مرح
م - ر - ح
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
Derlenmiş hasattır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Derlenmiş hasattır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.602 harfباب الحاء والراء والميم معهما
ح ر م، ح م ر، م ح ر، م ر ح، ر ح م، ر م ح كلهن مستعملات
حرم:
الحَرَمُ: حَرَمُ مَكّةَ وما أحاط بها إلى قريبٍ من المَواقيت التي يُحْرِمُون منها، مَفصول بين الحِلِّ والحَرَم بمِنىً.
والمُحَرَّم في شعر الأعشى هو الحَرَم حيث يقول:
بأجْيادَ غربيَّ الصَّفا والمُحَرَّمِ
وقال النبيُّ- صلى الله عليه وعلى آله وسلم-: مَكَّةُ حَرَمُ إبراهيم، والمدينةُ حَرَمي.
والمُحَرَّم هو
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR664 harfالمَرَحُ: شدة الفرح، والنشاط. وقد مَرِحَ بالكسر، فهو مَرِحٌ ومِرِّيحٌ بالتشديد، وأمْرَحَهُ غيره، والاسم المِراحُ. ومرِحَتْ عينه أيضاً مَرَحاناً: فسدت وهاجت. قال الشاعر:
كأنَّ قذًى في العينِ قد مَرِحَتْ به وما حاجَةُ الأخرى إلى المَرَحان
وفرسٌ مِمْراحٌ ومَروحٌ، أي نشيطٌ. وقد أمْرَحهُ الكلأُ. وقوسٌ مَروحٌ، كأن بها مَرحاً من حسن إرسالها السهمَ. وقال الأصمعي: في قول أبي ذؤيب:
مُصَفَّقَةٌ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR26.476 harfباب الحاء والراء مع الميم
حرم ، حمر ، رحم ، رمح ، مرح ، محر : مستعملة .
حرم : قال شَمِر قال يحيى بنُ ميسرةَ الكلابيُّ : الحُرْمَةُ : المَهَابةُ . قال : وإذا كان للإنسان رَحِمٌ وكنَّ نستحي منه قلنا : له حُرْمَةٌ . قال : وللمسلم على المسلم حُرْمَةٌ ومهابَةٌ .
وقال أبو زيد : يقال : هو حُرْمَتُك ، وهما حُرْمَتُك ، وهم حُرْمَتُك ، وهي حُرْمَتُك ، وهُنَّ حُرْمَتُك ؛ وهم ذوو رَحِمه وجارُه ومن يَنْصرُه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.602 harf(باب الميم والراء وما يثلثهما)
(مرز) الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه.
(مرس) الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة.
منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR203 harf- المرح: شدة الفرح والتوسع فيه، قال تعالى: ﴿ولا تمش في الأرض مرحا﴾ [الإسراء/37] وقرئ: (مرحا) (وهي قراءة شاذة قرأ بها يعقوب من غير طريق الطيبة. انظر: إعراب القرآن للنحاس 2/241) أي: فرحا، ومرحى: كلمة تعجب.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.184 harfم ر ح
به مرح ومراح: شدّة فرح ونشاط " ولا تمش في الأرض مرحاً " ورجل مرح ومروح.
وفرس وناقة مروح وممراح.
ومرّح مهره: لينه وأزال مرحه وشماسه فهو ممرح.
قال: والله لولا مهرك الممرّح المنتقى من الجياد الأقرح لقام آميك عليك النوّح أقول والحبل معقود بمسحله مرحى له إن يفتنا مسحه يطر ومن المجاز: قوس مروحٌ إذا كانت حسنة الإرسال للسهم.
ومرحت عينه بمائها وبقذاها إذا رمت به.
قال كثير
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.248 harfالمَرَحُ: شدَّة الفَرَحِ والنشاط حتى يجاوزَ قَدْرَه؛ وقد أَمْرَحَه غيره، والاسم المِراحُ، بكسر الميم؛ وقيل: المَرَحُ التبختر والاختيالُ. وفي التنزيل: ولا تَمْشِ في الأَرض مَرَحاً أَي متبختراً مختالاً؛ وقيل: المَرَحُ الأَشَرُ والبَطَرُ؛ ومنه قوله تعالى: بما كنتم تَفْرَحونَ في الأَرض بغير الحق وبما كنتم تَمْرَحُونَ. وقد مَرِحَ مَرَحاً ومِراحاً، ورجل مَرِحٌ من قوم مَرْحى ومَراحى؛ ومِرِّيحٌ،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR154 harf* م ر ح * * المَرَحُ * شدة الفرح والنشاط وبابه طرِب فهو * مَرِحٌ * بكسر الراء و * مِرِّيحٌ * بوزن سِكِّيت و * أمْرَحَهُ * غيره والاسم * المِرَاحُ * بالكسر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.995 harfمرح، كفرح: أشر وبطر، والثلاثة ألفاظ مترادفة، ومنه قوله تعالى: بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبما كنتم تمرحون وفي المفردات: المرح: شدة الفرح والتوسع فيه. ومرح: اختال، ومنه قوله تعالى: ولا تمش في الأرض مرحا أي متبخترا مختالا. ومرح مرحا: نشط. في الصحاح والمصباح: المرح: شدة الفرح، والنشاط حتى يجاوز قدره، ومرح مرحا، إذا خف، قاله ابن الأثير. وأمرحه غيره. والاسم مراح، ككتاب، وهو مرح، ككتف
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.152 harfمَرِحَتِ القِرْبَةُ
1 مَرِحَتِ القِرْبَةُ ذ , aor. مَرَحَ , inf. n. مَرَحَانٌ, The water-skin leaked, or let out its water through the punctures made in sewing it. (L.) ― -b2- مَرِحَ السَّحَابُ The clouds poured forth rain. (L.) ― -b3- مَرِحَ, (L,) inf. n. مَرَحَانٌ, (L, K,) He, or it, became weak. (L, K.) You say مَرِحَتْ عَيْنُهُ His eye became weak. (L.) Also, مَرِحَتْ عَيْنُهُ, inf. n.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.277 harfمَرَحَ
مَرَحَ A ( n. ac. مَرْح 1 )
a. [ coll. ], Coated with mud. _ast;
مَرِحَ
مَرِحَ A ( n. ac. مَرَح 4 ),
a. Was gay, merry; exulted; frisked.
b. Was proud; walked proudly.
c. ( n. ac. مَرَحَاْن 36 ), Ran with water ( eye ); leaked ( water-skin ); poured forth rain ( clouds ).
مَرَّحَ
مَرَّحَ II ,
a. Anointed, oiled ( skin ).
b. Filled with water.
c. Winnowed ( corn ).
أَمْرَحَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.519 harfمرح
مَرِحَ - يَمْرَحُ - مَرَح - مَرَحَاً
مَرِحَ - يَمْرَحُ + الكائن: يبدي الخيلاء والفخر والفرح والكبر على الآخرين: يمشي ويتحرك أثناء مشيه بطريقة فيها الخيلاء والفخر والكبر، فيبدو لمن يشاهده أنه فرح ومسرور ومتميز عمن سواه بالنعمة من مال أو جمال جسم أو منزلة
مَرَح: اسم فعل " مَرِحَ - يَمْرَحُ ": المشي والتحرك بطريقة فيها الخيلاء والفخر والكبر،
مرح مَرِحَ - يَمْرَحُ - مَرَح - مَرَحَاً مَرِحَ - يَمْرَحُ + الكائن: يبدي الخيلاء والفخر والفرح والكبر على الآخرين: يمشي ويتحرك أثناء مشيه بطريقة فيها الخيلاء والفخر والكبر، فيبدو لمن يشاهده أنه فرح ومسرور ومتميز عمن سواه بالنعمة من مال أو جمال جسم أو منزلة مَرَح: اسم فعل " مَرِحَ - يَمْرَحُ ": المشي والتحرك بطريقة فيها الخيلاء والفخر والكبر، فيبدو لمن يشاهده أنه فرح ومسرور ومتميز عمن سواه بالنعمة من مال أو جمال جسم أو منزلة مَرَحاً: حال من " مَرَح ": بشكل يبدي فيه " المَرَح " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " البطر والرفاهية والتكبر"، وهي: فَرِهَ - يَفْرَهُ، تَرِفَ - يَتْرَفُ، مَرِحَ - يَمْرَحُ، بَطِرَ - يَبْطَرُ، مَنَّ - يَمُنُّ (المتعدي)، أَشِرَ - يَأْشَرُ مَرَحَ - يَمْرَحُ الفرح ﴿ذلكم بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبما كنتم تمرحون(75)﴾ غافر مرحا تخرق الأرض مختال فخور﴿ولا تمش في الأرض مرحا إنك لن تخرق الأرض ولن تبلغ الجبال طولا(37)﴾ الإسراء ﴿ولا تصعر خدك للناس ولا تمش في الأرض مرحا إن الله لا يحب كل مختال فخور(18)﴾ لقمان مختار الصحاح ● [مرح] م ر ح: المَرَحُ شدة الفرح والنشاط وبابه طرِب فهو مَرِحٌ بكسر الراء و مِرِّيحٌ بوزن سِكِّيت و أمْرَحَهُ غيره والاسم المِرَاحُ بالكسر الراغب مرح - المرح: شدة الفرح والتوسع فيه، قال تعالى: }ولا تمش في الأرض مرحا{ [الإسراء/37] وقرئ: (مرحا) (وهي قراءة شاذة قرأ بها يعقوب من غير طريق الطيبة. انظر: إعراب القرآن للنحاس 2/241) أي: فرحا، ومرحى: كلمة تعجب. ملخص اللسان: 1. المَرَحُ: شدَّة الفَرَحِ والنشاط حتى يجاوزَ قَدْرَه؛ وقد أَمْرَحَه غيره، والاسم المِراحُ، بكسر الميم؛ 2. وقيل: المَرَحُ التبختر والاختيالُ. وفي التنزيل: ولا تَمْشِ في الأَرض مَرَحاً أَي متبختراً مختالاً؛ 3. وقيل: المَرَحُ الأَشَرُ والبَطَرُ؛ ومنه قوله تعالى: بما كنتم تَفْرَحونَ في الأَرض بغير الحق وبما كنتم تَمْرَحُونَ. وقد مَرِحَ مَرَحاً ومِراحاً، 4. وفَرَسٌ مَرُوحٌ ومِمْرَحٌ ومِمْراحٌ: نَشِيطٌ، 5. ومَرِحَتِ الأَرضُ بالنبات مَرَحاً: أَخرجته.وأَرض مِمْراح إِذا كانت سريعة النبات حين يصيبها المطر 6. مَرِحَت العين إِنها بمعنى أَسْبلت الدَّمْعَ، وكذلك السحابُ إِذا أَسْبَلَ المَطَرَ، 7. ومَرِحَتْ عينه مَرَحاناً: فَسَدَتْ وهاجتْ. وعين مِمْراحٌ: غريزة الدمع. 8. ومَرَّحَ الطعامَ: نَقَّاه من الغَبا ولعله الغفا بالغين المعجمة والفاء، شيء كالزؤان أو التبن 9. ومَرَّحَ جِلْدَه: دَهَنَه 10. ومَرَّحْتُ القِرْبةَ: شَرَّبْتُها، وهو أَن تملأَها ماء لتَنْسَدَّ عيونُ الخُرَز لسان العرب ● - مرح: المَرَحُ: شدَّة الفَرَحِ والنشاط حتى يجاوزَ قَدْرَه؛ وقد أَمْرَحَه غيره، والاسم المِراحُ، بكسر الميم؛ وقيل: المَرَحُ التبختر والاختيالُ. وفي التنزيل: ولا تَمْشِ في الأَرض مَرَحاً أَي متبختراً مختالاً؛ وقيل: المَرَحُ الأَشَرُ والبَطَرُ؛ ومنه قوله تعالى: بما كنتم تَفْرَحونَ في الأَرض بغير الحق وبما كنتم تَمْرَحُونَ. وقد مَرِحَ مَرَحاً ومِراحاً، ورجل مَرِحٌ من قوم مَرْحى ومَراحى؛ ومِرِّيحٌ، بالتشديد، مثل سِكِّيرٍ، من قوم مِرِّيحينَ، ولا يُكَسَّرُ؛ ومَرِحَ، بالكسر، مَرَحاً: نَشِطَ. وفي حديث عليّ: زَعَمَ ابن النابغة أَني تِلْعابَةُ تِمْراحة؛ قال ابن الأَثير: هو من المَرَح، وهو النَّشاطُ والخِفَّة، والتاءُ زائدة، وهو من أَبنية المبالغة، وأَتى به في حرف التاءِ حملاً على ظاهر لفظه. وفَرَسٌ مَرُوحٌ ومِمْرَحٌ ومِمْراحٌ: نَشِيطٌ، وقد أَمْرَحه الكَلأُ. وناقة مِمْراحٌ ومَرُوحٌ: كذلك؛ قال: تَطْوي الفَلا بمَروحٍ لَحْمُها زِيَم وقال الأَعشى يصف ناقة: مَرِحَتْ حُرَّةٌ كقَنْطَرَةِ الرُّو مِيِّ، تَفْرِي الهَجيرَ بالإِرْقالِ ابن سيده: المَرُوحُ الخَمْرُ، سميت بذلك لأَنها تَمْرَحُ في الإِناءِ؛ قال عُمارة: من عُقارٍ عنْدَ المِزاج مَرُوح وقول أَبي ذؤيب: مُصَفَّقَةٌ مُصَفَّاةٌ عُقارٌ شَآمِيَةٌ، إِذا جُلِيتْ، مَرُوحُ أَي لها مِراحٌ في الرأْس وسَوْرَةٌ يَمْرَحُ مَن يشربها. وقَوْسٌ مَرُوحٌ: يَمْرَحُ راؤُوها عَجَباً إِذا قَلَّبُوها؛ وقيل: هي التي تَمْرَح في إِرسالها السهم؛ تقول العرب: طَرُوحٌ مَروحٌ تُعْجلُ الظَّبْيَ أَن يَرُوَح؛ الجوهري: قوس مَروحٌ كأَنَّ بها مَرَحاً من حُسْنِ إِرسالها السهمَ.ومَرْحَى: كلمة تقال للرامي إِذا أَصاب؛ قال ابن مقبل: أَقولُ، والحَبْلُ مَعْقُودٌ بمِسْحَلِه: مَرْحَى له إلإِن يَفُتْنا مَسْحُه يَطِرِ أَبو عمرو بنُ العَلاءِ: إِذا رمى الرجل فأَصاب قيل: مَرْحَى له وهو تعجب من جَوْدة رميه؛ وقال أُمَيَّة بن أَبي عائذ: يُصِيبُ القَنِيصَ، وصِدْقاً يقو لُ: مَرْحى وأَيحَى إِذا ما يُوالي مَرْحى وأَيْحى: كلمةُ التعجب شِبْهُ الزَّجْرِ، وإِذا أَخطأَ قيل له: بَرْحى ومَرِحَتِ الأَرضُ بالنبات مَرَحاً: أَخرجته. وأَرض مِمْراح إِذا كانت سريعة النبات حين يصيبها المطر؛ الأَصمعي: المِمْراح من الأَرض التي حالت سنة فلم تَمْرَحْ بنباتها. ومَرِحَ الزرع يَمْرَحُ: خرج سُنْبُله. ومَرِحَتِ العينُ مَرَحاناً: اشتدّ سَيَلانُها؛ قال: كأَنَّ قَذًى في العين قد مَرِحتْ به، وما حاجةُ الأُخْرَى إِلى المَرَحانِ وقيل: مَرِحتْ مَرَحاناً ضَعُفَت؛ قال ابن بري: هذا البيت ينسب إِلى النابغة الجَعْدي، وقبله: تَواهَسَ أَصحابي حديثاً فَقِهْتُه خَفِيًّا، وأَعْضادُ المَطِيِّ عَواني التواهُسُ: التسارُرُ؛ أَراد أَن أَصحابه تَسارُّوا بحديث حَرْبه. والغواني هنا: العوامل. وقد قيل في مَرِحَت العين إِنها بمعنى أَسْبلت الدَّمْعَ، وكذلك السحابُ إِذا أَسْبَلَ المَطَرَ، والمعنى: أَنه لما بكى أَلمَتْ عينُه، فصارت كأَنها قَذِيَّة، ولما أَدام البكاء قَذِيَتِ الأُخْرَى؛ وهذا كقول الآخر: بَكَتْ عَيْنيَ اليُمْنى؛ فلما زَجَرْتُها عن الجَهْلِ بعد الحِلْمِ، أَسْبَلَتَا مَعَا وقال شمر: المَرَحُ خروجُ الدمع إِذا كثر؛ وقال عَدِيّ بن زيد: مَرِحٌ وَبْلُه يَسُحُّ سُيُوبَ الـ ـماءِ سَحًّا، كأَنَّه مَنْحُورُ وعين مِمْراح: سريعة البكاء. ومَرِحَتْ عينه مَرَحاناً: فَسَدَتْ وهاجتْ. وعين مِمْراحٌ: غريزة الدمع. ومَرَّحَ الطعامَ: نَقَّاه من الغَبا (* قوله «تقاه من الغبا» عبارة القاموس وشرحه: والتمريح تنقية الطعام من العفا. هكذا في سائر النسخ. وفي بعض الأمهات من الغبا اهـ. ولم نجد للعفا بالعين المهملة والفاء ولا للغبا بالغين المعجمة والباء الموحدة معنى يناسب هنا، ولعله الغفا بالغين المعجمة والفاء، شيء كالزؤان أو التبن كما نص عليه المجد وغيره.) بالمَحاوِق أي المكانس. ومَرَّحَ جِلْدَه: دَهَنَه؛ قال: سَرَتْ في رَعِيلٍ ذي أَداوَى، مَنُوطةٍ بِلَبَّاتِها، مَدْبوغةٍ لم تُمَرَّحِ قوله: سرت يعني قطاة. في رَعيل أَي في جماعة قَطاً. ذي أَداوَى يعني حواصلها. منوطة: معلقة. بلَبَّاتها يعني مواضع المَنْحَر؛ وقيل: التمريح أَن تُؤْخَذَ المَزادة أَولَ ما تَخْرَزُ فَتُمْلأَ ماء حتى تمتلئ خروزها وتنتفخ، والاسم المَرَحُ، وقد مَرِحَتْ مَرَحاناً. قال أَبو حنيفة: ومَزادةٌ مرِحة لا تُمْسك الماءَ. ويقال: قد ذهب مَرَحُ المَزادة إِذا انسدت عيونها ولم يسل منها شيء؛ ابن الأَعرابي: التمريح تطييب القربة الجديدة بأَذْخِرٍ أَو شيح، فإِذا طُيِّبَتْ بطين فهو التشريب، وبعضهم جعل تمريح المزادة أَن تملأَها ماء حتى تَبْتَلَّ خُرُوزها ويكثر سيلانها قبل انتفاخها، فذلك مَرَحُها. ومَرَّحْتُ القِرْبةَ: شَرَّبْتُها، وهو أَن تملأَها ماء لتَنْسَدَّ عيونُ الخُرَز. والمِراحُ: موضع؛ قال: تَرَكنا، بالمِراحِ وذي سُحَيْمٍ، أَبا حَيَّانَ في نَفَرٍ مَنافى ومَرَحَيَّا: زَجْرٌ عن السيرافي. ومَرْحَى ناقة بعينها عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: ما بالُ مَرْحَى قد أَمْسَتْ، وهي ساكنةٌ، باتتْ تَشَكَّى إليَّ الأَيْنَ والنَّجَدا مقاييس اللغة: (مرح) الميم والراء والحاء أصلٌ يدلُّ على مَسَرَّةٍ لا يكاد يستقرُّ معها طرباً. ومَرِحَ يَمْرَحُ. وفرسٌ مِمْرَاحٌ ومَرُوح. قال الله تعالى: ﴿وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]، ومنه المِراح، وقد ذكرناه. قال: يقولُ العاذِلاتُ علاكَ شيبٌ *** أهذا الشَّيب يمنعني مِرَاحِي وقوسٌ مَرُوحٌ: يمرَح مَن رآها عجباً بها، ويقال بل التي كأنَّ بها مَرَحاً من حسن إرسالها السَّهم. ويقولون: عينٌ مِمْرَاحٌ: غزيرةُ الدَّمع. وهذا بعضُ قياس الباب، لأنَّهم ذهبوا فيه إلى ما قلناه من قِلّةِ الاستقرار. وكذلك مرَّحْتُ المَزَادةَ: ملأتُها لتتسرَّبَ وتسيل. ومَرِحَت العَينُ مَرَحاناً([17]). قال: كأنَّ قَذَىً في العَين قد مَرِحَتْ بهِ *** وما حاجةُ الأُخرى إلى المَرَحَانِ([18]) ومَرْحَى: كلمةُ تعجُّبٍ وإعجاب. يقال للرَّامي إذا أصابَ: مَرْحَى له. وقال ابنُ دريد([19]): وإذا أخطأ قالوا بَرْحَى. قال: * مَرْحَى وأَيْحَى إذا ما يُوالِي([20]) * القاموس المحيط: مَرِحَ، كفَرِحَ أشِرَ، وبَطِرَ، واخْتَالَ، ونَشِطَ، وتَبَخْترَ، والاسمُ ككِتابٍ. وهو مَرِحٌ ومِرِّيحٌ، كسِكِّينٍ، من مَرْحَى ومَراحَى ومِرِّيحينَ. وفَرَسٌ مِمْرَحٌ ومِمْرَاحٌ ومَرُوحٌ. وأَمْرَحَهُ الكَلأ. والمَرَحانُ، محركةً: الفَرَحُ، والضَّعْفُ، وشِدَّةُ سَيَلاَنِ العينِ، وفَسَادُها، مَرِحَتْ، كفَرِحَتْ. وقَوْسٌ مَرُوحٌ: يَمْرَحُ راؤُوها لحُسْنِهَا، أو كأنَّ بها مَرَحاً لِحُسْنِ إرْسالِها السَّهْمَ. والمِمْرَاحُ من الأرض: السَّريعةُ النَّباتِ، ومن العَيْنِ: الغَزِيرةُ الدَّمْعِ. ومَرْحى في: ب ر ح، واسمُ ناقةِ عبدِ الله بنِ الزَّبِيرِ الشاعرِ. والتَّمْرِيحُ: تَنْقِيَةُ الطَّعامِ من العَفَا بالمَكَانِسِ، وتَدْهِينُ الجِلْدِ، ومَلْءُ المَزَادَةِ الجَدِيدَةِ ماءً لِيَذْهَبَ مَرَحُها، أي: لتنْسَدَّ عُيونُها، وأن تصيرَ إلى مَرْحى الحَرْبِ، أُخِذَتْ من لَفْظِ المَرْحى، لا من الاشْتِقَاقِ. ومَرَحَيّا، محركةً: لِلرامِي، كمَرْحى، و ع وكَرْمٌ مُمَرَّحٌ، كمُعَظَّمٍ: مُثْمِرٌ، أو مُعَرَّشٌ. وكزُبَيْرٍ: أُطُمٌ بالمدينةِ لِبَنِي قَيْنُقَاعَ. وككِتابٍ: ثَلاثُ شِعابٍ يَنْظُرُ بعضُهَا إلى بعضٍ. والمِرْحَةُ، بالكسر: الأنْبَارُ من الزَّبِيبِ وغيرِهِ. تاج العروس: مرح مَرِحَ كفَرِحَ : أَشِرَ وبَطِرَ والثلاثةُ أَلفاظٌ مترادفةٌ ومنه قوله تعالى : " بما كنتم تفرحون في الأرض بغير الحق وبِمَا كُنْتُم تَمْرَحُونَ " وفي المفردَاتِ : المَرَحَ : شِدَّةُ الفَرَحِ والتَّوسُّع فيه . ومَرِحَ : اخْتَالَ ومنه قوله تعالى : " ولا تَمْشِ في الأَرْضِ مَرَحاً " أَي متبختِراً مُخْتَالاً . ومَرِحَ مَرَحاً : نَشِطَ . في الصحاح والمصباح : المَرَحُ : شِدَّة الفَرَحِ والنَّشاط حتّى يُجاوِزَ قَدْرَه ومَرِحَ مَرَحاً إِذَا خَفَّ قاله ابن الأَثير . وأَمْرحَه غيرُه . والاسمُ مِرَاحٌ ككِتَاب وهو مَرِحٌ ككَتف ومِرِّيحٌ كسكِّين مِنْ قَوْم مَرْحَى ومَرَاحَى كلاهما جمْع مَرِحٍ ومِرِّيحِينَ جمْع مِرِّيح ولا يُكسَّر . وفرَسٌ مِمْرَحٌ ومِمْراحٌ بكسرهما ومَرُوحٌ كصَبورٍ : نَشِيطٌ وقد أَمْرَحَهُ الكَلأُ وناقَةً مِمْرَاحٌ ومَرُوحٌ كذلك قال : " تَطْوِي الفَلاَ بمَرُوحٍ لَحمُها زِيَم وقال الأَعشي يَصف ناقة : مَرِحَتْ حُرَّةً كقَنطَرةِ الرو ... مِي تَفْرِي الهَجِيرَ بالإِرْقالِ والمَرَحَانُ محرَّكَةً : الفَرَحُ والخِفّة وقيل : المَرَحَان : الضَّعْف وقد مَرِحَت العَينُ مَرَحَاناً : ضَعُفَت . و المَرَحَانُ : شِدَّةُ سَيَلانِ العَيْن وفَسَادُها وهَيجَانُها قال النّابغة الجعدِيّ : كأَنَّ قذًى بالعَيْنِ قد مَرِحَتْ به ... وما حَاجة الأُخْرَى إِلى المَرَحَان وقد مَرِحَتْ كفَرِحَتْ إِذا أَسبَلَت الدمع والمعنى أنه لما بكى ألمت عينُه فصارَت كأَنّهَا قَذيَةٌ ولما أَدامَ البُكَاءَ قَذِيَت الأُخْرَى وهذا كقول الآخَر بَكَتْ عَيْنِي اليُمْنَى فلَمَّا زَجَرتُها ... عن الجَهْلِ بعد الحِلْم أَسبَلَتَا مَعَا وقال شَمِرٌ : المَرَح : خُرُوجُ الدَّمْعِ إِذا كَثُر وقال عَدِيّ بن زيد : مَرِحٌ وَبْلُه يَسُحٌ سُيُوبَ ال ... ماءِ سَحا كأَنّه مَنْحُورُ وعَينٌ مِمرَاحٌ : سرِيعَةُ البُكاءِ . ومَرِحَتْ عَيْنُه مَرَحَانً : فَسَدَتْ وهَاجَتْ . ومن المجاز : قَوْسٌ مَرُوحٌ كصَبُور : يَمْرَح رَاؤُوهَا تَعجَّباً لحُسْنها إِذا قَلَّبُوها وقيل : هي التي تَمْرَح في إِرسالها السَّهْمَ . تقول العرب طَرُوحٌ مَرُوح تُعْجِل الظّبْيَ أَن يَرُوح . أَو قوسٌ مَرُوحٌ كأَنَّ بها مَرَحاً لحُسْنِ إِرْسَالها السَّهمَ كذا في الصحاح . ومن المجاز : مَرِحَت الأَرْضُ بالنَّبَات مَرَحاً : أَخرجَتْه . والممْرَاحُ مِنَ الأَرْض : السَّرِيعَةُ النَّبَاتِ حِين يُصيبُهَا المطرُ . وقال الأَصمعيّ : المِمْرَاحُ من الأَرْضِ : الّتي حالَتْ سَنَةً فلم تَمْرَحْ بنَبَاتها . ومن المجاز المِمْرَاحُ مِن العَيْن : الغَزِيرَةُ الدَّمْعِ ومَرْحَى مَرّ ذِكرهُ في برح قال أَبو عمرِو بنُ العلاءِ : إِذا رَمَى الرّجلُ فأَصابَ قيل : مَرْحَى لَه وهو تَعجُبٌ من جَودةِ رَمْيِه . وقال أُميّة بن أَبي عائذ : يُصيب القَنيصَ وصدْقاً يَق ... ول مَرْحَى وأَيْحَي إِذا ما يُوالِي وإِذا أَخطأَ قيل له : بَرْحَى . ومَرْحَى : اسمُ ناقةِ عَبْدِ اللّه بن الزَّبِيرِ كأَميرٍ الشاعر عن ابن الأَعرابيّ وأَنشد : ما بالُ مَرْحَى قَدَ أَمْسَتْ وهي ساكنةٌ ... باتَتْ تَشَكَّي إِلَّى الأَينَ والنَّجَدَا والتَّمرِيخُ : تَنْقيَةُ الطَّعَامِ من العَفَا هكذا في سائر النُّسخ وفي بعض الأُمَّهَات من الغَفَي بالمَحاوِقِ أَي المَكَانِس . والتَّمريح : تَدْهِينُ الجِلد . قال : سَرَتْ في رَعيلٍ ذِي أَدَاوَي مَنُوطةٍ ... بلَبَّاتها مَدبوغَةٍ لم تُمرَّحِ ومن المجاز : التَّمريح : مَلْءُ المَزَادَةِ الجَديدةِ مَاءً ليَذْهَبَ مَرَحُها أَي لتَنْسَدّ عُيُونُها ولا يسيلَ منها شيءٌ . وفي التهذيب : هو أَن تُؤخَذ المَزادةُ أَوّلَ ما تُخرَز فتمَلأَ ماءً حتّى تَمتِلىء خُرُوزُهَا وتَنتفِسخ والاسمُ المَرَحُ وقد مَرِحَت مَرَحَاناً . وقال أَبو حنيفَة : مزَادَةٌ مَرِحَةٌ : لا تُمْسِكُ الماءَ . وعن ابن الأَعرابيّ : التمريح : تَطييبُ القرْبة الجديدة بإِذْخِرٍ أَو شِيحٍ فإِذا طُيِّبَت بطِينٍ فهو التَّشْرِيبُ . ومَرَّحْتُ القِربةَ : شَرَّبتُها . ومن المجاز التَّمريحُ : أَنْ تَصِير إِلى مَرْحَى الحَرْبِ أُخِذَتْ من لفْظ المَرْحَى لا من الاشتقاق لأَنّ التّمريح مَزيدٌ فلا يكون مشتقاًّ من المجرّد والأَخْذ أَوسَعُ دائرةً من الاشتقاق . وَمَرَحَيَّا محرَّكَةً : زَجْرٌ عن السّيرافيّ يقال للرَّامِي عند إِصابته كَمَرْحَى وقد مَرَّ قَريباً . ومَرَحَيّاً : ومن المجاز كَرْمٌ مُمرَّحٌ كمعظَّم : مُثْمِرٌ أَو مُعَرَّشٌ على دَعَائمه . ومُرَيحٌ كزُبَير : أُطُمٌ بالمدينة لبنى قَيْنُقَاع كذا في معجم أَبي عُبيد البَكريّ . ومِرَاحٌ ككِتَابٍ : ثَلاَثُ شِعَابٍ يَنظُرَ بعضُها إِلى بعضٍ يجيءُ سَيْلُهَا من داءَةَ . قال : تَركْنا بالمِرَاحِ وذي سُحَيمٍ ... أَبا حَيّانَ في نَفَرٍ مَنَاقِي والمِرْحَة بالكَسْر : الأَنْبارُ من الزَّبِيبِ وغَيْرِه وهو المَحَلُّ الذي يُخْزَن فيه ذلك : ومما يستدرك عليه : التِّمْراحَة من أَبنِيَة المبالغةِ من المَرَح وهو النَّشَاط وقد جاءَ ذِكْره في حديث عليّ كذا في النّهاية . وعن ابن سيده : المَرُوح : الخَمْر سُمِّيَت بذلك لأَنَّهَا تَمْرَحُ في الإِناءِ . قال عُمارَةُ : " مِن عُقارٍ عِنْد المِزَاجِ مَرُوحِ وقول أَبي ذُؤَيب : مُصَفّقةٌ مُصَفّاةٌ عُقارٌ ... شآميَةٌ إِذا جُليَتْ مَرُوحُ أَي لها مِرَاحٌ في الرَّأْس وسَورَة يَمْرَح مَنْ يشربُها . ومَرِحَ الزَّرْعُ يَمْرَح مَرَحاً : خرَجَ سُنبُلُه . ومَرَّحَ مُهْرَه : ليَّينَه وأَزالَ مَرَحَه وشِمَاسَه ومُهْرٌ مُمَرَّحٌ : مُذَلَّلٌ . ومن المجاز : مَرِحَتْ عَيْنُه بقَذَاها : رَمَتْ به : ومَرِحَ السَّحَابُ : أَسْبَلَ المطَرَ . ولا تَمْرَحْ بعِرْضِك : لا تُعرِّضْه . ومن أَمثالهم : مَرْحَى مَرَاحِ كصَمِّي صَمَامِ يُراد به الدَّهِيَة . قال الشاعر : فأَسمَعَ صَوْته عَمْراً ووَلَّى ... وأَيْقنَ أَنَّه مَرْحَى مَرَاحِ قاله الميدانيّ ونقلَه شيخنا
Mücavir kökler17 mücavir (24 toplam)
- مشي
2 ortak ayet · Yürür
- أرض
3 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- صعر
1 ortak ayet · “Sa’ire” ateşin alevidir
- خدد
1 ortak ayet · Hadde, “Yanak” demektir
- خرق
1 ortak ayet · Hırka elbiselik kumaş demektir
- فخر
1 ortak ayet · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
- خيل
1 ortak ayet · Heyl (hı) : At demektir
- طول
1 ortak ayet · Tivel” hayvanın çayıra bağlandığı ip demektir
- فرح
1 ortak ayet · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
- جبل
1 ortak ayet · Dağ anlamındadır
- بلغ
1 ortak ayet · İş ayakkabısı
- حبب
1 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
Geçtiği ayetler(3)
وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا
CoşmakYeryüzünde kibirlenerek yürüme. Şüphesiz ki sen, ne yeri yarabilirsin, ne de boyca dağlara ulaşabilirsin.
وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ
Coşmakİnsanları küçümseyip yüz çevirme. Yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Allah kendini beğenip böbürleneni şüphesiz ki hiç sevmez.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مرح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فرح, بطر, أشر, خيل |
| Zıt Kök | خبت |
| Çekirdek Özet 1 | Kabına sığmayacak derecede taşma, tutulamayan taşkınlık ve hafiflik |
| Çekirdek Özet 2 | Haddi aşan taşkın sevinç, yeryüzünde böbürlenerek ve çalımla yürüme hali |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru sevinç sınırını aşıp varoluşsal haddini unutarak dengesizleşme ve azgınlaşma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca masum bir neşe veya sevinç sanarak Kur'an'ın yerdiği ontolojik taşkınlığı ve hadsizliği gözden kaçırma |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مر | Geçip gitmek, akıp gitmek, tutunamamak ve yerinde duramamak; مرر, مرج, مرد, مرض köklerinde görüldüğü gibi bir durumun sınırını aşıp akması veya istikrarsızlaşması | ح | Sınırı, engeli ve muhafazayı temsil eden harfin eklenmesiyle hareket bir kabın, bendin veya sınırın dışına taşkınlık ve hafiflikle fırlama anlamına daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Dalgaya benzer şekilde kabaran, taşmaya hazır sıvısal akış ve yoğunluk |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Yukarıya doğru yükselme, başını dik tutma ve öne atılma eğilimi |
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırı, kabı ve tutucu engeli zorlama veya aşma durumu |
| مرح | Sınırı zorlayan taşkın akışın baş kaldırarak dışarı fırlaması | İçteki enerjinin veya sevincin kabına sığmayarak tutucu sınırı yırtması, başı yukarıda dengesiz bir hafiflikle saçılması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Su tulumunun veya kabın suyla aşırı dolup dikiş yerlerinden sızdırması; gözün yaştan dolayı tutamayıp yaş saçması ve atın aşırı beslenip dinlenmekten dolayı zaptedilemez bir taşkınlıkla hoplayıp sıçraması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir deveyi betimlerken kökü taşkın bir enerji ve kabına sığmayan yürüyüş anlamında kullanır: مَرِحَتْ حُرَّةٌ كقَنْطَرَةِ الرُّومِيِّ (Rum kemeri gibi heybetli soylu deve taşkın bir canlılıkla yürüdü) |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-Esîr'in naklettiği üzere Hz. Ali hakkında söylenen sözde kök taşkın şakacılık ve hafiflik anlamında تِمْراحة şeklinde geçmektedir; ayrıca ok hedefi vurduğunda hayranlık nidası olarak مَرْحَى denmesi erken dönemde yaygındır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvânü’l-A‘şâ.
Sami etimolojik katman
Arapça مرح kökü, Sami dil ailesi içinde özellikle güneybatı kolunda belirginleşen, içsel bir doluluğun dışa kontrolsüz taşması ve haddini aşan bir hareketlilik sergilemesi fikrine dayanır. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı ses dizilimiyle birebir morfolojik bir kök sürekliliği zayıf olmakla birlikte, genel Sami kök yapısındaki hareketlilik, kaynama ve taşkınlık bildiren köklerle anlamsal bir örtüşme görülür. İbranicedeki marach (sürmek, yaymak, sıvamak) fiili Arapçadaki deriyi yağlamak anlamındaki تمريح kullanımıyla teknik bir örtüşme gösterse de taşkın sevinç ve kibir anlamı Klasik Arapçada bedevi hayatının at, deve ve su tulumu metaforları üzerinden özgün bir psikolojik ve ahlaki kavrama evrilmiştir. Çöl ortamında bir binek hayvanının doyum ve güç sebebiyle binicisini dinlememesi ya da tulumun suyu tutamayarak sızdırması fiziksel deneyimi, içsel kabarmayı zapt edemeyen insanın şımarıklığına doğrudan aktarılmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Tulumun sızdırması, gözün yaş akıtması, hayvanın zaptedilemezliği | İçteki doluluğun taşıyıcı kabın mukavemetini aşarak dışarı vurması fikri | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice m-r-ch (yaymak, sürmek, sıvamak) | Arapçadaki deriyi yağlama anlamı ile sınırlı örtüşme; taşkınlık anlamı Arapçada gelişmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afroasyatik dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مرح | Anlamlı | Taşkınlık, haddi aşan sevinç | Kabına sığmayarak taşkınca sıçrama, böbürlenme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| محر | Anlamlı | Hızlı hareket, seğirtme, koşma | Geminin veya fırtınanın hızlıca yarıp geçmesi, akması | Ortak hareketlilik ve akış çekirdeği; Kur'an'da geçmez |
| رمح | Anlamlı | Mızrak, dürtmek, vurmak | Hayvanın çifte atması veya mızrakla saplama hareketi | Fırlama ve sınır dışına itme yönüyle ilişkili; Kur'an'da geçer |
| رحم | Anlamlı | Merhamet, acıma, rahim | Kuşatıcı bağ, koruyucu sıcaklık ve esirgeme | مرح kökündeki sınır tanımazlığın aksine koruyucu sınır kurar; Kur'an'da geçer |
| حمر | Anlamlı | Kızıllık, kabuk soyma, eşek | Yoğun renk, deriyi yüzme ve sertlik bildiren haller | Kur'an'da geçer |
| حرم | Anlamlı | Yasaklamak, dokunulmaz kılmak | Sınır çekme, engelleme, men etme | مرح kökünün aştığı sınırı koyan zıt eylemdir; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مرح | Merkez | Haddi aşan taşkınlık | İçsel hafiflik ve şımarıklığın bedensel yürüyüşe ve davranışa kontrolsüzce yansımasıdır | Taşma, hoplama, yerinde duramama ve böbürlenme hali |
| فرح | Komşu | Sevinç, ferahlık | Sevinç genel bir duygu durumudur; meşru olabileceği gibi aşırıya kaçtığında yerilir | Duygunun genişlemesi ve dışavurumu, her zaman taşkın çalım içermez |
| بطر | Komşu | Nimete nankörlük, şımarıklık | Nimetin bolluğundan dolayı hakkı inkâr etme ve hakkı tanımama ağırlıklıdır | Nimeti kaldıramayıp küstahlaşma |
| أشر | Komşu | Azgınlık, kibir sarhoşluğu | Nefsin kendini aşırı beğenmesi ve doyumsuzluktan kaynaklanan arsız küstahlıktır | Kendini diğerlerinden üstün görmenin getirdiği şımarıklık |
| خيل | Komşu | Gurur, kendini beğenme | Zihinsel bir kuruntu ve hayal ile kendini büyük görme durumudur | Yürüyüşe yansıyan çalım ve tekebbür |
| خبت | Zıt | Tevazu, boyun eğme | Vakar içinde alçalma, yerleşik bir sükûnet ve haddini bilme durumudur | Alçakgönüllülükle yatışma ve kabına çekilme hali |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مرح | Şiddetli taşkınlık ve böbürlenme | İçsel sevinç veya kibrin kontrol edilemeyip bedene ve yürüyüşe çalım olarak yansıması | Kesin |
| Latince | Exsultare, petulantia | Aşırı sıçramak, taşkın şımarıklık | Exsultare fiziksel zıplamayı ve taşkın sevinci karşılar; petulantia ise ahlaki şımarıklığı ifade eder | Güçlü |
| İngilizce | Exuberance, insolent joy, swagger | Zaptedilemez taşkınlık, çalımlı yürüyüş | Swagger kökün fiziksel yürüyüşteki böbürlenme boyutunu, insolent joy ise hadsiz sevinci tam karşılar | Güçlü |
| Almanca | Übermut, ausgelassenheit, stolzieren | Haddini aşan neşe, çalımlı yürüme | Übermut kavramı kökün özündeki zaptedilemez taşkınlık ve sınır tanımazlığı derinlemesine kapsar | Güçlü |
| Fransızca | Exubérance, morgue, insolence | Aşırı taşkınlık, kibirli yürüyüş | Kontrolsüz neşenin dışa taşmasını ve çalımlı böbürlenmeyi yansıtır | Güçlü |
Kaynak Gaffiot Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَرَحًا | Yeryüzünde haddini bilmez, çalımlı ve böbürlenen yürüyüş tarzı | Ahlaki ve bedensel terbiyeyi emreden yasaklama bağlamında; İsrâ 17:37, Lokmân 31:18 |
| تَمْرَحُونَ | Hakikat dışı sevinçle şımarıp haddi aşma ve azgınlaşma hali | Ahirette cehennem azabına uğrayan inkârcıların dünyadaki sorumsuz şımarıklıklarını kınama bağlamında; Mü'min 40:75 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kibir, tefahur ve inkâr psikolojisi | Ahireti inkâr edenlerin dünyadaki şımarıklığının azaba sebep olması ve kulun haddini bilmesi zorunluluğu | İnkârın getirdiği ontolojik hadsizlik ve sahte güvenlik hissi |
| Fıkıh | Yürüyüş âdâbı ve kibir alametleri | Yolda yürürken kibirlenmenin, çalım satmanın ve bedensel böbürlenmenin tahrîmen mekruh veya haram oluşu | Bedensel hareketlerde tevazu ve vakarın muhafazası |
| Tefsir | Âdâb-ı muâşeret ve nefis terbiyesi | Lokmân ve İsrâ surelerindeki yasakların insanın acziyetini unutup yeryüzünü yaracakmış gibi davranmasını yermesi | Kulun sınırlarını bilmesi ve yeryüzündeki faniliğini idrak etmesi |
| Hadis | Gurur ve tekebbür yasakları | Elbisesini çalımla yerde sürüyerek veya böbürlenerek yürüyenlerin yerildiği rivayetlerin dilsel arka planı | Zaptedilemeyen kibir tavrının amelleri iptal etmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi | Haddini aşma, azgın şımarıklık | Kulun acziyetini unutmasını engelleyen uyarıcı sınır | İnsanın emanetçi olduğunu unutup mutlak güç sahibi gibi davranmasını yasaklar | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı | Entelektüel kibir ve cüret | Zihnin verili sınırları aşarak hadsiz iddialarda bulunması | Eldeki kısıtlı bilgiyle her şeyi kuşatmış gibi taşkın bir özgüven üretme tehlikesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç kullanımı | Tiranlık, güç sarhoşluğu | İktidar sahiplerinin denetimsiz taşkınlık göstermesi | Gücü elinde tutanın zayıflara karşı çalım satıp hukuki sınırları çiğnemesi | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve tüketim davranışı | Gösterişçi tüketim, şımarık harcama | Kaynakların sorumsuzca ve böbürlenerek saçılması | Servetin sağladığı refahla dengesizleşip piyasada ve toplumda tahripkâr bir güç gösterisine girişme | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Süperkritik kütle ve rezonans kırılması | Bir sistemin iç enerjisinin taşıyıcı kabın veya sınır şartlarının dayanma eşiğini aşarak yapıyı kontrolsüzce parçalaması veya sızdırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hibris (Hubris) sendromu ve anomi | Bireyin aşırı başarı, güç veya sevinç sarhoşluğuyla toplumsal ve ahlaki normları hiçe sayarak yıkıcı bir pervasızlığa kapılması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir neşe, eğlence veya sevinçli yürüyüş olarak algılayıp ahlaki ve varoluşsal ağırlığını göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | مرح, kök anlamındaki tulumun sızdırması ve atın zaptedilememesi gibi, nefsin taşıyamayacağı bir hafiflikle haddini aşıp yeryüzünde fıtri sınırları hiçe sayarak yürümesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrâ 17:37 ve Lokmân 31:18'deki ikazları sadece basit bir estetik tavsiye sanmak; oysa ayetlerin insanın ontolojik hududunu tayin ettiğini ve kibrin kökünü kazıdığını fark edememek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisinde sevinç ile taşkınlık, vakar ile hafiflik arasındaki hassas sınırı nasıl tanımladığını gösterir; kibrin sadece zihinsel değil bedensel bir taşkınlık olduğunu ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Lokmân'ın oğluna verdiği ahlak öğütlerinde, İsrâ suresindeki temel ahlaki ilkelerde ve Mü'min suresinde cehennem ehlinin dünyadaki haksız taşkınlıklarının nitelendiği hesap sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın sevinmesinin veya izzetli durmasının kınandığı zannını yıkar; kınanan şeyin meşru neşe değil, haddi aşan, yerinde duramayan ve başkalarını ezen şımarık taşkınlık olduğunu netleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSu tulumunun suyla dolarak dikişlerinden sızdırması, gözün yaşı tutamayıp akıtması ve besili atın kabına sığmayarak zaptedilemez taşkın hareketler yapmasıdır.
- Soyut anlamİçteki duygu veya güç yoğunluğunun ahlaki ve varoluşsal kabı yırtarak dışarıya çalım, hadsizlik, hafiflik ve böbürlenme olarak taşmasıdır.
- Sistematik karşılıkİnsanın yeryüzündeki ontolojik sınırını aşarak güç sarhoşluğuyla çevreye ve topluma karşı denetimsiz bir üstünlük gösterisine kalkışması halidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
taşkınlık ve böbürlenme düzeyini temsil eder. bireyin içsel enerji, sevinç, güç veya servet miktarını; ise bireyin ahlaki, fıtri ve ontolojik taşıma kapasitesini ve sınırını gösterir. Heaviside basamak fonksiyonu olup durumunda sıfır değerini alarak taşkınlığın oluşmadığını, durumunda ise sınırın aşıldığını simgeler. Paydadaki vakar ve nefis terbiyesini temsil eden sükûnet katsayısıdır; vakar azaldıkça taşkınlık ve hafiflik () şiddetlenerek kontrolsüz çalıma dönüşür.