördüm. Gördüm ki onlar bana secde etmektedirler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كوكب |
| Yapı | Dörtlü |
| Özel Durum | Mükerrer kâf ile kurulan dörtlü isim kökü |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نجم, شهب, سراج, مصباح |
| Zıt Kök | ظلم |
| Çekirdek Özet 1 | Parlamak, ışık saçmak, küremsi parlak nokta veya gök cismi |
| Çekirdek Özet 2 | Göğün süsü, yön bulma ve temaşa unsuru olan nurlu gök cismi |
| Çekirdek Özet 3 | Karanlıkta odak noktası oluşturan, ışığını yansıtan veya saçan belirgin işaret |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi modern astronomik ayrımı (gezegen/yıldız) anakronik biçimde zorlayarak Kur'an'ın görsel ve işlevsel nitelemesini daraltmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كو | İçi boşluklu, yuvarlaklaşmış veya toplanmış biçim (karşılaştır: كوب kadeh, كور sarıp küre haline getirme, كون varlık kazanma) | ك | İlk ünsüzün ötelenip tekrarlanmasıyla yuvarlaklık ve toplanma imgesine yoğunlaşma, kendi üstüne katlanma ve parlama odağı kazanma |
| كوك | Yuvarlak biçimde toplanıp parıldayan merkez | ب | Sonuna eklenen dudak ünsüzüyle somut bir cisim, küre veya dışa doğru yansıyan parlak bir gök cismi kimliği kazanma |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Belli bir alanı tutma, sınırlı bir ışık küresi halinde kavranma |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki parlaklık veya odak noktasını birleştiren bağ, ışığın sürekliliği |
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Parlamanın yinelenmesi, ışığın tek bir noktada çift katlı yoğunlaşması |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Işığın bir mahfazaya, somut bir kütleye veya gök kubbesine yerleşmesi |
| كوكب | avuç içi, bağ, yinelenen avuç ve kapalı mekân imgelerinin birleşimi | Gökyüzü kubbesi altında parıltısı toplanıp yoğunlaşan, gözle seçilen küremsi ışık odağı |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Parlaklık, demirin veya çiy tanesinin parıldaması, su damlası, gözün bebeğindeki beyaz leke veya gökte ışıldayan cisim |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ kasidesinde sabah vaktinde güneşin ışığını karşılayan taze çiy tanesi veya çiçek parıltısı için kullanılmıştır: يضاحك الشمس منها كوكب شرق / مؤزر بعميم النبت مكتهل |
| Erken Arapça kullanım | Çöldeki bitkilerin boy atıp parıldaması, demirin cilalanıp ışık saçması ve geceleyin gökte beliren tekil ışık kaynakları |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Lisānü'l-ʿArab, Tehzîbü'l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde gök cismini ve yıldızı adlandıran kök, Proto-Semitik seviyede *kabkab- biçiminde yaygın bir ortak mirastır. Akatça kakkabu, İbranice kokhav (כּוֹכָב), Süryanice kawkbā (ܟܘܟܒܐ), Arapça kawkab (كوكب) ve Ge'ez dilinde kokäb biçiminde kesintisiz devam eder. Bu kelime, parıldamak veya yanmak anlamına gelen ikili bir ses yansımasının ya da kök çekirdeğinin katlanmasıyla (reduplication) oluşmuş erken bir Afro-Asyatik miras kabul edilir. Arapçada kök yalnızca gök cismini değil, parıldayan her küçük parlak cismi (çiy damlası, gözdeki nokta, kılıcın ışıltısı) ifade edecek biçimde fiziksel niteliğini korumuştur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dörtlü kök veya وكب / كوب kökünden kâf ziyadesi ve tekrarı | Klasik dilcilere göre parıldama, toplanma ve yuvarlaklık anlamından türemiş veya dörtlü mücerret isimleşmiştir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Semitik *kabkab- | Akatça kakkabu, İbranice kokhav ve Süryanice kawkbā ile doğrudan ses ve anlam denkliği gösterir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ses yansımalı veya ışık kökenli formlar | Mısır veya diğer Afro-Asyatik kollarda parlaklık bildiren ikilemelerle akrabalık muhtemeldir | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisānü'l-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كوكب | Anlamlı | Parlak gök cismi, parıltı | Işık saçan gök cismi, çiy damlası, kılıç parıltısı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كوكب | Merkez | Işık saçan gök cismi | Parlaklığı, görsel belirginliği ve küremsi ışıltısıyla öne çıkan gök cismi | Kur'an'da süs, rüya sembolü ve kandil benzetmesinde geçer |
| نجم | Komşu | Belirme, doğma, takvim | Ufuktan parça parça doğup batan, vakit ve yön tayinine yarayan gök cismi | نجم kökünde doğuş, aşama ve periyodik ortaya çıkış esastır |
| شهب | Komşu | Alev, kayan ışık | Gökte parlayıp hızla geçen, yakan veya fırlatılan ateşli gök cismi | شهب hareket ve yakıcı alev vurgusu taşır |
| سراج | Komşu | Aydınlatıcı kandil | Kendi ışığını üreten ve etrafı aydınlatan büyük ışık kaynağı | Genellikle güneş için kullanılır |
| ظلم | Zıt | Karanlık, ışıksızlık | Işığın, hidayetin veya görünürlüğün bütünüyle ortadan kalkması | Işık saçan cismin aydınlattığı boşluğun zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كوكب | Parlak gök cismi | Işık saçan, parıldayan her türlü yıldız veya gezegenimsi gök cismi | Kesin |
| Latince | stella, astrum | Yıldız, gök cismi | Gökyüzündeki ışıklı noktaları karşılar; stella sabit yıldızları, astrum gök cismini anlatır | Kesin |
| İngilizce | star, celestial body | Yıldız, semavi cisim | star genel görsel ışıltıyı karşılar; modern astronomik ayrımı dışarıda bırakır | Kesin |
| Almanca | Gestirn, Stern | Gök cismi, yıldız | Gestirn hem yıldız hem gezegenleri kapsayan eski gök cismi karşılığıdır | Kesin |
| Fransızca | astre, étoile | Gök cismi, yıldız | astre genel parlak semavi kütleyi, étoile görsel yıldızı karşılar | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كوكب tekil sîgada | Gözlemlenen parlak gök cismi | Hz. İbrahim'in tevhidi arayışında ufukta görüp battığını müşahede ettiği cisim (En'âm 6:76) |
| كوكب tekil (teşbih) | İnci gibi parıldayan billur kandil | Nûr ayetinde fanusun berraklığını ve ışık saçmasını niteleyen benzetme unsuru (Nûr 24:35) |
| كوكب çoğul sîgada (كواكب) | Dünya semasının ziyneti ve süsü | Gökyüzünün güzelliğini ve nizamını kuran, temaşa edilen ışıklar (Sâffât 37:6) |
| كواكب çoğul sîgada | Kıyamet kozmolojisi ve nizamın dağılması | Kıyamet anında yerinden kopup dökülen, düzeni bozulan gök kütleleri (İnfitâr 82:2) |
| كوكب sayı ile (on bir) | Rüya sembolü / Yüksek şahsiyetler | Hz. Yusuf'un rüyasında kendisine secde ettiğini gördüğü kardeşlerini temsil eden gök cisimleri (Yûsuf 12:4) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hudûs delili ve şirk eleştirisi | Cisimlerin batması (üfûl) ve değişimi üzerinden ilah olamayacakları argümanı | Değişen, sonlu ve yaratılmış gök cismi |
| Fıkıh | Kıble ve yön tayini | Çölde ve denizde yıldızlarla istikamet bulma ruhsatı ve fıkhî hükümleri | Yön ve koordinat göstergesi |
| Tefsir | Nûr ve kozmoloji ayetleri | Nûr ayetindeki dürrî nitelemesi ve semanın süslenmesi bağlamındaki işari izahlar | İlahî tecellinin berrak yansıtıcısı ve nizam |
| Hadis | Kıyamet alametleri ve fitneler | Yıldızların dökülmesi, fitnelerin gecenin karanlık kısımları gibi çökmesi | Karanlıkta rehber veya ahir zaman habercisi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ibret | Yaratılmış işaret | Batan ve yok olanın değil, ebedi olanın mabut seçilmesi bilinci | Gök cisminin ilahlaştırılamayacağını, bilakis âyet olduğunu öğretir | Kesin |
| İlmi | Gözlem ve astronomi | Parlak odak noktası | Mekân, yön ve mesafe ölçümünde referans noktası olma | Ufukta ve gök kubbesinde hareket ve yer tayinine temel teşkil eder | Kesin |
| Siyasi | Liderlik ve hiyerarşi | Yol gösterici kılavuz | Karanlık dönemlerde topluma rehberlik eden yüksek önderler | Yûsuf suresindeki temsil siyasi ve toplumsal mertebelere işaret eder | Güçlü |
| İktisadi | Seyrüsefer ve ticaret | Gece kılavuzluğu | Kervan ve gemilerin güvenli rotada hedefe ulaşması | Ticaret yollarının geceleyin emniyetle kat edilmesini sağlar | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Noktasal ışık kaynağı ve gravitasyonel düğüm noktası | Boşlukta tek başına ışık yayan, çevresine foton saçarak koordinat oluşturan ayrık merkez | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal kutup ve ilham kaynağı | Kriz veya belirsizlik anlarında bireylerin yöneldiği berrak, güvenilir ve yüksek ahlaki şahsiyet | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca modern astronomideki "gezegen" tanımına hapsetmek veya sabit yıldız / gezegen ayrımını Kur'an metnine zorla giydirmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Gök kubbede parıldayan, inci gibi ışık saçan, karanlığı delen ve görsel bir nizam oluşturan her berrak gök cismi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nûr ayetindeki benzetmeyi ve Hz. İbrahim'in müşahedesini yapay bilimsel polemiklere boğup Kur'an'ın görsel ve tevhidi mesajını gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin sema tasavvurunu, estetik güzelliği (ziynet) ve yaratılmışların faniliğini tek bir somut imgeyle zihne nakşeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhid mücadelesi (En'âm 6), rüya tabiri ve nübüvvet hiyerarşisi (Yûsuf 12), ilahî nûr temsili (Nûr 24) ve eskatoloji (İnfitâr 82). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yıldızların bizatihi tanrısal kudrete sahip olduğu inancını yıkar; onların süs, kılavuz ve dökülmeye mahkûm birer mahluk olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGökyüzünde veya karanlık zeminde küremsi biçimde ışık saçan, parıldayan cisim, çiy tanesi veya parlak nokta.
- Soyut anlamBelirsizlik ve karanlık içinde odak teşkil eden, yüksekliği ve parlaklığıyla yön gösteren, ancak geçicilik damgası taşıyan nizam unsuru.
- Sistematik karşılıkÇokluk içinde tek tek seçilen rehber odak noktası; mutlak aydınlatıcı olmasa da karanlığı delen berrak yansıtıcı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde karanlık veya belirsizlik ortamını, bu ortamın varlığını gösteren gösterge fonksiyonunu temsil eder. gök kubbede yer alan her bir bağımsız parlak ışık odağını, ise karanlığı delen toplam görsel rehberlik ve ziynet düzeyini simgeler. Formülün limit kısmı (), yaratılmış her ışık kaynağının nihai kozmolojik anda (üfûl veya infitâr) sönmeye ve dökülmeye mahkûm olduğunu sembolize eder.