مرح
م - ر - ح
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Derlenmiş hasattır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Derlenmiş hasattır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.602 harfباب الحاء والراء والميم معهما
ح ر م، ح م ر، م ح ر، م ر ح، ر ح م، ر م ح كلهن مستعملات
حرم:
الحَرَمُ: حَرَمُ مَكّةَ وما أحاط بها إلى قريبٍ من المَواقيت التي يُحْرِمُون منها، مَفصول بين الحِلِّ والحَرَم بمِنىً.
والمُحَرَّم في شعر الأعشى هو الحَرَم حيث يقول:
بأجْيادَ غربيَّ الصَّفا والمُحَرَّمِ
وقال النبيُّ- صلى الله عليه وعلى آله وسلم-: مَكَّةُ حَرَمُ إبراهيم، والمدينةُ حَرَمي.
والمُحَرَّم هو
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR664 harfالمَرَحُ: شدة الفرح، والنشاط. وقد مَرِحَ بالكسر، فهو مَرِحٌ ومِرِّيحٌ بالتشديد، وأمْرَحَهُ غيره، والاسم المِراحُ. ومرِحَتْ عينه أيضاً مَرَحاناً: فسدت وهاجت. قال الشاعر:
كأنَّ قذًى في العينِ قد مَرِحَتْ به وما حاجَةُ الأخرى إلى المَرَحان
وفرسٌ مِمْراحٌ ومَروحٌ، أي نشيطٌ. وقد أمْرَحهُ الكلأُ. وقوسٌ مَروحٌ، كأن بها مَرحاً من حسن إرسالها السهمَ. وقال الأصمعي: في قول أبي ذؤيب:
مُصَفَّقَةٌ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR26.476 harfباب الحاء والراء مع الميم
حرم ، حمر ، رحم ، رمح ، مرح ، محر : مستعملة .
حرم : قال شَمِر قال يحيى بنُ ميسرةَ الكلابيُّ : الحُرْمَةُ : المَهَابةُ . قال : وإذا كان للإنسان رَحِمٌ وكنَّ نستحي منه قلنا : له حُرْمَةٌ . قال : وللمسلم على المسلم حُرْمَةٌ ومهابَةٌ .
وقال أبو زيد : يقال : هو حُرْمَتُك ، وهما حُرْمَتُك ، وهم حُرْمَتُك ، وهي حُرْمَتُك ، وهُنَّ حُرْمَتُك ؛ وهم ذوو رَحِمه وجارُه ومن يَنْصرُه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.602 harf(باب الميم والراء وما يثلثهما)
(مرز) الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه.
(مرس) الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة.
منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ
(باب الميم والراء وما يثلثهما) (مرز) الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه. (مرس) الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة. منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ يَمرَسُ مَرَساً: وقع بين الخُطَّاف والبَكْرة، فأنت تُعالِجُه أن تُخرِجَه. ورجلٌ مَرِسٌ: ذو جَلَد. وفحل مَرَّاسٌ: ذو مِرَاسٍ شَديد. يقال: امتَرَستِ الألسُنُ في الخصومات: أخَذَ بعضها بعضاً. ومنه الامتراس: اللُّزوق بالشَّيءِ وملازمتُه. قال: فنَكِرْنَه فنَفَرن وامتَرَستْ به *** هَوْجاءُ هادِيةٌ وهادٍ جُرْشُعُ([1])ومنه تمرَّسَ فلانٌ بالشَّيء: احتَكَّ به([2]). والمَرْمريس: الدَّاهية. (مرش) الميم والراء والشين. يقولون: المَرْش: خَرْق الجِلد بأطراف الأظافير. والمَرْش أيضاً: الخَدْش الخفيف. والمَرْشُ: الأرض تَسيلُ من أدنَى مطر. (مرص) الميم والراء والصاد. يقولون: المَرْص مثل المَرْش. وتمرَّصَ عن السُّلْتِ قِشرُه: طار. وهذا عندنا كلام. (مرض) الميم* والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على ما يخرج به الإنسان عن حدِّ الصّحَّة في أيِّ شيءٍ كان. منه العِلَّة. مَرِض و… يَمْرَض. وجمع المريضِ مَرْضَى. وأمْرَضَه: أعلَّة. ومرَّضَه: أحسَنَ القيامَ عليه في مرَضِهِ. وشمسٌ مريضة، إذا لم تكن مُشرِقة، ويكون ذلك لهَبْوَةٍ في وجهها. والنِّفاق مرضٌ في قوله تعالى: ﴿في قلُوبِهِمْ مَرَضٌ﴾ [البقرة 10] وقال: ﴿فَيَطْمَعَ الَّذِي في قَلْبِهِ مَرَضٌ﴾ [الأحزاب 32]، قالوا: أراد القهْر. وقد قلنا: المرضُ: كلُّ شيءٍ خرَجَ به الإنسان عن حدِّ الصحَّة. وقياسُه مطَّرد. وقالوا: مَرَّضَ في الحاجة: قَصَّرَ ولم يصِحَّ عزْمُه فيها. وقد شذَّتْ عن هذا القياسِ كلمةٌ، وهي من المشكل عندنا، يقولون: أمرضَ إذا قارَبَ إصابةَ حاجَتِه. قال: ولكنْ تحت ذاكَ الشَّيبِ حزمٌ *** إذا ما ظَنَّ أمْرَضَ أو أصابا([3])(مرط) الميم والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تحاتِّ الشيءِ أو حَتِّه. وتمرَّط الشَّعر: تحاتَّ، ومَرَطتُهُ. والأمرط من السِّهام: الساقط قُذَذُه. والأمْرَط: الفرس لا شَعرَ على أشاعِرِه. والمُرَيْطاء: ما بين الصَّدر إلى العانة من البَطْن، وهي أقَلُّ من ذلك شَعراً. والمَرَطَى: سُرعة العَدْو، كأنَّه من سُرعتِه يتمرَّط عنه شَعرُه. وناقة مِمْرَطةٌ([4]): سريعة. (مرع) الميم والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على خِصْب وخَير. ومرَعَ المكانُ. وأمْرَعَ القومُ: أصابوهُ مَرِيعاً. وأمْرَعَ الوادِي: أكلأَ. (مرغ) الميم والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على سَيَلانِ شيءٍ أو إسالة شيء. والمَرْغ: اللُّعاب. وأمْرَغ الإنسانُ: سال لعابُه. ومَرَّغتُ الشَّيءَ: أشبعتُه دُهْناً. والإمراغ في العَجين: أن يكثَّرَ ماؤُه. ويقولون: أمرَغَ: أكثَرَ الكلامَ في غيرِ صواب، كأنَّه يُسِيلهُ إسالة. ويقال أمْرَغَ عِرْضَه ومَرَّغه، كأنه لَطَخه وأسال عليه قيحاً. وقريبٌ من هذا القياس مرَّغتُه في التُّراب فتمرّغ، أي قلَّبته فتقلَّبَ. (مرق) الميم والراء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على خروجِ شيءٍ من شيء. منه المَرَق لأنَّه شيءٌ يَمرُق من اللَّحم. وأمْرَقْتُ القِدرَ ومَرَقْتُها([5]). والمُروق: الخروج من الشيء. ومرق السهمُ من الرَّمِيَّة: نفذ. ومرقت الإهابَ، إذا حلقْتَ عنه صُوفَه، وهو قياسٌ صحيح لأنَّك كأنَّك أبرزتَ الجلدَ عن شعره([6]). وإذا عُطِنَ الإهابُ حَتَّى يُنتِنَ فهو مَرْقٌ. ويقال إن المُرَاقَةَ: الكَلأُ اليسير، ومعناه أنَّ الأرضَ كأنَّها تجرَّدت ومَرِقَت. (مرن) الميم والراء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينِ شيءٍ وسُهولة. ومَرَنَ الشيء يَمْرُنُ مُرُوناً: لانَ. والمارنُ: ما لانَ من الأنفِ وفَضَل عن القَصَبة. وأمْرَانُ الذراع: عَصَبٌ تكون فيها، سُمِّيَت لمُرُونها، أي لينِها. والمَرِن([7]): الحال والعادة. يقال: ما زال ذاك مَرِنَه، أي حالَه. وهو في شعر الكميت، وهو الأمرُ يَمرُنُ عليه الإنسان، إذا اعتاده. والمَرْن. فيما يقال: الفِراء؛ إن([8]) كان صحيحاً، وهي([9]) ليِّنة. قال النَّمر: * كأنَّ جُلُودَهُنَّ ثِيابُ مَرْنِ([10]) * ومما شذَّ عن هذا الأصل مارَنَت النّاقةُ: انقطَعَ لبنُها. والمرَانَةُ: ناقةُ ابنِ مُقْبِل. قال: يا دارَ سلمَى خلاءً لا أُكَلِّفُها *** إلاَّ المَرَانَةَ حتى تعرِفَ الدِّينا([11])(مره) الميم والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على بياضٍ في شيء. سَرَابٌ أو شَرَابٌ([12]) أمْرَه، أي أبيض. والمرأة لا تتعهَّد الكُحلَ مَرْهاء. (مري) الميم والراء والحرف المعتل أصلانِ صحيحان يدلُّ [أحدُهما] على مسحِ شيءٍ واستِدرار، والآخر على صلابةٍ في شيء. فالأوَّل المَرْيُ: مَرْيُ الناقة، وذلك إذا مُسِحَتْ للحَلْب، يقال مَرَيْتُها أمْرِيها مَرْياً. ومما يشبَّه بهذا: مَرَى الفرسُ بيدِهِ، إذا حرَّكها على الأرض كالعابث، وكأنَّه يشبَّه بمنْ يَمرِي الضَّرْعَ بيدِه. والمَرَايا: العُروق التي تمتلئ وتَدِرُّ باللبن. قال ابن دريد([13]): مُرْيَةُ النّاقة: أن تُستدرَّ بالمَرْيِ، بضمّ الميم هي الفصيحة، وقد يقال بالكسر([14]). والأصل الآخر* المَرْو: جمع مَرْوَة، وهي حجارةٌ تبرُق. قال: حتَّى كأنِّي للحوادِثِ مَروةٌ *** بصَفَا المشَرَّقِ كلَّ حينٍ تقرَعُ([15])وعندنا أنَّ المِراءَ ممّا يتمارَى فيه الرّجُلانِ من هذا، لأنَّه كلامٌ فيه بعضُ الشدّة. ويقال: مارَاهُ مِراءً ومُماراةً. ومما شذَّ منهما المِرْية: الشَّكّ. (مرأ) الميم والراء والهمزة. وإذا هُمِز خرَج عن القياس وصارت فيه كلماتٌ لا تنقاس. يقال امْرُؤٌ وامرآنِ، وقوم امرئٍ. وامرأةٌ تأنيث امرئٍ. والمُرُوَّة: كمال الرُّجُوليّة، وهي مهموزة مشدَّدة، ولا يُبنَى منه فِعل. والمَرَاءة: مصدرُ الشيء المَريء الذي يُستَمرَأ، ويقال مَرَأني الطَّعامُ وامرأني. والمَرِيء: رأس المَعِدة والكَرِش اللازقُ بالحُلْقوم. (مرت) الميم والراء والتاء كلمةٌ واحدة، هي المَرْتُ: الفلاةُ القَفْر. ومكانٌ مَرْتٌ: بيِّنُ المُروتةِ، إذا لم يكن فيه خَير. وجَمعُ مَرتٍ أمراتٌ ومُرُوت. وبلَغَنا أنَّ اشتِقاق مَارُوتَ منه. ويقال المَرْت: أرضٌ لا يجفُّ ثَرَاها ولا ينبتُ مَرعاها. (مرث) الميم والراء والثاء كلمةٌ ليست بأصل، بل هي من الإبدال. ومَرَثَ الدواءَ يَمْرُِثه مثل مَرَسه يَمرُسُه. ومنه رجل مِمْرَث: صبورٌ على الخُصومات؛ والجمع مَمَارِث، والأصل السين وقد ذُكِرَتَا. (مرج) الميم والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على مجيءٍ وذَهابٍ واضطراب. ومَرِج الخاتَم في الإصبع: قَلِقَ. وقياس البابِ كلِّه منه. ومَرِجَت أماناتُ القوم وعُهودُهم: اضطربت واختلطت. والمَرْج: أصلُه([16]) أرضٌ ذاتُ نباتٍ تَمْرُجُ فيها الدّوابُّ. [و] قولُه تعالى: ﴿مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ﴾ [الرحمن 19]، كأنَّه جلّ ثناؤه أرسَلَهما فَمرِجا. وقال: ﴿هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ﴾ [الفرقان 53]. (مرح) الميم والراء والحاء أصلٌ يدلُّ على مَسَرَّةٍ لا يكاد يستقرُّ معها طرباً. ومَرِحَ يَمْرَحُ. وفرسٌ مِمْرَاحٌ ومَرُوح. قال الله تعالى: ﴿وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]، ومنه المِراح، وقد ذكرناه. قال: يقولُ العاذِلاتُ علاكَ شيبٌ *** أهذا الشَّيب يمنعني مِرَاحِي وقوسٌ مَرُوحٌ: يمرَح مَن رآها عجباً بها، ويقال بل التي كأنَّ بها مَرَحاً من حسن إرسالها السَّهم. ويقولون: عينٌ مِمْرَاحٌ: غزيرةُ الدَّمع. وهذا بعضُ قياس الباب، لأنَّهم ذهبوا فيه إلى ما قلناه من قِلّةِ الاستقرار. وكذلك مرَّحْتُ المَزَادةَ: ملأتُها لتتسرَّبَ وتسيل. ومَرِحَت العَينُ مَرَحاناً([17]). قال: كأنَّ قَذَىً في العَين قد مَرِحَتْ بهِ *** وما حاجةُ الأُخرى إلى المَرَحَانِ([18])ومَرْحَى: كلمةُ تعجُّبٍ وإعجاب. يقال للرَّامي إذا أصابَ: مَرْحَى له. وقال ابنُ دريد([19]): وإذا أخطأ قالوا بَرْحَى. قال: * مَرْحَى وأَيْحَى إذا ما يُوالِي([20]) * (مرخ) الميم والراء والخاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على تليينٍ في شيء.([21]) ومَرَخْتُ الجِلْدَ بالدُّهْن وأمرَخْتُه. وأمْرَخْتُ العجينَ: أكثرتُ ماءَه حتى يسترخيَ. والمَرْخ: شجرٌ سريع الوَري. قال: أمَرْخٌ خيامُهُمْ أم عُشَرْ *** أم القلبُ في إثرهم مُنْحدِرْ([22])ومما شذَّ عن هذا الباب المِرِّيخ: سهمٌ طويل يُقتَدَرُ به الغِلاء([23])، له أربع قُذَذ؛ وهو نجمٌ أيضاً. (مرد) الميم والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على تَجريدِ الشَّيء من قِشْرِه أو ما يعلوه من شَعَرِه. والأمرد: الشّابُّ لم تَبدُ لِحيتُه. ومَرِدَ يَمْرَدُ. ومرَّدَ الغُصن تمريداً: ألقى عنه لِحاءه فتركّهُ أمْرَد، ومنه شجرةٌ مَرْداء. والمَرْداء: رملةٌ منبطِحةٌ لا نَبْتَ فيها، والجمع مَرادَى([24]). والمارد: العاتي، وكذا المَرِيد، كأنَّه تجرّد من الخير. والأمْرد من الخيل: الذي لا شَعر على ثُنَّتِه. والمُمَرَّد: البناء الطَّويل، وهو قياسُ الباب، لأنَّه كأنَّه مجرّد يشبه الشَّجرةَ المَرداء. ويقولون: المَرَاد: العُنق، وهو القياس إن صحّ. وتمرّد فلانٌ زماناً: بقي أمرد. وقولهم: مَرَدَ الطَّعامَ يَمرُدُه مرداً: ماثَهُ حتَّى يَلِين، هو من الإبدال، والأصل مَرَسَ؛ فأقِيمت الدال مقامَ السِّين. وكذا* مَرَدَ الصَّبِيُّ ثديَ أمِّه يَمْرُدُهُ. وكذا المَرِيد: التَّمر يُنقَع في اللَّبَن، كلّ ذلك معناه واحدٌ، والأصل السين. --------------ـــ ([1]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 8)، واللسان (مرس، جرشع). ([2]) في الأصل: "اختل به"، صوابه في اللسان. ([3]) البيت لكثير عزة، كما في البيان (4: 67)، وهو في اللسان (مرض) بدون نسبة. ([4]) في الأصل: "مرطة"، صوابه في المجمل واللسان. وما أثبت هو ضبط اللسان، وضبط في المجمل بضم أوله وفتح ثانيه وتشديد ثالثه مع الفتح. والذي في القاموس: "وهي ممرط وممراط" الأولى كمحسن، والثانية كمهذار. ([5]) أي أكثرت مرقها، وهذا من باب نصر، وضرب. ([6]) بعده في الأصل: "قال: كأن جلودهن ثياب مرن"، وإنما هذا الاستشهاد من شواهد المادة التالية، وسيأتي في موضعه. ([7]) ضبط في الأصل بفتح الراء، والصواب كسرها، كما في المجمل والقاموس. ([8]) في الأصل: "فإن". ([9]) في الأصل: "أي". ([10]) صدره في اللسان (مرن): * خفيفات الشخوص وهن خوص * ([11]) لابن مقبل، كما سبق تخريجه في (دين) وانظر تعليق الجرجاني على هذا البيت في الوساطة 311. ([12]) في الأصل: "سراب أو سراب". ([13]) الجمهرة (2: 419-420). ([14]) في المجمل: "هذا قول ابن دريد. فأما أهل العلم باللغة بعد فإنهم يقولون: مرية"، أي بالكسر. ([15]) لأبي ذؤيب الهذلي، في ديوان الهذليين (1: 3) والمفضليات (2: 222). وهذه الرواية تطابق ما فيهما. والمشرق: مسجد الخفيف بمنى. وروي: "المشقر"، وهو جبل لهذيل. كما في معجم البلدان عند إنشاده. ([16]) في الأصل: "أصل". ([17]) بعده في المجمل: "إذا نظرت من وراء اليد إلى الشيء". وفي اللسان: "إذا اشتد سيلانها". ([18]) أنشده في اللسان (مرح) منسوباً إلى النابغة الجعدي، وفي أساس البلاغة (مرح) إلى كثير عزة، وقال: "وكان أعور". ([19]) الجمهرة (2: 145). ([20]) لأمية بن أبي عائد الهذلي في ديوان الهذليين (2: 186) واللسان (مرح). وهو بتمامه: يصيب الفريص وصدقاً يقو *** ل مرحى وأيحى إذا ما يوالي ([21])يقال بتخفيف الراء وتشديدها. ([22]) لامرئ القيس في ديوانه 6. ([23]) الغلاء: المغالاة بالسهم ليعرف كم مدى ذهابه. وفي الأصل: "الفلاء"، تحريف. ([24]) كذا ضبطت في المجمل، وهو نحو عذراء وعذارى، وفي اللسان "مراد".
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR203 harf- المرح: شدة الفرح والتوسع فيه، قال تعالى: ﴿ولا تمش في الأرض مرحا﴾ [الإسراء/37] وقرئ: (مرحا) (وهي قراءة شاذة قرأ بها يعقوب من غير طريق الطيبة. انظر: إعراب القرآن للنحاس 2/241) أي: فرحا، ومرحى: كلمة تعجب.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.184 harfم ر ح
به مرح ومراح: شدّة فرح ونشاط " ولا تمش في الأرض مرحاً " ورجل مرح ومروح.
وفرس وناقة مروح وممراح.
ومرّح مهره: لينه وأزال مرحه وشماسه فهو ممرح.
قال: والله لولا مهرك الممرّح المنتقى من الجياد الأقرح لقام آميك عليك النوّح أقول والحبل معقود بمسحله مرحى له إن يفتنا مسحه يطر ومن المجاز: قوس مروحٌ إذا كانت حسنة الإرسال للسهم.
ومرحت عينه بمائها وبقذاها إذا رمت به.
قال كثير
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.248 harfالمَرَحُ: شدَّة الفَرَحِ والنشاط حتى يجاوزَ قَدْرَه؛ وقد أَمْرَحَه غيره، والاسم المِراحُ، بكسر الميم؛ وقيل: المَرَحُ التبختر والاختيالُ. وفي التنزيل: ولا تَمْشِ في الأَرض مَرَحاً أَي متبختراً مختالاً؛ وقيل: المَرَحُ الأَشَرُ والبَطَرُ؛ ومنه قوله تعالى: بما كنتم تَفْرَحونَ في الأَرض بغير الحق وبما كنتم تَمْرَحُونَ. وقد مَرِحَ مَرَحاً ومِراحاً، ورجل مَرِحٌ من قوم مَرْحى ومَراحى؛ ومِرِّيحٌ،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR154 harf* م ر ح * * المَرَحُ * شدة الفرح والنشاط وبابه طرِب فهو * مَرِحٌ * بكسر الراء و * مِرِّيحٌ * بوزن سِكِّيت و * أمْرَحَهُ * غيره والاسم * المِرَاحُ * بالكسر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.995 harfمرح، كفرح: أشر وبطر، والثلاثة ألفاظ مترادفة، ومنه قوله تعالى: بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبما كنتم تمرحون وفي المفردات: المرح: شدة الفرح والتوسع فيه. ومرح: اختال، ومنه قوله تعالى: ولا تمش في الأرض مرحا أي متبخترا مختالا. ومرح مرحا: نشط. في الصحاح والمصباح: المرح: شدة الفرح، والنشاط حتى يجاوز قدره، ومرح مرحا، إذا خف، قاله ابن الأثير. وأمرحه غيره. والاسم مراح، ككتاب، وهو مرح، ككتف
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.152 harfمَرِحَتِ القِرْبَةُ
1 مَرِحَتِ القِرْبَةُ ذ , aor. مَرَحَ , inf. n. مَرَحَانٌ, The water-skin leaked, or let out its water through the punctures made in sewing it. (L.) ― -b2- مَرِحَ السَّحَابُ The clouds poured forth rain. (L.) ― -b3- مَرِحَ, (L,) inf. n. مَرَحَانٌ, (L, K,) He, or it, became weak. (L, K.) You say مَرِحَتْ عَيْنُهُ His eye became weak. (L.) Also, مَرِحَتْ عَيْنُهُ, inf. n.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.277 harfمَرَحَ
مَرَحَ A ( n. ac. مَرْح 1 )
a. [ coll. ], Coated with mud. _ast;
مَرِحَ
مَرِحَ A ( n. ac. مَرَح 4 ),
a. Was gay, merry; exulted; frisked.
b. Was proud; walked proudly.
c. ( n. ac. مَرَحَاْن 36 ), Ran with water ( eye ); leaked ( water-skin ); poured forth rain ( clouds ).
مَرَّحَ
مَرَّحَ II ,
a. Anointed, oiled ( skin ).
b. Filled with water.
c. Winnowed ( corn ).
أَمْرَحَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.519 harfمرح
مَرِحَ - يَمْرَحُ - مَرَح - مَرَحَاً
مَرِحَ - يَمْرَحُ + الكائن: يبدي الخيلاء والفخر والفرح والكبر على الآخرين: يمشي ويتحرك أثناء مشيه بطريقة فيها الخيلاء والفخر والكبر، فيبدو لمن يشاهده أنه فرح ومسرور ومتميز عمن سواه بالنعمة من مال أو جمال جسم أو منزلة
مَرَح: اسم فعل " مَرِحَ - يَمْرَحُ ": المشي والتحرك بطريقة فيها الخيلاء والفخر والكبر،
Mücavir kökler17 mücavir (24 toplam)
- مشي
2 ortak ayet · Yürür
- أرض
3 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- صعر
1 ortak ayet · “Sa’ire” ateşin alevidir
- خدد
1 ortak ayet · Hadde, “Yanak” demektir
- خرق
1 ortak ayet · Hırka elbiselik kumaş demektir
- فخر
1 ortak ayet · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
- خيل
1 ortak ayet · Heyl (hı) : At demektir
- طول
1 ortak ayet · Tivel” hayvanın çayıra bağlandığı ip demektir
- فرح
1 ortak ayet · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
- جبل
1 ortak ayet · Dağ anlamındadır
- بلغ
1 ortak ayet · İş ayakkabısı
- حبب
1 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
Geçtiği ayetler(3)
وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا
CoşmakYeryüzünde kibirlenerek yürüme. Şüphesiz ki sen, ne yeri yarabilirsin, ne de boyca dağlara ulaşabilirsin.
وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ
Coşmakİnsanları küçümseyip yüz çevirme. Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Allah kendini beğenip böbürleneni şüphesiz ki hiç sevmez.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مرح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فرح, بطر, أشر, خيل |
| Zıt Kök | خبت |
| Çekirdek Özet 1 | Kabına sığmayacak derecede taşma, tutulamayan taşkınlık ve hafiflik |
| Çekirdek Özet 2 | Haddi aşan taşkın sevinç, yeryüzünde böbürlenerek ve çalımla yürüme hali |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru sevinç sınırını aşıp varoluşsal haddini unutarak dengesizleşme ve azgınlaşma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca masum bir neşe veya sevinç sanarak Kur'an'ın yerdiği ontolojik taşkınlığı ve hadsizliği gözden kaçırma |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مر | Geçip gitmek, akıp gitmek, tutunamamak ve yerinde duramamak; مرر, مرج, مرد, مرض köklerinde görüldüğü gibi bir durumun sınırını aşıp akması veya istikrarsızlaşması | ح | Sınırı, engeli ve muhafazayı temsil eden harfin eklenmesiyle hareket bir kabın, bendin veya sınırın dışına taşkınlık ve hafiflikle fırlama anlamına daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Dalgaya benzer şekilde kabaran, taşmaya hazır sıvısal akış ve yoğunluk |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Yukarıya doğru yükselme, başını dik tutma ve öne atılma eğilimi |
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırı, kabı ve tutucu engeli zorlama veya aşma durumu |
| مرح | Sınırı zorlayan taşkın akışın baş kaldırarak dışarı fırlaması | İçteki enerjinin veya sevincin kabına sığmayarak tutucu sınırı yırtması, başı yukarıda dengesiz bir hafiflikle saçılması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Su tulumunun veya kabın suyla aşırı dolup dikiş yerlerinden sızdırması; gözün yaştan dolayı tutamayıp yaş saçması ve atın aşırı beslenip dinlenmekten dolayı zaptedilemez bir taşkınlıkla hoplayıp sıçraması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir deveyi betimlerken kökü taşkın bir enerji ve kabına sığmayan yürüyüş anlamında kullanır: مَرِحَتْ حُرَّةٌ كقَنْطَرَةِ الرُّومِيِّ (Rum kemeri gibi heybetli soylu deve taşkın bir canlılıkla yürüdü) |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Esîr'in naklettiği üzere Hz. Ali hakkında söylenen sözde kök taşkın şakacılık ve hafiflik anlamında تِمْراحة şeklinde geçmektedir; ayrıca ok hedefi vurduğunda hayranlık nidası olarak مَرْحَى denmesi erken dönemde yaygındır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-A‘şâ.
Sami etimolojik katman
Arapça مرح kökü, Sami dil ailesi içinde özellikle güneybatı kolunda belirginleşen, içsel bir doluluğun dışa kontrolsüz taşması ve haddini aşan bir hareketlilik sergilemesi fikrine dayanır. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı ses dizilimiyle birebir morfolojik bir kök sürekliliği zayıf olmakla birlikte, genel Sami kök yapısındaki hareketlilik, kaynama ve taşkınlık bildiren köklerle anlamsal bir örtüşme görülür. İbranicedeki marach (sürmek, yaymak, sıvamak) fiili Arapçadaki deriyi yağlamak anlamındaki تمريح kullanımıyla teknik bir örtüşme gösterse de taşkın sevinç ve kibir anlamı Klasik Arapçada bedevi hayatının at, deve ve su tulumu metaforları üzerinden özgün bir psikolojik ve ahlaki kavrama evrilmiştir. Çöl ortamında bir binek hayvanının doyum ve güç sebebiyle binicisini dinlememesi ya da tulumun suyu tutamayarak sızdırması fiziksel deneyimi, içsel kabarmayı zapt edemeyen insanın şımarıklığına doğrudan aktarılmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Tulumun sızdırması, gözün yaş akıtması, hayvanın zaptedilemezliği | İçteki doluluğun taşıyıcı kabın mukavemetini aşarak dışarı vurması fikri | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice m-r-ch (yaymak, sürmek, sıvamak) | Arapçadaki deriyi yağlama anlamı ile sınırlı örtüşme; taşkınlık anlamı Arapçada gelişmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مرح | Anlamlı | Taşkınlık, haddi aşan sevinç | Kabına sığmayarak taşkınca sıçrama, böbürlenme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| محر | Anlamlı | Hızlı hareket, seğirtme, koşma | Geminin veya fırtınanın hızlıca yarıp geçmesi, akması | Ortak hareketlilik ve akış çekirdeği; Kur'an'da geçmez |
| رمح | Anlamlı | Mızrak, dürtmek, vurmak | Hayvanın çifte atması veya mızrakla saplama hareketi | Fırlama ve sınır dışına itme yönüyle ilişkili; Kur'an'da geçer |
| رحم | Anlamlı | Merhamet, acıma, rahim | Kuşatıcı bağ, koruyucu sıcaklık ve esirgeme | مرح kökündeki sınır tanımazlığın aksine koruyucu sınır kurar; Kur'an'da geçer |
| حمر | Anlamlı | Kızıllık, kabuk soyma, eşek | Yoğun renk, deriyi yüzme ve sertlik bildiren haller | Kur'an'da geçer |
| حرم | Anlamlı | Yasaklamak, dokunulmaz kılmak | Sınır çekme, engelleme, men etme | مرح kökünün aştığı sınırı koyan zıt eylemdir; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مرح | Merkez | Haddi aşan taşkınlık | İçsel hafiflik ve şımarıklığın bedensel yürüyüşe ve davranışa kontrolsüzce yansımasıdır | Taşma, hoplama, yerinde duramama ve böbürlenme hali |
| فرح | Komşu | Sevinç, ferahlık | Sevinç genel bir duygu durumudur; meşru olabileceği gibi aşırıya kaçtığında yerilir | Duygunun genişlemesi ve dışavurumu, her zaman taşkın çalım içermez |
| بطر | Komşu | Nimete nankörlük, şımarıklık | Nimetin bolluğundan dolayı hakkı inkâr etme ve hakkı tanımama ağırlıklıdır | Nimeti kaldıramayıp küstahlaşma |
| أشر | Komşu | Azgınlık, kibir sarhoşluğu | Nefsin kendini aşırı beğenmesi ve doyumsuzluktan kaynaklanan arsız küstahlıktır | Kendini diğerlerinden üstün görmenin getirdiği şımarıklık |
| خيل | Komşu | Gurur, kendini beğenme | Zihinsel bir kuruntu ve hayal ile kendini büyük görme durumudur | Yürüyüşe yansıyan çalım ve tekebbür |
| خبت | Zıt | Tevazu, boyun eğme | Vakar içinde alçalma, yerleşik bir sükûnet ve haddini bilme durumudur | Alçakgönüllülükle yatışma ve kabına çekilme hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مرح | Şiddetli taşkınlık ve böbürlenme | İçsel sevinç veya kibrin kontrol edilemeyip bedene ve yürüyüşe çalım olarak yansıması | Kesin |
| Latince | Exsultare, petulantia | Aşırı sıçramak, taşkın şımarıklık | Exsultare fiziksel zıplamayı ve taşkın sevinci karşılar; petulantia ise ahlaki şımarıklığı ifade eder | Güçlü |
| İngilizce | Exuberance, insolent joy, swagger | Zaptedilemez taşkınlık, çalımlı yürüyüş | Swagger kökün fiziksel yürüyüşteki böbürlenme boyutunu, insolent joy ise hadsiz sevinci tam karşılar | Güçlü |
| Almanca | Übermut, ausgelassenheit, stolzieren | Haddini aşan neşe, çalımlı yürüme | Übermut kavramı kökün özündeki zaptedilemez taşkınlık ve sınır tanımazlığı derinlemesine kapsar | Güçlü |
| Fransızca | Exubérance, morgue, insolence | Aşırı taşkınlık, kibirli yürüyüş | Kontrolsüz neşenin dışa taşmasını ve çalımlı böbürlenmeyi yansıtır | Güçlü |
Kaynak Gaffiot Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَرَحًا | Yeryüzünde haddini bilmez, çalımlı ve böbürlenen yürüyüş tarzı | Ahlaki ve bedensel terbiyeyi emreden yasaklama bağlamında; İsrâ 17:37, Lokmân 31:18 |
| تَمْرَحُونَ | Hakikat dışı sevinçle şımarıp haddi aşma ve azgınlaşma hali | Ahirette cehennem azabına uğrayan inkârcıların dünyadaki sorumsuz şımarıklıklarını kınama bağlamında; Mü'min 40:75 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kibir, tefahur ve inkâr psikolojisi | Ahireti inkâr edenlerin dünyadaki şımarıklığının azaba sebep olması ve kulun haddini bilmesi zorunluluğu | İnkârın getirdiği ontolojik hadsizlik ve sahte güvenlik hissi |
| Fıkıh | Yürüyüş âdâbı ve kibir alametleri | Yolda yürürken kibirlenmenin, çalım satmanın ve bedensel böbürlenmenin tahrîmen mekruh veya haram oluşu | Bedensel hareketlerde tevazu ve vakarın muhafazası |
| Tefsir | Âdâb-ı muâşeret ve nefis terbiyesi | Lokmân ve İsrâ surelerindeki yasakların insanın acziyetini unutup yeryüzünü yaracakmış gibi davranmasını yermesi | Kulun sınırlarını bilmesi ve yeryüzündeki faniliğini idrak etmesi |
| Hadis | Gurur ve tekebbür yasakları | Elbisesini çalımla yerde sürüyerek veya böbürlenerek yürüyenlerin yerildiği rivayetlerin dilsel arka planı | Zaptedilemeyen kibir tavrının amelleri iptal etmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi | Haddini aşma, azgın şımarıklık | Kulun acziyetini unutmasını engelleyen uyarıcı sınır | İnsanın emanetçi olduğunu unutup mutlak güç sahibi gibi davranmasını yasaklar | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı | Entelektüel kibir ve cüret | Zihnin verili sınırları aşarak hadsiz iddialarda bulunması | Eldeki kısıtlı bilgiyle her şeyi kuşatmış gibi taşkın bir özgüven üretme tehlikesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç kullanımı | Tiranlık, güç sarhoşluğu | İktidar sahiplerinin denetimsiz taşkınlık göstermesi | Gücü elinde tutanın zayıflara karşı çalım satıp hukuki sınırları çiğnemesi | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve tüketim davranışı | Gösterişçi tüketim, şımarık harcama | Kaynakların sorumsuzca ve böbürlenerek saçılması | Servetin sağladığı refahla dengesizleşip piyasada ve toplumda tahripkâr bir güç gösterisine girişme | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Süperkritik kütle ve rezonans kırılması | Bir sistemin iç enerjisinin taşıyıcı kabın veya sınır şartlarının dayanma eşiğini aşarak yapıyı kontrolsüzce parçalaması veya sızdırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hibris (Hubris) sendromu ve anomi | Bireyin aşırı başarı, güç veya sevinç sarhoşluğuyla toplumsal ve ahlaki normları hiçe sayarak yıkıcı bir pervasızlığa kapılması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir neşe, eğlence veya sevinçli yürüyüş olarak algılayıp ahlaki ve varoluşsal ağırlığını göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | مرح, kök anlamındaki tulumun sızdırması ve atın zaptedilememesi gibi, nefsin taşıyamayacağı bir hafiflikle haddini aşıp yeryüzünde fıtri sınırları hiçe sayarak yürümesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrâ 17:37 ve Lokmân 31:18'deki ikazları sadece basit bir estetik tavsiye sanmak; oysa ayetlerin insanın ontolojik hududunu tayin ettiğini ve kibrin kökünü kazıdığını fark edememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisinde sevinç ile taşkınlık, vakar ile hafiflik arasındaki hassas sınırı nasıl tanımladığını gösterir; kibrin sadece zihinsel değil bedensel bir taşkınlık olduğunu ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Lokmân'ın oğluna verdiği ahlak öğütlerinde, İsrâ suresindeki temel ahlaki ilkelerde ve Mü'min suresinde cehennem ehlinin dünyadaki haksız taşkınlıklarının nitelendiği hesap sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın sevinmesinin veya izzetli durmasının kınandığı zannını yıkar; kınanan şeyin meşru neşe değil, haddi aşan, yerinde duramayan ve başkalarını ezen şımarık taşkınlık olduğunu netleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSu tulumunun suyla dolarak dikişlerinden sızdırması, gözün yaşı tutamayıp akıtması ve besili atın kabına sığmayarak zaptedilemez taşkın hareketler yapmasıdır.
- Soyut anlamİçteki duygu veya güç yoğunluğunun ahlaki ve varoluşsal kabı yırtarak dışarıya çalım, hadsizlik, hafiflik ve böbürlenme olarak taşmasıdır.
- Sistematik karşılıkİnsanın yeryüzündeki ontolojik sınırını aşarak güç sarhoşluğuyla çevreye ve topluma karşı denetimsiz bir üstünlük gösterisine kalkışması halidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
taşkınlık ve böbürlenme düzeyini temsil eder. bireyin içsel enerji, sevinç, güç veya servet miktarını; ise bireyin ahlaki, fıtri ve ontolojik taşıma kapasitesini ve sınırını gösterir. Heaviside basamak fonksiyonu olup durumunda sıfır değerini alarak taşkınlığın oluşmadığını, durumunda ise sınırın aşıldığını simgeler. Paydadaki vakar ve nefis terbiyesini temsil eden sükûnet katsayısıdır; vakar azaldıkça taşkınlık ve hafiflik () şiddetlenerek kontrolsüz çalıma dönüşür.