لظي
ل - ظ - ي
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 11 sözlük
Lazz, ateşi körüklemek için kullanılan aletin adıdır. Mastar olarak körüklemek anlamı kazanmıştır. Ayette geçen لَظَى fiil gibi durmakta ise de aslında isimdir. Aslı لَظًى iken çok kullanımdan dolayı tenvin düşmüştür.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: لظى
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Lazz, ateşi körüklemek için kullanılan aletin adıdır. Mastar olarak körüklemek anlamı kazanmıştır. Ayette geçen لَظَى fiil gibi durmakta ise de aslında isimdir. Aslı لَظًى iken çok kullanımdan dolayı tenvin düşmüştür.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR335 harfباب الظاء واللام و و ء ي معهما
ل ظ ي يستعمل فقط
لظي:
اللَّظَى هو اللَّهَبُ الخالص، ولَظَى من أسماء جهنم، لا يُنَوَّن لأنّها اسمٌ لها، وكذلك سَقَرُ اسمٌ لها، وأسماء الإناث لا تُصْرَفُ في المعرفة فَرْقاً بين الذكَّر والأنثَى.
ولَظِيَتِ النّارُ تَلْظَى لَظىً معناه تلزَقُ لُزْوقاً.
والحَرُّ في المفازة يَتَلَظَّى كأنّه يلتَهب التِهاباً.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR116 harfMadde başı: لظىاللَظى: النار. ولَظى أيضاً: اسمٌ من أسماء النار معرفةٌ لا ينصرف. والْتِظاظُ النارِ: التهابها. وتَلَظِّيها: تلهُّبها.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR839 harfMadde başı: لظىظ ل ( وايء )
لظى : قال الله جلّ وعزّ : ( يُنجِيهِ كَلاَّ إِنَّهَا لَظَى نَزَّاعَةً لِّلشَّوَى ) ( المعارج : 15 ، 16 ) . لظى من أسماءِ النار نَعُوذ بالله ، وهي مَعْرفةً لا تُنَوَّن لأنها لا تَنْصَرِفُ وقد تَلَظَّتْ النار تَلَظِّياً إذا الْتَهَبتْ .
قال الله جلّ وعزّ : ( ) وَالاُولَى فَأَنذَرْتُكُمْ نَاراً تَلَظَّى ) ( الليل : 14 ) أي تتوهجُ وتتوقّدُ .
وقال الليث : اللَّظَى اللَّهَبُ الخالِص ،
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR153 harfMadde başı: لظى- اللظى: اللهب الخالص، وقد لظيت النار وتلظت. قال تعالى: ﴿نارا تلظى﴾ [الليل/14] أي: تتلظى، ولظى غير مصروفة: اسم لجهنم. قال تعالى: ﴿إنها لظى﴾ [المعارج/15].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR205 harfل ظ ي
النار تلتظي وتتلظّى.
قال: وما برحت في اللوم حتى كأنني على ملتظى جمرٍ تجيش مراجله وما أشدّ لظى النّار! ومن المجاز: الحرّ يتلظّى في المفازة.
والحية تتلظّى من السم.
وفلان يتلظّى غضباً.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.465 harfاللَّظى: النار، وقيل: اللَّهَبُ الخالص؛ قال الأَفوه:
في مَوقِفٍ ذََرِب الشَّبا، وكأَنما
فيه الرّجالُ على الأَطائم واللَّظَى
ويروى: في مَوْطِنٍ.
ولَظَى: اسم جهنم، نعوذ بالله منها، غير مصروف،وهي معرفة لا تنوّن ولا تنصرف للعلمية والتأْنيث، وسميت بذلك لأَنها أَشد النيران. وفي التنزيل العزيز: كلا إِنها لَظَى نَزَّاعةً للشَّوَى.
والتِظاءُ النار: التِهابُها، وتَلَظِّيها: تَلَهبُها، وقد لَظِيَت النار
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR140 harf* ل ظ ي * * اللَّظَى * النار و * لَظَى * أيضا اسم من أسماء النار معرِفة لا ينْصَرف و * الْتِظاءُ * النار التهابها و * تَلَظِّيها * تلهُّبُها
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.860 harf: ( ي ( *!اللَّظَى ، كالفَتَى ؛ ) يُكْتَبُ بالياءِ ، وفي كتابِ أَبي عليَ بالألِفِ ؛ ( النارُ ) نفسُها ، غَيْر مَصْرُوفة ؛ قالَ اللَّه تعالى : ﴿كلا إنَّها *!لظًى﴾ ؛ ( أَو لَهَبُها ) الخالِصَ ؛ وفي كتابِ أَبي عليَ : الْتِهابُها ؛ قالَ الأَفْوه :
في مَوْقِفٍ ذَرِب الشَّبا وكأَنَّما
فيه الرِّجالُ على الأطائم *!واللَّظَى ( *!ولَظَى ، مَعْرِفَةً ) لا تَنْصرِفُ : اسْمٌ مِن أَسْماءِ ( جَهَنَّمَ ) ،
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR279 harfلَظِيَ
لَظِيَ A ( n. ac. لَظَي 4 ),
a. Blazed, flamed, flared.
لَظَّيَ
لَظَّيَ II ,
a. Stirred up.
تَلَظَّيَ
تَلَظَّيَ V ,
a. see I .
b. Blazed with anger; fired up.
اِلْتَظَيَ
اِلْتَظَيَ VIII ,
a. see I & V ( b ).
لَظًى
لَظًى [ 4 ],
a. Blaze.
b. [ art. ], Hellfire.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR4.372 harfلظي
لَظِيَ - يَلْظَى - لَظَى- لَظَّى - تَلَظَّى - يَتَلَظَّى
لَظِيَ - يَلْظَى + الكائن أو النار: يشتد لهيبها وسعارها ووقودها
لَظَّى: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعَّال " من " لَظِيَ - يَلْظَى "
تَلَظَّى - يَتَلَظَّى: على وزن " تفعَّل " من " لَظِيَ - يَلْظَى ": يقوم بفعل " لَظِيَ - يَلْظَى " بشكل ذاتي على وجه التكرار والشدة: يستعر ويتوقد ويزداد
Geçtiği ayetler(2)
فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى
AlevlenirSizi alevler saçan ateşle uyardım.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لظي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | لهب, سعر, حرق |
| Zıt Kök | خمد |
| Çekirdek Özet 1 | Dumansız, saf, nesneye yapışan ve parıldayan yalın alev |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanı dıştan kuşatarak etine ve uzuvlarına yapışan şiddetli cehennem ateşi |
| Çekirdek Özet 3 | Isının ve öfkenin içten dışa doğru tutunucu ve sarıcı bir şiddetle yoğunlaşması |
| Kritik Hata Riski | Kökü sıradan bir yanma veya dumanlı ateş zannederek alevin yapışkan, yalın ve sarıcı niteliğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لظ | Bir şeye sımsıkı yapışma, ayrılmama, ısrarla tutunma ve kesintisiz devam etme; nitekim لظظ kökünde bir yere veya bir kimseye yapışıp kalmak ve duada ısrarcı olmak anlamı esastır | ي | Soyut yapışma ve ısrar hareketini dinamik, uzanan, dalgalanarak yükselen ve nesneye temas ettiği anda onu saran yalın bir alev hareketine dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Ateşin ve hareketin belirli bir hedefe doğru yönelmesini ve yakalayışını simgeler |
| ظ | Çit, duvar türevi; keskinleşme, sarma, sertleşme ve baskı kurma | İlksel çit imgesinin ses yoğunlaşmasıyla nesneyi sertçe çevreleme, yapışma ve tahakküm kurma hareketini verir |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, etkin güç | Alev dilinin el gibi ileriye doğru uzanarak yakalamasını ve faal etkisini sürdürmesini temsil eder |
| لظي | Yönelerek kavrama, sertçe sarılma ve uzanarak yapışma | Alevin kendi merkezinden çıkarak hedefe yönelmesi, el gibi uzanıp nesneyi sımsıkı kavraması ve yakıcı bir örtü halinde ona yapışması hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dumanı bulunmayan, son derece kızgın, katıksız ve temas ettiği nesneyi bırakmayan saf alev |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi el-Efvah el-Evdî savaş meydanındaki dehşetli yakıcılığı ve kargaşayı tasvir ederken kökü alev anlamında kullanmıştır: في مَوقِفٍ ذَرِب الشَّبا وكأَنما / فيه الرّجالُ على الأَطائم واللَّظَى |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Zü'r-Rimme çöl sıcağının ulaştığı dayanılmaz yakıcılığı ve şiddeti anlatırken bu köke başvurmuştur: وحتَّى أَتى يَوْمٌ يَكادُ من اللَّظى / ترى التُّومَ، في أُفْحُوصِه، يَتَصَيَّحُ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, el-Müfredât, Lisānü’l-ʿArab, Tācü’l-ʿArūs.
Sami etimolojik katman
Arapça لظي kökü, Sami dillerinde alevin saf parıltısı ve ateşe yapışan sıcaklığın devamlılığı tasarımıyla bağlantılı görünmektedir. Kökün biliteral çekirdeği olan لظ unsuru, bir nesneye yapışıp ondan ayrılmamak anlamındaki köklerle doğrudan irtibatlıdır; nitekim Arapça sözlüklerde alevin bir şeye yapışması لَظِيَتِ النَّارُ تَلْظَى لَظًى مَعْنَاهُ تَلْزَقُ لُزُوقًا ifadesiyle doğrudan tutunma ve yapışma eylemi üzerinden açıklanmıştır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde bu fonetik diziliş doğrudan birincil ateş kökü olarak geniş yer tutmasa da, Süryanice ve İbranicedeki l-h-b veya l-h-t (alevlenme, tutuşma) kökleriyle anlamsal bir örtüşme ve kayma sergiler. Arapçada zı (ظ) harfinin varlığı, fonetik olarak sesin daha sert, kapalı ve yoğun bir baskı üretmesini sağlamış; böylece kök diğer dillerdeki genel tutuşma anlamından ayrılarak temas ettiği yeri bütünüyle saran, dumanı ayrışmış katıksız alev dili tabakasına özgülenmiştir.
Güven Muhtemel
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisānü’l-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | لظ çekirdeğinden türeme ve nâkıslaşma | Tutunma ve ayrılmama bildiren çekirdeğin, alevin nesneye yapışması ve yükselmesi olgusuyla nâkıs kalıpta somutlaşmasıdır | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki tutuşma ve alev kökleriyle semantik kesişim | İbranice ve Aramicedeki ateş ve alev bildiren köklerle kavramsal olarak benzeşmekle birlikte, Arapçada diş-damak sertleşmesiyle müstakil bir yangın yoğunluğu kazanmıştır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan güvenilir bir soydaş form tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Lisānü’l-ʿArab, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لظي | Anlamlı | Saf alev, tutuşma | Dumansız, nesneyi sımsıkı saran yakıcı alev ve cehennemin özel bir tabakası | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ليظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik yapısı Arapçada kullanılmamıştır; Kur'an'da geçmez |
| ظلي | Anlamlı | Gölge, örtü, karanlık | Güneş ışığını kesen gölgelik veya bir şeyin üzerine düşen gölge | ظلل ile morfolojik yakınlık taşır; Kur'an'da geçmez |
| ظيل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte kök kaydı yoktur; Kur'an'da geçmez |
| يلظ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde terkip edilmemiş biçimdir; Kur'an'da geçmez |
| يظل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Bağımsız kök olarak mühmeldir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لظي | Merkez | Yakıcılık ve alev | Alevin dumansız, en saf, en kızgın ve nesneyi saran yapışkan hali | Nesneye tutunarak onu kavrayan yalın alev dili |
| لهب | Komşu | Alev ve parıltı | Ateşin havaya doğru yükselen, dalgalanan ve parıldayan serbest alev dili | لظي kökündeki yapışkanlık ve teni kavrayıcılık vurgusundan ziyade alevin parlaklığı ve dili öne çıkar |
| سعر | Komşu | Tutuşturma ve kabarma | Ateşin hararetini artırma, alevlendirme ve kışkırtarak yayma | Durgun ateşin körüklenerek şiddetlendirilmesi sürecini ifade eder |
| حرق | Komşu | Tahribat ve yakma | Ateşin temas ettiği nesneyi kömürleştirip tüketmesi ve fiziki tahribatı | Alevin bizzat kendisinden çok temas ettiği maddede meydana getirdiği doku kaybı ve tahribattır |
| خمد | Zıt | Sönme ve yatışma | Alevin kesilmesi, ateşin parlaklığını yitirip kor haline gelmesi ve sönmeye yüz tutması | Alev dilinin ortadan kalkması ve yakıcı hareketin durmasıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لظي | Saf alev, şiddetli yakıcı ateş | Dumanından ayrışmış, nesneye yapışan ve kemirici hararet | Kesin |
| Latince | Flamma, ardor | Alev dili, kavurucu yakıcılık | Flamma parlak alev hareketini, ardor ise yakıcı ve tüketici sıcaklığı karşılar; ancak kökün cehennem katmanına alem oluşunu vermez | Güçlü |
| İngilizce | Pure flame, blaze, scorching fire | Dumansız alev, kavurucu parlama | Blaze alevin parlak ve şiddetli yayılışını verir; yapışkan tutunma nüansı eksik kalır | Güçlü |
| Almanca | Lichterlohe Flamme, Glut | Parlak alev, kavurucu hararet | Ateşin duman olmaksızın en saf ve yüksek ısı üreten dalgasını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Flamme ardente, embrasement | Yakıcı alev, tutuşmuş ateş dalgası | Alevin nesneyi sarıp yakması boyutunu içerir; özel azap mekanı adlandırmasını tam kapsamaz | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İsim: لَظَى | Cehennemin kendisi veya derileri soyan katıksız alev | Kafirlerin fidye vererek dahi kurtulamayacağı, kafa derisini veya uzuvları söküp alan dehşetli azap mekanı (Meâric 70:15) |
| Fiil: تَلَظَّى | Alev alev parıldamak, köpürmek ve şiddetle tutuşmak | İnsanların uyarıldığı, son derece yakıcı ve tutuşmuş ateşin dinamik durumu (Leyl 92:14) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve cehennem tabakaları | Cehennemin ebediyeti, azabın şiddet dereceleri ve لَظَى isminin gayr-ı munsarıf bir alem olarak cehennemin bizzat kendisi mi yoksa en şiddetli tabakası mı olduğu | Maddi ve ruhi varlığı bütünüyle kuşatan katıksız ceza ateşi |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan fıkhi hükümlere veya ibadet/muamelat terimlerine temel teşkil eden bir kullanımı bulunmamaktadır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Ahiret sahnelerinin ve ilahi uyarıların beyanı | Meâric 70:15 ve Leyl 92:14 ayetlerinde alevin insan bedenini nasıl soyup kavuracağı ve hakikati yalanlayıp yüz çevirenlere nasıl yapışacağı | Alevin teni saran ve yakayı bırakmayan sarıcı azap niteliği |
| Hadis | Cehennem azabının dehşetini bildiren rivayetler | Dünya ateşinin cehennem ateşinin şiddeti yanında durumu ve kalbi saran öfkenin ateş gibi parlaması (غضب tasvirleri) | İnsanın iç dünyasını veya bedenini tutuşturan en yüksek hararet düzeyi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret adaleti ve ceza düzeni | Katıksız ilahi adalet alevi | İnkarcı ve bencil tutumun kaçınılmaz neticesini bedensel ve ruhsal olarak tecelli ettirmek | İyilikten yüz çeviren ve mal biriktirip yığan kimselerin kendi elleriyle ürettikleri kötülüğün yakıcı bir karşılığa dönüşmesidir | Kesin |
| İlmi | Termodinamik ve yanma fizyolojisi | Tam yanma (oksidasyon) ve yüksek radyant ısı | Maddenin kütlesel duman bırakmaksızın bütünüyle enerjiye ve plazmaya dönüşmesi hali | Yanmanın en ileri evresinde alevin saf ışık ve yüksek tahrip gücü kazanarak nesneye nüfuz etmesidir | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kriz ve kamusal öfke | Kontrolsüz iç çatışma ve toplumsal infilak | Adaletsizliğin ve baskının halk tabakalarında tutuşturduğu yıkıcı öfke dalgası | Haksızlığa karşı biriken gayzın yapışkan ve tasfiye edici bir yangın gibi sistemi sarmasıdır | Muhtemel |
| İktisadi | Servetin tekelleşmesi ve mal yığma | Malı kasalarda hapsetmenin doğurduğu yıkıcı enflasyonist ve ahlaki hararet | Kaynakları üretimden çekip biriktirmenin iktisadi dokuyu yakıp tüketmesi | Meâric suresinde لَظَى vasfının mal toplayıp kasada saklayan kimselere tahsis edilmesi, atıl birikimin yakıcılığına işaret eder | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Plazma fazı ve adyabatik alev sıcaklığı | Yanma sürecinde hiçbir ısı kaybı olmaksızın ulaşılan azami sıcaklık ve duman partiküllerinden arınmış saf iyonize gaz akışı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yıkıcı öfke (rage/furor) ve yapışkan haset | Psikolojide bireyin bilincini bütünüyle esir alan, rasyonel düşünceyi yok ederek hem sahibini hem de muhatabını yakıp tüketen patolojik öfke | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca cehennemin yedi katından birinin mitolojik adı olarak görüp, alevin somut fiziksel, psikolojik ve ahlaki yakıcılık karakterini göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca statik bir mekan adı değil; inkarcının, cimrinin ve yüz çevirenin amellerine sımsıkı yapışan, onları saran, uzuvları söküp alan aktif ve saf bir yanma sürecidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki uyarının ciddiyetini soyut bir mekan tasvirine indirgemek; insanın hırs, cimrilik ve kibrinin ahirette bizzat kendisini yutacak dinamik bir aleve dönüştüğü hakikatini fark edememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ceza ve uyarı dilindeki en keskin ve yalın alev tasvirini sunar; cehennem azabının sadece bir mekan değil, insanın üzerine yapışan bir yakıcılık olduğunu öğretir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret hesaplaşmasının, özellikle servet biriktirip haktan yüz çevirenlerin (Meâric suresi) ve ilahi tebliğden kaçanların (Leyl suresi) akıbetini bildiren uyarılarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ateşin yalnızca odun veya dumanla kaim olduğunu zanneden algıyı düzeltir; alevin en tehlikeli ve saf halinin dumansız, doğrudan bedene yapışan ve nüfuz eden niteliğini ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDumanı bulunmayan, son derece yüksek ısıya sahip, parıldayan ve temas ettiği cisme sımsıkı yapışıp onu soyan saf alev dili.
- Soyut anlamBir hedefe yönelmiş şiddetli öfkenin, hırsın veya ilahi adalet cezasının varlığı bütünüyle kuşatarak ona ayrılmaz bir biçimde yapışması.
- Sistematik karşılıkİnsanın topladığı bencil birikimlerin ve inkarcı tavrın, sistemin dengesini bozarak kendisini saran ve tüketen bir yıkım enerjisine dönüşmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde duman partiküllerinin sıfıra yaklaşması durumundaki () saf termal yoğunlaşma ve azami sıcaklık gradyanı () kapalı bir hacim () üzerinde net ısıyı () üretmektedir. Bu termal enerji, yüzeydeki uzuvları ve kabuğu söküp alan bir akı vektörü () halinde sistemin dış sınırına () yapışarak kaçınılmaz ceza potansiyelini () meydana getirmektedir.