مرد

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: م-ر-د5 sîga, 34 mücavir kök, 5 ayet, 5 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.جدلمَرَدُوامَرِيدٍسوقحفظمردأنثشطنمُمَرَّدٌصرححولمَرِيدًامَارِدٍرددسليمانكشف

KökSîga 5Ayet 5Sure 5Mücavir 34

▶ Ağı aç (3B)

مرد

م - ر - د

KÖK
  • 5 geçiş
  • 5 ayet
  • 5 sîga
  • 13 sözlük

Üzerinde nebat bitmeyen yer veya yaprakları dökülmüş ağaç demektir. Marid kurutan demektir. Sakalların olmaması da mariddir. Türkçeye uğursuz şey anlamında meret olarak girmiştir. İyilikten soyulmuş anlamına da gelir. İnat eden anlamı da vardır.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Üzerinde nebat bitmeyen yer veya yaprakları dökülmüş ağaç demektir. Marid kurutan demektir. Sakalların olmaması da mariddir. Türkçeye uğursuz şey anlamında meret olarak girmiştir. İyilikten soyulmuş anlamına da gelir. İnat eden anlamı da vardır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.478 harf
باب الدال والراء والميم معهما د ر م، ر د م، م ر د، ر م د، م د ر، د م ر مستعملات درم: الدَّرَمُ: استِواءُ الكَعْبِ وعظمِ الحاجِب ونحوه إذا لم يَنْبَتِرْ فهو أَدْرَمُ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِمٌ. ودَرِمٌ: اسْمُ رجلِ من بني شيبان ذكره الأعشى فقال: ولم يُودِ من كنتَ تَسْعَـى لـه كما قيلَ في الحَرْبِ أَوْدَى دَرِمْ والدَّرّامةُ من النساء: السيِّئةُ المشي، قال: من البِيض، لا دَرّامةٌ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR631 harf
المَرْدُ: ثمر الأراك الغضُّ منه. ورملة مَرْداءُ: لا نبتَ فيها. وغُصن أمْرَدُ: لا ورق عليه. وفرسٌ أمْرَدُ: لا شعر على ثُنَّتِهِ. وغلامٌ أمْرَدُ بيِّنُ المَرَد بالتحريك، ولا يقال جارية مرْداء. قال الأصمعي: يقال تَمَرَّدَ فلانٌ زماناً ثم خرج وجهه، وذلك أن يَبْقى أمْرَدَ حيناً. وتَمريدُ البناء: تمليسه. وتَمريدُ الغصن تجريده من الورق. ومَرَدَ الخبز يَمْرُدُهُ مَرْداً، أي ماثَهُ حتَّى يلين. والمَريدُ:
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR9.532 harf
د ر م دمر ، رمد ، مدر ، مرد ، درم ، ردم : مستعملات . درم : قال الليث : الدَرَم استِوَاءُ الكَعْب وعَظم الحاجب ونحوه إذا لم يَنْتَبِر فهو أَدْرَمُ ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِم ، قال : ودَرِمٌ اسم رجل من بني شيبان ذكره الأعشى فقال : ولم يُودِ مَنْ كُنْتَ تَسْعَى له كما قِيلَ في الحربِ أَوْدَى دَرِمْ قال أبو عَمرو : هو دَرِمُ بنُ دُبّ بن ذُهْل بن شيبانَ ، فُقِد كما فُقِد القارظَ العَنَزِيّ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR9.602 harf
(باب الميم والراء وما يثلثهما) (مرز) الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه. (مرس) الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة. منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ
Maddenin bağlantısı

(باب الميم والراء وما يثلثهما) (مرز) الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه. (مرس) الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة. منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ يَمرَسُ مَرَساً: وقع بين الخُطَّاف والبَكْرة، فأنت تُعالِجُه أن تُخرِجَه. ورجلٌ مَرِسٌ: ذو جَلَد. وفحل مَرَّاسٌ: ذو مِرَاسٍ شَديد. يقال: امتَرَستِ الألسُنُ في الخصومات: أخَذَ بعضها بعضاً. ومنه الامتراس: اللُّزوق بالشَّيءِ وملازمتُه. قال: فنَكِرْنَه فنَفَرن وامتَرَستْ به *** هَوْجاءُ هادِيةٌ وهادٍ جُرْشُعُ([1])ومنه تمرَّسَ فلانٌ بالشَّيء: احتَكَّ به([2]). والمَرْمريس: الدَّاهية. (مرش) الميم والراء والشين. يقولون: المَرْش: خَرْق الجِلد بأطراف الأظافير. والمَرْش أيضاً: الخَدْش الخفيف. والمَرْشُ: الأرض تَسيلُ من أدنَى مطر. (مرص) الميم والراء والصاد. يقولون: المَرْص مثل المَرْش. وتمرَّصَ عن السُّلْتِ قِشرُه: طار. وهذا عندنا كلام. (مرض) الميم* والراء والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على ما يخرج به الإنسان عن حدِّ الصّحَّة في أيِّ شيءٍ كان. منه العِلَّة. مَرِض و… يَمْرَض. وجمع المريضِ مَرْضَى. وأمْرَضَه: أعلَّة. ومرَّضَه: أحسَنَ القيامَ عليه في مرَضِهِ. وشمسٌ مريضة، إذا لم تكن مُشرِقة، ويكون ذلك لهَبْوَةٍ في وجهها. والنِّفاق مرضٌ في قوله تعالى: ﴿في قلُوبِهِمْ مَرَضٌ﴾ [البقرة 10] وقال: ﴿فَيَطْمَعَ الَّذِي في قَلْبِهِ مَرَضٌ﴾ [الأحزاب 32]، قالوا: أراد القهْر. وقد قلنا: المرضُ: كلُّ شيءٍ خرَجَ به الإنسان عن حدِّ الصحَّة. وقياسُه مطَّرد. وقالوا: مَرَّضَ في الحاجة: قَصَّرَ ولم يصِحَّ عزْمُه فيها. وقد شذَّتْ عن هذا القياسِ كلمةٌ، وهي من المشكل عندنا، يقولون: أمرضَ إذا قارَبَ إصابةَ حاجَتِه. قال: ولكنْ تحت ذاكَ الشَّيبِ حزمٌ *** إذا ما ظَنَّ أمْرَضَ أو أصابا([3])(مرط) الميم والراء والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تحاتِّ الشيءِ أو حَتِّه. وتمرَّط الشَّعر: تحاتَّ، ومَرَطتُهُ. والأمرط من السِّهام: الساقط قُذَذُه. والأمْرَط: الفرس لا شَعرَ على أشاعِرِه. والمُرَيْطاء: ما بين الصَّدر إلى العانة من البَطْن، وهي أقَلُّ من ذلك شَعراً. والمَرَطَى: سُرعة العَدْو، كأنَّه من سُرعتِه يتمرَّط عنه شَعرُه. وناقة مِمْرَطةٌ([4]): سريعة. (مرع) الميم والراء والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على خِصْب وخَير. ومرَعَ المكانُ. وأمْرَعَ القومُ: أصابوهُ مَرِيعاً. وأمْرَعَ الوادِي: أكلأَ. (مرغ) الميم والراء والغين أصلٌ صحيح يدلُّ على سَيَلانِ شيءٍ أو إسالة شيء. والمَرْغ: اللُّعاب. وأمْرَغ الإنسانُ: سال لعابُه. ومَرَّغتُ الشَّيءَ: أشبعتُه دُهْناً. والإمراغ في العَجين: أن يكثَّرَ ماؤُه. ويقولون: أمرَغَ: أكثَرَ الكلامَ في غيرِ صواب، كأنَّه يُسِيلهُ إسالة. ويقال أمْرَغَ عِرْضَه ومَرَّغه، كأنه لَطَخه وأسال عليه قيحاً. وقريبٌ من هذا القياس مرَّغتُه في التُّراب فتمرّغ، أي قلَّبته فتقلَّبَ. (مرق) الميم والراء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على خروجِ شيءٍ من شيء. منه المَرَق لأنَّه شيءٌ يَمرُق من اللَّحم. وأمْرَقْتُ القِدرَ ومَرَقْتُها([5]). والمُروق: الخروج من الشيء. ومرق السهمُ من الرَّمِيَّة: نفذ. ومرقت الإهابَ، إذا حلقْتَ عنه صُوفَه، وهو قياسٌ صحيح لأنَّك كأنَّك أبرزتَ الجلدَ عن شعره([6]). وإذا عُطِنَ الإهابُ حَتَّى يُنتِنَ فهو مَرْقٌ. ويقال إن المُرَاقَةَ: الكَلأُ اليسير، ومعناه أنَّ الأرضَ كأنَّها تجرَّدت ومَرِقَت. (مرن) الميم والراء والنون أصلٌ صحيح يدلُّ على لِينِ شيءٍ وسُهولة. ومَرَنَ الشيء يَمْرُنُ مُرُوناً: لانَ. والمارنُ: ما لانَ من الأنفِ وفَضَل عن القَصَبة. وأمْرَانُ الذراع: عَصَبٌ تكون فيها، سُمِّيَت لمُرُونها، أي لينِها. والمَرِن([7]): الحال والعادة. يقال: ما زال ذاك مَرِنَه، أي حالَه. وهو في شعر الكميت، وهو الأمرُ يَمرُنُ عليه الإنسان، إذا اعتاده. والمَرْن. فيما يقال: الفِراء؛ إن([8]) كان صحيحاً، وهي([9]) ليِّنة. قال النَّمر: * كأنَّ جُلُودَهُنَّ ثِيابُ مَرْنِ([10]) * ومما شذَّ عن هذا الأصل مارَنَت النّاقةُ: انقطَعَ لبنُها. والمرَانَةُ: ناقةُ ابنِ مُقْبِل. قال: يا دارَ سلمَى خلاءً لا أُكَلِّفُها *** إلاَّ المَرَانَةَ حتى تعرِفَ الدِّينا([11])(مره) الميم والراء والهاء كلمةٌ تدلُّ على بياضٍ في شيء. سَرَابٌ أو شَرَابٌ([12]) أمْرَه، أي أبيض. والمرأة لا تتعهَّد الكُحلَ مَرْهاء. (مري) الميم والراء والحرف المعتل أصلانِ صحيحان يدلُّ [أحدُهما] على مسحِ شيءٍ واستِدرار، والآخر على صلابةٍ في شيء. فالأوَّل المَرْيُ: مَرْيُ الناقة، وذلك إذا مُسِحَتْ للحَلْب، يقال مَرَيْتُها أمْرِيها مَرْياً. ومما يشبَّه بهذا: مَرَى الفرسُ بيدِهِ، إذا حرَّكها على الأرض كالعابث، وكأنَّه يشبَّه بمنْ يَمرِي الضَّرْعَ بيدِه. والمَرَايا: العُروق التي تمتلئ وتَدِرُّ باللبن. قال ابن دريد([13]): مُرْيَةُ النّاقة: أن تُستدرَّ بالمَرْيِ، بضمّ الميم هي الفصيحة، وقد يقال بالكسر([14]). والأصل الآخر* المَرْو: جمع مَرْوَة، وهي حجارةٌ تبرُق. قال: حتَّى كأنِّي للحوادِثِ مَروةٌ *** بصَفَا المشَرَّقِ كلَّ حينٍ تقرَعُ([15])وعندنا أنَّ المِراءَ ممّا يتمارَى فيه الرّجُلانِ من هذا، لأنَّه كلامٌ فيه بعضُ الشدّة. ويقال: مارَاهُ مِراءً ومُماراةً. ومما شذَّ منهما المِرْية: الشَّكّ. (مرأ) الميم والراء والهمزة. وإذا هُمِز خرَج عن القياس وصارت فيه كلماتٌ لا تنقاس. يقال امْرُؤٌ وامرآنِ، وقوم امرئٍ. وامرأةٌ تأنيث امرئٍ. والمُرُوَّة: كمال الرُّجُوليّة، وهي مهموزة مشدَّدة، ولا يُبنَى منه فِعل. والمَرَاءة: مصدرُ الشيء المَريء الذي يُستَمرَأ، ويقال مَرَأني الطَّعامُ وامرأني. والمَرِيء: رأس المَعِدة والكَرِش اللازقُ بالحُلْقوم. (مرت) الميم والراء والتاء كلمةٌ واحدة، هي المَرْتُ: الفلاةُ القَفْر. ومكانٌ مَرْتٌ: بيِّنُ المُروتةِ، إذا لم يكن فيه خَير. وجَمعُ مَرتٍ أمراتٌ ومُرُوت. وبلَغَنا أنَّ اشتِقاق مَارُوتَ منه. ويقال المَرْت: أرضٌ لا يجفُّ ثَرَاها ولا ينبتُ مَرعاها. (مرث) الميم والراء والثاء كلمةٌ ليست بأصل، بل هي من الإبدال. ومَرَثَ الدواءَ يَمْرُِثه مثل مَرَسه يَمرُسُه. ومنه رجل مِمْرَث: صبورٌ على الخُصومات؛ والجمع مَمَارِث، والأصل السين وقد ذُكِرَتَا. (مرج) الميم والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على مجيءٍ وذَهابٍ واضطراب. ومَرِج الخاتَم في الإصبع: قَلِقَ. وقياس البابِ كلِّه منه. ومَرِجَت أماناتُ القوم وعُهودُهم: اضطربت واختلطت. والمَرْج: أصلُه([16]) أرضٌ ذاتُ نباتٍ تَمْرُجُ فيها الدّوابُّ. [و] قولُه تعالى: ﴿مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ﴾ [الرحمن 19]، كأنَّه جلّ ثناؤه أرسَلَهما فَمرِجا. وقال: ﴿هُوَ الَّذِي مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ﴾ [الفرقان 53]. (مرح) الميم والراء والحاء أصلٌ يدلُّ على مَسَرَّةٍ لا يكاد يستقرُّ معها طرباً. ومَرِحَ يَمْرَحُ. وفرسٌ مِمْرَاحٌ ومَرُوح. قال الله تعالى: ﴿وَبِمَا كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ﴾ [غافر 75]، ومنه المِراح، وقد ذكرناه. قال: يقولُ العاذِلاتُ علاكَ شيبٌ *** أهذا الشَّيب يمنعني مِرَاحِي وقوسٌ مَرُوحٌ: يمرَح مَن رآها عجباً بها، ويقال بل التي كأنَّ بها مَرَحاً من حسن إرسالها السَّهم. ويقولون: عينٌ مِمْرَاحٌ: غزيرةُ الدَّمع. وهذا بعضُ قياس الباب، لأنَّهم ذهبوا فيه إلى ما قلناه من قِلّةِ الاستقرار. وكذلك مرَّحْتُ المَزَادةَ: ملأتُها لتتسرَّبَ وتسيل. ومَرِحَت العَينُ مَرَحاناً([17]). قال: كأنَّ قَذَىً في العَين قد مَرِحَتْ بهِ *** وما حاجةُ الأُخرى إلى المَرَحَانِ([18])ومَرْحَى: كلمةُ تعجُّبٍ وإعجاب. يقال للرَّامي إذا أصابَ: مَرْحَى له. وقال ابنُ دريد([19]): وإذا أخطأ قالوا بَرْحَى. قال: * مَرْحَى وأَيْحَى إذا ما يُوالِي([20]) * (مرخ) الميم والراء والخاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على تليينٍ في شيء.([21]) ومَرَخْتُ الجِلْدَ بالدُّهْن وأمرَخْتُه. وأمْرَخْتُ العجينَ: أكثرتُ ماءَه حتى يسترخيَ. والمَرْخ: شجرٌ سريع الوَري. قال: أمَرْخٌ خيامُهُمْ أم عُشَرْ *** أم القلبُ في إثرهم مُنْحدِرْ([22])ومما شذَّ عن هذا الباب المِرِّيخ: سهمٌ طويل يُقتَدَرُ به الغِلاء([23])، له أربع قُذَذ؛ وهو نجمٌ أيضاً. (مرد) الميم والراء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على تَجريدِ الشَّيء من قِشْرِه أو ما يعلوه من شَعَرِه. والأمرد: الشّابُّ لم تَبدُ لِحيتُه. ومَرِدَ يَمْرَدُ. ومرَّدَ الغُصن تمريداً: ألقى عنه لِحاءه فتركّهُ أمْرَد، ومنه شجرةٌ مَرْداء. والمَرْداء: رملةٌ منبطِحةٌ لا نَبْتَ فيها، والجمع مَرادَى([24]). والمارد: العاتي، وكذا المَرِيد، كأنَّه تجرّد من الخير. والأمْرد من الخيل: الذي لا شَعر على ثُنَّتِه. والمُمَرَّد: البناء الطَّويل، وهو قياسُ الباب، لأنَّه كأنَّه مجرّد يشبه الشَّجرةَ المَرداء. ويقولون: المَرَاد: العُنق، وهو القياس إن صحّ. وتمرّد فلانٌ زماناً: بقي أمرد. وقولهم: مَرَدَ الطَّعامَ يَمرُدُه مرداً: ماثَهُ حتَّى يَلِين، هو من الإبدال، والأصل مَرَسَ؛ فأقِيمت الدال مقامَ السِّين. وكذا* مَرَدَ الصَّبِيُّ ثديَ أمِّه يَمْرُدُهُ. وكذا المَرِيد: التَّمر يُنقَع في اللَّبَن، كلّ ذلك معناه واحدٌ، والأصل السين. --------------ـــ ([1]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 8)، واللسان (مرس، جرشع). ([2]) في الأصل: "اختل به"، صوابه في اللسان. ([3]) البيت لكثير عزة، كما في البيان (4: 67)، وهو في اللسان (مرض) بدون نسبة. ([4]) في الأصل: "مرطة"، صوابه في المجمل واللسان. وما أثبت هو ضبط اللسان، وضبط في المجمل بضم أوله وفتح ثانيه وتشديد ثالثه مع الفتح. والذي في القاموس: "وهي ممرط وممراط" الأولى كمحسن، والثانية كمهذار. ([5]) أي أكثرت مرقها، وهذا من باب نصر، وضرب. ([6]) بعده في الأصل: "قال: كأن جلودهن ثياب مرن"، وإنما هذا الاستشهاد من شواهد المادة التالية، وسيأتي في موضعه. ([7]) ضبط في الأصل بفتح الراء، والصواب كسرها، كما في المجمل والقاموس. ([8]) في الأصل: "فإن". ([9]) في الأصل: "أي". ([10]) صدره في اللسان (مرن): * خفيفات الشخوص وهن خوص * ([11]) لابن مقبل، كما سبق تخريجه في (دين) وانظر تعليق الجرجاني على هذا البيت في الوساطة 311. ([12]) في الأصل: "سراب أو سراب". ([13]) الجمهرة (2: 419-420). ([14]) في المجمل: "هذا قول ابن دريد. فأما أهل العلم باللغة بعد فإنهم يقولون: مرية"، أي بالكسر. ([15]) لأبي ذؤيب الهذلي، في ديوان الهذليين (1: 3) والمفضليات (2: 222). وهذه الرواية تطابق ما فيهما. والمشرق: مسجد الخفيف بمنى. وروي: "المشقر"، وهو جبل لهذيل. كما في معجم البلدان عند إنشاده. ([16]) في الأصل: "أصل". ([17]) بعده في المجمل: "إذا نظرت من وراء اليد إلى الشيء". وفي اللسان: "إذا اشتد سيلانها". ([18]) أنشده في اللسان (مرح) منسوباً إلى النابغة الجعدي، وفي أساس البلاغة (مرح) إلى كثير عزة، وقال: "وكان أعور". ([19]) الجمهرة (2: 145). ([20]) لأمية بن أبي عائد الهذلي في ديوان الهذليين (2: 186) واللسان (مرح). وهو بتمامه: يصيب الفريص وصدقاً يقو *** ل مرحى وأيحى إذا ما يوالي ([21])يقال بتخفيف الراء وتشديدها. ([22]) لامرئ القيس في ديوانه 6. ([23]) الغلاء: المغالاة بالسهم ليعرف كم مدى ذهابه. وفي الأصل: "الفلاء"، تحريف. ([24]) كذا ضبطت في المجمل، وهو نحو عذراء وعذارى، وفي اللسان "مراد".

ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.226 harf
- قال الله تعالى: ﴿وحفظنا من كل شيطان مارد﴾ [الصافات/7] والمارد والمريد من شياطين الجن والإنس: المتعري من الخيرات. من قولهم: شجر أمرد: إذا تعرى من الورق، ومنه قيل: رملة مرداء: لم تنبت شيئا، ومنه: الأمرد لتجرده عن الشعر. وروي: (أهل الجنة مرد) (عن معاذ بن جبل أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (يدخل أهل الجنة الجنة جردا مردا مكحلين، أبناء ثلاثين أو ثلاث وثلاثين سنة، أخرجه الترمذي وقال: حسن غريب
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR686 harf
م ر د هو مارد من المرّاد ومتمرّد وشيطان مريد ومرّيد وقد مرد يمرد مروداً ومرد مرادة وتمرّد عليّ‏.‏ ومرّد البناء‏:‏ طوّله وملسه وصرح ممرّد‏.‏ ويقال‏:‏ مرد على جرد‏.‏ وشاب أمرد‏.‏ وقالت امرأة لزوجها‏:‏ يا شيخ فقال لها من ‏"‏ أين لي لك أميردٌ ‏"‏ فسار مثلاً‏:‏ ومرد يمرد مرودةً ومردةً وتمرّد زماناً ثم خرج وجهه وعن معاوية‏:‏ تمرّدت عشرين وجمعت عشرين ونتفت عشرين وخضبت عشرين فأنا ابن ثمانين‏.‏ وبني
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR5.850 harf
المارِدُ: العاتي. مَرُدَ على الأَمرِ، بالضم، يَمْرُدُ مُروُداً ومَرادةً، فهو ماردٌ ومَريدٌ، وتَمَرَّدَ: أَقْبَلَ وعَتا؛ وتأْويلُ الْمُروُد أَن يبلغ الغاية التي تخرج من جملة ما عليه ذلك الصِّنْف. والْمِرِّيدُ: الشديدُ الْمَرادةِ مثل الخِمِّير والسِّكِّير. وفي حديث العِرْباض: وكان صاحبُ خيبر رجُلاً مارِداً مُنْكراً؛ الماردُ من الرجال: العاتي الشديد، وأَصله من مَرَدة الجن والشياطين؛ ومنه حديث رمضان:
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR344 harf
* م ر د * غلام * أمْرَدٌ * بيِّن * المَرَدِ * بفتحتين ولا يُقال جارية * مَرْدَاءُ * ويُقال رملة مَرْداء للتي لا نبت فيها وغُصن * أمْرَدُ * لا ورق عليه و * تَمْرِيدُ * البناء تمليسه و * المُرُودُ * على الشيء المُرُون عليه وبابه دخل و * المارِدُ * العاتي وبابه ظرُف فهو * ماردٌ * و * مَرِيدٌ * و * المِرِّيدُ * بوزن السِكِّيت الشديد * المَرَادَةِ
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR7.660 harf
مرد على الأمر كنصر وكرم يمرد مردا ومرودة. بضمهما ومرادة، بالفتح. فهو مارد ومريد، وتمرد فهو متمرد: أقدم، وفي اللسان: أقبل وعتا عتوا، وقال ابن القطاع في الأفعال: مرد الإنسان والسلطان أي كنصر مرادة: عتا وعصى، ومرد أيضا كذلك، وفي الأساس: المارد: هو العاتي وهو مارد من المراد، وتمرد، وشيطان مريد ومريد ونقل شيخنا عن بعض أئمة اللغة مرد، كخبث وزنا ومعنى، أو هو أي المرود تأويله: أن يبلغ الغاية التي يخرج
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR8.604 harf
مَرَدَ 1 مَرَدَ ذ , (aor. مَرُدَ , inf. n. مَرْدٌ, S, L,) He steeped bread, (S, L, K,) or corn, (Msb,) in water, and mashed it with his hand, so as to soften it: (S, L, Msb, K:) or he soaked bread in water; (M, L;) and so مَرَثَ, and مَرَذَ, with the dotted ذ; or he softened bread in water, and crumbled it with his fingers. (As, L.) ― -b2- مَرَدَهُ He rubbed it (a thing) in water. (TA.) ― -b3-
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.973 harf
مَرَدَ مَرَدَ U ( n. ac. مَرْد 1 , مُرُوْد 27 ), a. Was bold, audacious; was insolent, rebellious. b. [ 'Ala ], Became accustomed, inured to; practised; was bold over. c. ( n. ac. مَرْد 1 ), Steeped, soaked, sopped in water; softened; crumbled. d. Smoothed, polished. e. Cut. f. Pushed, propelled ( boat ). g. Sucked; mumbled ( child ). مَرِدَ مَرِدَ A ( n. ac. مَرَد 4 , مُرُوْدَة
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.967 harf
مرد مَرَدَ - يَمْرُدُ - مَرَّدَ - يُمَرِّدُ - مُمَرَّد مَرَدَ - يَمْرُدُ + الكائن أو الشيء: يكون زلقاً أملساً ناعماً يصعب الالتصاق به مَرَّدَ - يُمَرِِّدُ: على وزن "فَعَّل " من " مَرَدَ - يَمْرُدُ ": جعله " يَمْرُدُ " على وجه التكرار والشدة: جعله يصير أملساً صقيلاً زلقاً بشدة مُمَرَّد: اسم مفعول صفة مشبهة من " مَرَدَ - يَمْرُدُ ": الذي جُعِلَ
Tamamını oku

Sîgalar(5)

Mücavir kökler34 mücavir (48 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. شطن

    3 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir

  2. صرح

    1 ortak ayet · Kente hakim yüksek yerdir

  3. لجج

    1 ortak ayet · Dalgalandılar

  4. سليمان

    1 ortak ayet · Süleyman

  5. سوق

    1 ortak ayet · Sevk bacak demektir

  6. علم

    3 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir

  7. كشف

    1 ortak ayet · Açık baş demektir

  8. عرب

    1 ortak ayet · “A’rafe” üstü düz dağ demektir

  9. حول

    1 ortak ayet · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir

  10. أنث

    1 ortak ayet · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…

  11. جدل

    1 ortak ayet · Cedle havan tokmağı demektir

  12. مرر

    1 ortak ayet · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir

Geçtiği ayetler(5)

  1. وَحِفْظًا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ مَارِدٍ

    DirenişçiVe onu inatçı her şeytandan koruduk.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökمرد
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerعتو, طغو, عصي
Zıt Kökخضع
Çekirdek Özet 1Bir şeyin kabuğundan, örtüsünden, kılından veya bitkisinden soyularak pürüzsüz ve çıplak kalması
Çekirdek Özet 2İyilik, boyun eğme ve fıtrî bağlardan bütünüyle sıyrılarak sınır tanımaz bir inat ve cüretle başkaldırma
Çekirdek Özet 3Otorite tanımazlık, kuralları kayganlaştırıp üzerinden kaydırma ve taşkınlıkta uzmanlaşma
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan bir inatçılık veya asilik sanıp, fıtrî ve ahlaki örtüden bütünüyle soyunma boyutunu gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
مرGeçip gitmek, akıp gitmek, sürtünmeden kaymak, tutunamamak; nitekim مرر, مرج, مرح, مرض köklerinde de tutunmama, akışkanlık, taşkınlık ve denge yitimi esastırدKapı, giriş ve itici hareket bildiren harfin eklenmesiyle, üzerindeki tutucu unsurları soyup atarak hiçbir engele takılmadan sınırları aşma, sıyrılma ve cüretkâr biçimde ileri atılma anlamı kazanmıştır

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
مsu; akış, çokluk, derinlikAkışkanlık, tutunmama, yüzeyden kayıp gitme ve çevreleyici kabuğu gevşetme
رinsan başı; baş, ilk, üstBaş kaldırma, üste çıkma, yön tayin etme ve öne fırlama
دkapı; giriş, geçiş, hareketEşiği aşma, dışarı fırlama, sınır tanımayıp engelleri geride bırakma
مردPürüzsüzleşip kayarak baş kaldırmak ve sınırı aşmakÜzerindeki ahlaki ve fıtrî kayıtları bir su gibi kaydırıp üzerinden atarak sınır eşiğini pervasızca aşmak ve dikbaşlılıkla öne atılmak

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir ağacın kabuğunun veya yapraklarının soyulup çırılçıplak kalması, gencin yüzünde sakal ve tüy bitmeyip pürüzsüz olması, üzerinde hiçbir bitki bulunmayan düz ve pürüzsüz kum tepesi
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem Arap kullanımında ve kadim meselde geçen şu ibare şöhret bulmuştur: تمرد مارد وعز الأبلق / Bu meselde geçen مرد kökü, Zebbâ’nın (Zenobia) kuşatıp alamadığı Marid Kalesi’nin ele geçirilemez, boyun eğmez ve sarp oluşunu ifade eder
Erken Arapça kullanımGemi sevkinde kürekçinin tekneyi ittiği uzun ve pürüzsüz sırığa el-mürdî denmesi; güvercinler için üst üste dizilen pürüzsüz yuvalara temrîd denmesi ve binanın harçla sıvanıp pürüzsüzleştirilerek yükseltilmesi

Kaynak Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa.

Sami etimolojik katman

Arapça مرد kökü, Sami dilleri ailesinde genel olarak «başkaldırma, isyan etme, dikleşme, soyunma veya sertleşme» semantik ekseniyle ilişkili bir mirasa dayanır. İbranicede yer alan mârad (מרד) fiili doğrudan «isyan etmek, başkaldırmak, otoriteye direnmek» anlamını taşır; nitekim Tevrat metinlerinde siyasi veya teolojik itaatsizliği bildiren standart kök budur. Süryanicede mrad / mardā biçimleri «asi olmak, dikbaşlılık göstermek, sertlik» anlam alanını sürdürür. Kökün Akadca katmanında marāṣu / marādu biçimlerinde görülen sıyrılma, derinin soyulması veya sertleşme çağrışımları, Arapçadaki «kabuğun veya tüyün soyulup çıplak kalması» şeklindeki ilk fiziksel semantik matris ile tam bir uyum arz eder. Arapça bu kökte hem fiziksel «soyulma, pürüzsüzleşme, cilalanma» anlamını hem de bundan türeyen «iyilikten ve itaatten soyunup mutlak itaatsizliğe yönelme» soyut anlamını en zengin biçimde muhafaza etmiştir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönSoyulma ve pürüzsüzleşmeden dikbaşlılığa geçişBir nesnenin üzerindeki kabuk veya tüyden arınarak pürüzsüzleşmesi, insanın da hayır ve edep libasını üzerinden atarak kayganlaşması ve ele avuca sığmaz bir asilik kazanmasıKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice mârad ve Süryanice mradİbranice ve Süryanicede doğrudan siyasi ve dini itaatsizlik, isyan ve dikbaşlılık kökü olarak yerleşik olması, ortak bir Batı Sami mirasına işaret ederKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik pürüzsüzleşme ve sıyrılma izleriKökün çekirdeğindeki sıyrılma, derisi soyulma ve sertleşme unsurları kimi Afro-Asyatik dillerdeki kazıma ve sürtünme kökleriyle temastadırMuhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
مردAnlamlıSoyulmak, pürüzsüzleşmek, haddi aşarak isyan etmekKabuğun dökülmesi, yüzün sakalsız olması; hayırdan soyunup itaatsizlikte sınır tanımamakHedef kök; Kur'an'da geçer
مدرAnlamlıÇamur veya balçıkla sıvamak, killi toprakKuru balçık parçası; bir yeri balçıkla kapatıp düzlemekKur'an'da geçmez; yüzeyi sıvama yönüyle ilişkilidir
رمدAnlamlıKül haline gelmek, helak olmak, göz iltihabıYanıp kül olan şeyin ufalanması; gözün renginin bozulup yanmasıKur'an'da geçer; aşınma ve tükenme bildirir
ردمAnlamlıTıkamak, set çekmek, gedik kapamakAçılan yarığı veya gediği taş ve toprak yığarak bütünüyle kapatmakKur'an'da geçer; önleme ve set çekme anlamı taşır
دمرAnlamlıKökünden yıkmak, helak etmek, ansızın girmekBir yapıyı veya topluluğu iz bırakmayacak şekilde yerle bir etmekKur'an'da geçer; kökten söküp atma yönüyle zıttır
درمAnlamlıDişlerin dökülüp düzleşmesi, pürüzsüz adımDiş etlerinin pürüzsüz olması, ayak izi bırakmadan yürümekKur'an'da geçmez; pürüzsüzlük yönüyle hedef kökle ortaktır

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
مردMerkezPürüzsüzleşerek her türlü bağdan sıyrılmak ve ele avuca sığmaz biçimde dikleşmekKendini bağlayıcı hiçbir değer, kural ve nasihat tutmayan, kayganlaşmış ve cüretkâr isyanİyilikten bütünüyle soyunup kötülük ve inatta maharet kazanma
عتوKomşuSınırı zorbalık ve kibirle çiğnemekعتو kabalığı, yaşlılık veya kibir sebebiyle katılaşıp esnememeyi vurgularken, مرد üzerindeki bağı fırlatıp atmayı belirtirKibirle haddi aşma, buyruk dinlememe
طغوKomşuKabarıp taşmak, sınırları sular altında bırakmakطغو ölçünün dışına doğru kontrolsüz bir taşmayı bildirirken, مرد otoriteye karşı bile isteye kayganlaşıp direnmeyi ifade ederGüç veya imkân sarhoşluğuyla haddi aşma
عصيKomşuEmre uymamak, itaatsizlik etmekعصي münferit veya genel bir buyruğu yerine getirmemektir; مرد ise itaatsizlikte uzmanlaşıp hayırdan soyunmuşluk halidirBoyun eğmeme, emrin aksini yapma
خضعZıtBaş eğmek, teslim olmak, alçalmakBütün kibrini kırarak otorite veya hakikat karşısında pürüzsüzce boyun eğme haliDirenci bütünüyle bırakıp teslim olma

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaمردSoyulmak, pürüzsüzleşmek, cüretle başkaldırmakKabuktan ve hayırdan soyunup nasihat tutmaz bir cüretle isyan etmeKesin
LatinceRebellare, contumax, glabrareBaşkaldırmak, dikbaşlı olmak, pürüzsüzleştirmekRebellare siyasi başkaldırıyı, contumax inatçı ve boyun eğmez karakteri, glaber kökü ise kıl ve kabuktan arınmış pürüzsüzlüğü verirGüçlü
İngilizceDefiant, recalcitrant, polished, unbridledDikbaşlı, ele avuca sığmaz, pürüzsüz, dizginsizRecalcitrant kökün nasihat kabul etmez ve dizgin tutmaz yönünü; unbridled üzerindeki gem ve bağları atma durumunu; polished ise cam gibi cilalanmış yüzeyi karşılarGüçlü
AlmancaWiderspenstig, rebellisch, geglättetİnatçı, dikkafalı, isyankâr, düzlenmişWiderspenstig nasihat ve kural tutmama direncini karşılarken, rebellisch otoriteye karşı fiilî başkaldırıyı, geglättet ise pürüzsüz kılınmış zemini ifade ederGüçlü
FransızcaRebelle, réfractaire, poliİsyankâr, buyruk tanımaz, pürüzsüzRéfractaire hiçbir dış etkiyle yola gelmeyen ve nasihati üzerinden kaydıran tutumu, rebelle doğrudan karşı koyuşu anlatırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
مَارِدٍSemaya tırmanan, sınır tanımaz ve hayırdan soyunmuş şeytanKozmik sınırlara tecavüz eden azgın cinler ve şeytanlar bağlamı; Sâffât 37:7
مَرِيدًا / مَرِيدٍİnsanı saptıran, şer yolunda mahirleşmiş ve ele avuca sığmaz varlıkİlahî rahmetten kovulmuş, kula musallat olan inatçı şeytani güçler bağlamı; Nisâ 4:117, Hac 22:3
مَرَدُواBir fiilde uzmanlaşmak, onda direnç kazanıp kayganlaşmak, alçaklığa alışmakMünafıklıkta ustalaşan, ikiyüzlülüğü bir zırh gibi pürüzsüzce taşıyıp nasihat kabul etmeyenler bağlamı; Tevbe 9:101
مُمَرَّدٌPürüzsüzce düzlenmiş, cilalanmış, şeffaf ve kaygan köşk zeminiSüleyman peygamberin sarayındaki su zannedilen cam zemin bağlamı; Neml 27:44

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamŞeytanın tabiatı ve münafıklığın kalpteki yerleşimiŞeytanın mürîd veya mârid olarak nitelenmesi, onun ontolojik olarak hayır potansiyelinden bütünüyle soyunmuş (şerri tabiat edinmiş) oluşu bağlamında tartışılırIslah kabul etmez mutlak kötülük ve ontolojik başkaldırı
Fıkıhİsyankâr (bâğî) tebaa ve büluğ alametleriEmsed (bıyığı sakalı çıkmamış) gençlerin hukuki ehliyeti ve velayet meseleleri; ayrıca fıkıhta devlete karşı kurumsal ve inatçı başkaldırı (temerrüd) halleriHukuki bağlardan sıyrılma ve fiziki tüysüzlük
TefsirNeml 27:44’teki billur zemin ve Tevbe 9:101’deki nifak uzmanlığıZeccâc ve Taberî çizgisi, sarayın zemininin pürüzsüzlüğünü (memles) kökün soyutluk çekirdeğine bağlar; nifakta merade ise onun üzerinde alışkanlık kazanıp pişkinleşmek olarak yorumlanırPürüzsüzlük, sürtünmesizlik ve günahta tecrübe kazanma
HadisRamazan ayında şeytanların zincirlenmesi ve cennet ehlinin tasviriRamazanda mârid ve merede olan azgın şeytanların bağlanması; cennet ehlinin ise kılsız, pürüzsüz ve tertemiz (mürd) bir gençlik suretinde gireceği rivayetleriAzgınlığın gemlenmesi ve bedeni kusurlardan arınmış estetik pürüzsüzlük

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVahiy ve şeriat sınırları karşısındaki fıtrî tutumİnayet ve rahmet bağlarından soyunarak nasihate karşı geçirimsiz hale gelmeİlahî rehberliği reddetme mekanizmasıŞeytanın veya kâfirin, kalbini tüm hayır etkilerine karşı pürüzsüzleştirip uyarının üzerinden kayıp gitmesini sağlamasıKesin
İlmiHakikati kabul ve delil karşısındaki zihni tutumPeşin hüküm ve bilişsel dirençle delili teğet geçirmeYanlışta ısrar ve epistemik geçirimsizlikDoğru bilginin zihne tutunmasını engelleyen, hakikat zeminini kayganlaştırarak idrakten kaçıran zihniyetGüçlü
SiyasiMeşru otorite, kanun ve kamu düzeniYasal çerçeveyi ve toplumsal mutabakatı tanımayan başkaldırı (temerrüd)Devlete veya nizama karşı sınır tanımaz itaatsizlikBirey veya grupların, meşru sınırları aşarak hiçbir müeyyideye boyun eğmeyen bir kanunsuzluğa soyunmasıGüçlü
İktisadiSözleşme ahlakı, piyasa kuralları ve borç ilişkileriYükümlülükten sıyrılma, borçta diretip taahhüdü savsaklamaAkdi bağları hiçe sayarak piyasa düzenini sabote etmeBorçlunun veya tacirin, yasal boşlukları kullanarak mükellefiyet kabuğunu üzerinden atması ve güveni sarsmasıGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerSürtünmesiz yüzey (fizik) ve hidrofobik geçirimsizlik (kimya/biyoloji)Bir yüzeyin sürtünme katsayısının sıfıra yaklaşması neticesinde hiçbir kuvvetin üzerinde tutunamaması veya bir molekülün dış etkilere karşı bütünüyle geçirimsiz hale gelmesi haliGüçlü
Beşeri bilimlerAnomi ve antisosyal kişilik yapılanması (sosyoloji ve psikoloji)Bireyin toplumun normatif zeminini, ahlaki denetim mekanizmalarını ve vicdani yaptırımlarını tamamen devre dışı bırakarak kurallara karşı duyarsızlaşmasıGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün yalnızca basit bir inat, huysuzluk veya Türkçedeki argo uzantısı (meret) gibi değersiz bir varlık olarak anlaşılması
Kur'an içi daha geniş anlamKök, sadece psikolojik bir inat değil; üzerindeki ahlaki, fıtrî ve şer’î kabuktan bütünüyle sıyrılıp, hiçbir uyarının tutunamadığı pürüzsüz bir kötülük ve başkaldırı zeminine dönüşmeyi anlatır
Yanlış anlamanın doğuracağı hataŞeytana marîd veya insana mütemerrid denildiğinde, bunun basit bir öfke veya itaatsizlik olduğu sanılır; oysa burada kötülükte uzmanlaşmış, nasihate karşı bağışıklık kazanmış yapısal bir arızadan bahsedilmektedir

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahyin muhataplarındaki en tehlikeli sapma biçimini; yani uyarının kalbe temas edip tutunamadan üzerinden kayıp gittiği, hayırdan soyunmuşluk psikolojisini deşifre ettiği için hayatidir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Şeytanın kozmik ve ahlaki taşkınlığını anlatan ayetlerde (Sâffât 37:7, Hac 22:3) ve nifakı bir sanat haline getirip onda kök salanları bildiren ayetlerde (Tevbe 9:101) belirleyicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Münafıklığın veya şeytani isyanın sadece anlık bir zaaf olduğu zannını yıkar; onların kötülükte nasıl piştiklerini ve hayra ait tüm kabukları nasıl soyup attıklarını gösterir

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir ağacın kabuğunun, gencin yüzünün veya bir yapının yüzeyinin pürüzsüzleştirilip üzerindeki her türlü örtü ve tutunaktan arındırılması.
  • Soyut anlamİnsanın veya cinin, kendisini bağlayan ahlak, edep, ahit ve fıtrat örtüsünü çıkarıp atarak nasihat ve uyarı tutmaz, ele avuca sığmaz bir başkaldırıya ulaşması.
  • Sistematik karşılıkSistemin normatif kurallarına karşı sıfır sürtünme gösterip, yaptırımların üzerinden kaydığı ve sınırların fütursuzca aşıldığı geçirimsiz direnç hali.
  • LaTeX modelilim⁡μ→0Fn=0  ⟹  d2xdt2=amax⁡
  • LaTeX açıklamasıFormülde μ yüzey sürtünme veya tutunma katsayısını temsil eder ve ahlaki/fıtrî bağları simgeler. μ sıfıra yaklaştığında, dışarıdan uygulanan normatif frenleme kuvveti Fn sıfırlanır. Bunun zorunlu sonucu olarak sistem üzerindeki engeller kalkar ve x konumuyla temsil edilen sınır aşımı maksimum ivmeyle (amax⁡) kontrolsüz bir taşkınlığa ve başkaldırıya dönüşür. Model, kökün sürtünmesizlikten ve soyunmuşluktan doğan sınırsız taşkınlık mantığını tam olarak karşılar.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: م