مرد
م - ر - د
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 5 sîga
- 13 sözlük
Üzerinde nebat bitmeyen yer veya yaprakları dökülmüş ağaç demektir. Marid kurutan demektir. Sakalların olmaması da mariddir. Türkçeye uğursuz şey anlamında meret olarak girmiştir. İyilikten soyulmuş anlamına da gelir. İnat eden anlamı da vardır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Üzerinde nebat bitmeyen yer veya yaprakları dökülmüş ağaç demektir. Marid kurutan demektir. Sakalların olmaması da mariddir. Türkçeye uğursuz şey anlamında meret olarak girmiştir. İyilikten soyulmuş anlamına da gelir. İnat eden anlamı da vardır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.478 harfباب الدال والراء والميم معهما
د ر م، ر د م، م ر د، ر م د، م د ر، د م ر مستعملات
درم:
الدَّرَمُ: استِواءُ الكَعْبِ وعظمِ الحاجِب ونحوه إذا لم يَنْبَتِرْ فهو أَدْرَمُ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِمٌ.
ودَرِمٌ: اسْمُ رجلِ من بني شيبان ذكره الأعشى فقال:
ولم يُودِ من كنتَ تَسْعَـى لـه كما قيلَ في الحَرْبِ أَوْدَى دَرِمْ
والدَّرّامةُ من النساء: السيِّئةُ المشي، قال:
من البِيض، لا دَرّامةٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR631 harfالمَرْدُ: ثمر الأراك الغضُّ منه. ورملة مَرْداءُ: لا نبتَ فيها. وغُصن أمْرَدُ: لا ورق عليه. وفرسٌ أمْرَدُ: لا شعر على ثُنَّتِهِ. وغلامٌ أمْرَدُ بيِّنُ المَرَد بالتحريك، ولا يقال جارية مرْداء. قال الأصمعي: يقال تَمَرَّدَ فلانٌ زماناً ثم خرج وجهه، وذلك أن يَبْقى أمْرَدَ حيناً. وتَمريدُ البناء: تمليسه. وتَمريدُ الغصن تجريده من الورق. ومَرَدَ الخبز يَمْرُدُهُ مَرْداً، أي ماثَهُ حتَّى يلين. والمَريدُ:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.532 harfد ر م
دمر ، رمد ، مدر ، مرد ، درم ، ردم : مستعملات .
درم : قال الليث : الدَرَم استِوَاءُ الكَعْب وعَظم الحاجب ونحوه إذا لم يَنْتَبِر فهو أَدْرَمُ ، والفعل دَرِمَ يَدْرَمُ فهو دَرِم ، قال : ودَرِمٌ اسم رجل من بني شيبان ذكره الأعشى فقال :
ولم يُودِ مَنْ كُنْتَ تَسْعَى له
كما قِيلَ في الحربِ أَوْدَى دَرِمْ
قال أبو عَمرو : هو دَرِمُ بنُ دُبّ بن ذُهْل بن شيبانَ ، فُقِد كما فُقِد القارظَ
العَنَزِيّ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.602 harf(باب الميم والراء وما يثلثهما)
(مرز) الميم والراء والزاء أصلٌ يدلُّ على تقطيع شيءٍ وخَدْشه. ومرَزَتِ المرأةُ العجينَ: قطّعته، وكلُّ قطعةٍ مَرْزَةٌ. ويقولون في القياس على هذا: امتَرزَ عِرْضَه، إذا نال منه. ومَرز جِلدَه: خَدَشَه.
(مرس) الميم والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على مُضامَّةِ شيءٍ لشيءٍ بشِدّةٍ وقُوّة.
منه المَرَس: الحَبْل، سمِّيَ لتمرُّسِ قُواهُ بعضِها ببعض، والجمع أمراس ومَرِسَ الحبلُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.226 harf- قال الله تعالى: ﴿وحفظنا من كل شيطان مارد﴾ [الصافات/7] والمارد والمريد من شياطين الجن والإنس: المتعري من الخيرات. من قولهم: شجر أمرد: إذا تعرى من الورق، ومنه قيل: رملة مرداء: لم تنبت شيئا، ومنه: الأمرد لتجرده عن الشعر. وروي: (أهل الجنة مرد) (عن معاذ بن جبل أن النبي صلى الله عليه وسلم قال: (يدخل أهل الجنة الجنة جردا مردا مكحلين، أبناء ثلاثين أو ثلاث وثلاثين سنة، أخرجه الترمذي وقال: حسن غريب
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR686 harfم ر د
هو مارد من المرّاد ومتمرّد وشيطان مريد ومرّيد وقد مرد يمرد مروداً ومرد مرادة وتمرّد عليّ.
ومرّد البناء: طوّله وملسه وصرح ممرّد.
ويقال: مرد على جرد.
وشاب أمرد.
وقالت امرأة لزوجها: يا شيخ فقال لها من " أين لي لك أميردٌ " فسار مثلاً: ومرد يمرد مرودةً ومردةً وتمرّد زماناً ثم خرج وجهه وعن معاوية: تمرّدت عشرين وجمعت عشرين ونتفت عشرين وخضبت عشرين فأنا ابن ثمانين.
وبني
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.850 harfالمارِدُ: العاتي.
مَرُدَ على الأَمرِ، بالضم، يَمْرُدُ مُروُداً ومَرادةً، فهو ماردٌ ومَريدٌ، وتَمَرَّدَ: أَقْبَلَ وعَتا؛ وتأْويلُ الْمُروُد أَن يبلغ الغاية التي تخرج من جملة ما عليه ذلك الصِّنْف.
والْمِرِّيدُ: الشديدُ الْمَرادةِ مثل الخِمِّير والسِّكِّير. وفي حديث العِرْباض: وكان صاحبُ خيبر رجُلاً مارِداً مُنْكراً؛ الماردُ من الرجال: العاتي الشديد، وأَصله من مَرَدة الجن والشياطين؛ ومنه حديث رمضان:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR344 harf* م ر د * غلام * أمْرَدٌ * بيِّن * المَرَدِ * بفتحتين ولا يُقال جارية * مَرْدَاءُ * ويُقال رملة مَرْداء للتي لا نبت فيها وغُصن * أمْرَدُ * لا ورق عليه و * تَمْرِيدُ * البناء تمليسه و * المُرُودُ * على الشيء المُرُون عليه وبابه دخل و * المارِدُ * العاتي وبابه ظرُف فهو * ماردٌ * و * مَرِيدٌ * و * المِرِّيدُ * بوزن السِكِّيت الشديد * المَرَادَةِ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.660 harfمرد على الأمر كنصر وكرم يمرد مردا ومرودة. بضمهما ومرادة، بالفتح. فهو مارد ومريد، وتمرد فهو متمرد: أقدم، وفي اللسان: أقبل وعتا عتوا، وقال ابن القطاع في الأفعال: مرد الإنسان والسلطان أي كنصر مرادة: عتا وعصى، ومرد أيضا كذلك، وفي الأساس: المارد: هو العاتي وهو مارد من المراد، وتمرد، وشيطان مريد ومريد ونقل شيخنا عن بعض أئمة اللغة مرد، كخبث وزنا ومعنى، أو هو أي المرود تأويله: أن يبلغ الغاية التي يخرج
مرد على الأمر كنصر وكرم يمرد مردا ومرودة. بضمهما ومرادة، بالفتح. فهو مارد ومريد، وتمرد فهو متمرد: أقدم، وفي اللسان: أقبل وعتا عتوا، وقال ابن القطاع في الأفعال: مرد الإنسان والسلطان أي كنصر مرادة: عتا وعصى، ومرد أيضا كذلك، وفي الأساس: المارد: هو العاتي وهو مارد من المراد، وتمرد، وشيطان مريد ومريد ونقل شيخنا عن بعض أئمة اللغة مرد، كخبث وزنا ومعنى، أو هو أي المرود تأويله: أن يبلغ الغاية التي يخرج بها من جملة ما عليه ذلك الصنف، مراد، كما في الأساس، ومردة، محركة، جمع مارد، ومرداء جمع مريد كحنفاء، وشيطان مريد ومارد واحد، وهو الخبيث المتمرد الشرير، وفي حديث رمضان وتصفد فيه مردة الشياطين. ومرد على الشر وتمرد: عتا وطغا، قال أبو تراب: سمعت الخصيبي يقول: مرده وهرده، إذا قطعه، وهرطه: مزق عرضه، كهرده. مرد على الشيء مرودا: مرضن واستمر، ومرد على الكلام، أي مرن عليه لا يعبأ به، وأصل معنى التمرد التمرن، أي الاعتياد، كما نقله بعضهم، قال الله تعالى ومن أهل المدينة مردوا على النفاق قال الفراء: يريد: مرنوا عليه وجربوا، كقولك: تمردوا. وقال ابن الأعرابي: المرد: التطاول بالكبر والمعاصي ومنه قوله تعالى مردوا على النفاق، أي تطاولوا. وفي المفردات للراغب: هو من قولهم: شجرة مرداء، أي لا ورق عليها، أي أنهم خلوا عن الخير. مرد الصبي الثدي، أي ثدي أمه مردا: مرسه، وفي الأفعال لابن القطاع: مصه. مرد الخبر والتمر في الماء يمرده مردا، أي ماثه حتى يلين. وفي المحكم: أنقعه، وهو المريد، وقال الأصمعي: مرذ فلان الخبر في الماء، أيضا، بالذال المعجمة، ومرثه، إذا لينه وفتنه. عن ابن الأعرابي: المرد: نقاء الخدين من الشعر، ونقاء الغصن من الورق، والأمرد: الشاب الذي طر شاربه ولم ينبت وفي، بعض الأمهات: ولم تبد لحيته بعد، وقد مرد كفرح مردا ومرودة. وتمرد: بقي زمانا ثم التحى بعد ذلك وخرج وجهه، وفي حديث معاوية تمردت عشرين سنة، وجمعت عشرين، ونتفت عشرين وخضبت عشرين، وأنا ابن ثمانين أي مكثت أمرد عشرين سنة ثم صرت مجتمع اللحية عشرين سنة. من المجاز: المرداء: الرملة المتسطحة لا تنبت. والمرداء، بعينها رملة بهجر لا تنبت شيئا، قال أبو النجم: هلا سألتم يوم مرداء هجر وزمن الفتنة من ساس البشر محمدا عنا وعنكم وعمر وقال ابن السكيت: المرادي: رمال بهجر معروفة، واحدتها مرداء، قال ابن سيده: وأراها سميت بذلك لقلة نبضاتها، قال الراعي: فليتك حال الدهر دونـك كـلـه ومن بالمرادي من فصيح وأعجما
وقال الأصعي: أرض مرداء وجمعها مراد وهي رمال منبطحة لا ينبت فيها، ومنها قيل للغلام أمرد، وقال الأزهري مثل قول ابن السكيت. من المجاز: المرداء: المرأة لا است لها، هكذا بالهمزة والسين المهملة والتاء المثناة الفوقية في نسختنا، ويؤيده أيضا قول الزمخشري في الأساس: وامرأة مرداء: لم يخلق لها است. وهو تصحيف، والذي في اللسان والتكملة: وامرأة مرداء: لا إسب لها. بالباء الموحدة. ثم قال: وهي شعرتها. وفي الحديث: أهل الجنة جرد مرد . من المجاز: المرداء: الشجرة لا ورق عليها وغصن أمرد، كذلك، وقال أبو حنيفة: شجرة مرداء: ذهب ورقها أجمع، وغلام أمرد بينث المرد، بالتحريك، ولا يقال: جارية مرداء، ويقال: شجرة مرداء، ولا يقال غصن أمرد،وقال الكسائي: شجرة مرداء، وغصن أمرد: لا ورق عليهما. قلت: وإنكار غصن أمرد روي عن ابن الأعرابي. مرداء: بنابلس، ويقصر، كما هو المشهور على الألسنة، خرج منها الفقهاء والمحدثون، منهم العلامة قاضي القضاء جمال الدين يوسف بن محمد بن عبد الله المرداوي الحنبلي مؤلف الأحكام، وأبو عبد الله موسى بن محمد بن أبي بكر ابن سالم بن سلمان المرداوي الفقيه الحنبلي، من شيوخ التقي السبكي، توفي بمردا سنة 719، وكذلك أبو بكر كان من المحدثين. ومريداء، مصغرا ممدودا: بالبحرين. والتمريد في البناء: التمليس والتسوية التطيين. وبناء ممرد، كمعظم: مطول، وقال أبو عبيد: الممرضد: بناء طويل. قال أبو منصور: ومنه قوله تعالى صرح ممرد من قوارير وقيل: الممرد: المملس، ومنه الأمرد، للين خديه، كذا في زوائد الأمالي اللقالي. والمارد: المرتفع من الأبنية. المارد: العاتي، وفي حديث العرباض وكان صاحب خيبر رجلا ماردا منكرا، أي عاتيا شديدا. وأصله من مردة الجن والشياطين مارد: قويرة مشرفة من أطراف خياشيم الجبل المعروف بالعارض باليمامة، وفي المراصد: مارد: موضع باليمامة. مارد: حصن بتيماء كلاهما بالشام، كذا في المحكم، وفي التهذيب: وهما حصنان في بلاد العرب، قال المفضل: قصدتهما الزباء فعجزتء عن قتالهما فقالت: تمرد مارد وعز الأبلق وذهب مثلا لكل غزيز ممتنع، وهو مجاز، وأورده الميداني في مجمع الأمثال وقال: مارد: حصن دومة الجندل، والأبلق: حصن دومة الجندل، والأبلق: حصن للسموأل بن عاديا، قيل: وصف بالأبلق لأنه بني من حجارة مختلفة بأرض تيماء، وهما حصنان عظيمان قصدتهما الزباء ملكة العرب فلم تقدر عليهما فقالت ذلك، فصار مثلا لكل ما يعز ويمتنع على طالبه، وقد أعاده المصنف مرة أخرى في بلق. والتمراد، بالكسر: بيت صغير يجعل في بيت الحمام بالتخفيف لمبيضه، فإذا نسقه بعضا فوق بعض فهو التماريد، وقد مرده صاحبه تمريدا وتمرادا بفتح التاء، والتمراد، بالكسر الاسم. والمرد، بفتح فسكون: الغض من ثمر الأراك، أو نضيجه، وقيل: هنوات منه حمر ضخمة، أنشد أبو حنيفة: كنانية أوتاد أطنـاب بـيتـهـا أراك إذا صافت به المرد شقحا
والواحدة مردة. وفي التهذيب: البرير: ثمر الأراك، فالغض منه المرد، النضيج الكباث. المرد: السوق الشديد، والمرد: دفع الملاح السفينة بالمردي، بالضم اسم لخشبة أعدت للدفع، والفعل يمرد، وفي الأفعال، وهي المجداف، قال رؤبة: إذا أصمأك أخدعاه ابتـدا صليف مردي ومصلخدا ومراد، كغرضاب: أبو قبيلة من اليمن، وهو مراد بن مالك بن زيد ابن كهلان بن سبإ وكان اسمه يحابر فسمي مرادا لأنه تمرد، وقال ابن دريد: يحابر جم يحبورة، وسمي مرادا لأنه أول من مرد باليمن. وفي المصباح، مراد قبيلة من مذحج. قلت ومذحج هو مالك بن زيد المتقدم ذكره في التهذيب، وقيل إن نسبهم في الأصل من نزار. المراد كسحاب وكتان العنق، وعلى الأول اقتصر الجوهري، مراريد. وماردون: قلعة أي معروفة على قنة جبل الجزيرة مشرفة على بلاد كثيرة وفضاء واسع، تحتها ربض عظيم فيه أسواق ومدارس وربط، ودورهم كالدرج، وكل درب يشرف على ما تحته من الدور، والماء عندهم قليل، وأكثر شربهم من الصهاريج التي يعدونها في بيوتهم، كذافي المراصد. تقول في النصب والخفض ماردين، أي إنه ملحق بجمع المذكر السالم في الإعراب، كصفين وفلسطين ونحوهما. قال شيخنا: ومنهم من يلزمها الياء، كحين، ومنهم من يلزمها الواو وفتح النون. والمريد، كأمير: التمر ينقع في اللبن حتى يلين، وقد مرد كفرح: دام على أكله، وقال الأصمعي: ويقال لكل شيء دلك حتى استرخى: مريد، والتمر يلقى في اللبن حتى يلين ثم يمرد باليد: مريد. المريد أيضا: الماء باللبن وبه فسر قول النابغة الجعدي: فلما أبي أن ينزع القود لحمهنزعت المديد والمريد ليضمرا المريد كسكيت: الشديد المرادة، أي العتو، مثل الخمير والسكير. مريد، كزبير: بالمدينة شرفها الله تعالى، وهي أطمة لبني خطمة، وقد جاء ذكره في الحديث. ومريدق الدلال أبو حاتم، روى عن أيوب السختياني، وعنه ابنه حاتم بن مريد. وعبد الأول بن مريد من بني أنف الناقة، روى عنه محمد بن الحسن بن دريد. وربيعة بنت مريد روى عنها المنتجع بن الصلت وأحمد بن مراد الجهني محدثون. وماردة: كورة واسعة بالمغرب من أعمال قرطبة، وهي مدينة رائعةق كثيرة الرخام عالية البنيان، بينها وبين قرطبة ستة أيام. في الحديث ذكر ثنية مردان، بفتح فسكون، وهي بين تبوك والمدينة وبها مسجد للنبي صلى الله عليه وسلم. ومما يستدرك عليه: المرود، كصبور، والمارد: الذي يجيء ويذهب نشاطا، قال أبو زبيد: مسنفات كأنهن قـنـا الـهـن د ونسى الوجيف شغب المرود
ومرد، كفرح: تطاول في المعاصي لغة في مرد كنصر، عن الصاغاني. ومراد: حصن قريب من قرطبة، وعبد الله بن بكر بن مردان شيخ لغنجار، ومردان لقب مقاتل بن روح المروزي والد محمد شيخ البخاري، وأبو محمد عبد الله بن محمد بن مكي المعروف بابن ماردة الماردي نسب إلى جده، مات ببغداد سنة 444. ومردت الشيء ومردته: لينته وصقلته. والمرد: الثرد. ومرد الشيء في الماء: عركه. ومرد الغصن: ألقى عنه لحاءه، كمرده. ومردت الأرض مردا، لم تنبت إلا نبذا. ومرد الفرس، لم ينبت على ثنته شعر. كذا في الأفعال. والمراد، ككتاب: ثنية في جبل تشرف على الحديبية، كما في الروض. وعشائر بن محمد بن ميمون بن مراد التميمي، ككتان، أبو المعالي الحمصي، من شيوخ السمعاني. ومريد قبيلة من بلي، وهم حلفاء بني أمية بن زيد، ويقال لهم الجعادرة، منهم امرأة مسلمة لها شعر في السيرة. ومرودة، مخففا، جد أبي الفضل محمد بن عثمان بن إسحاق بن شعيب ابن الفضل بن عاصم النسفي المرودي، اثنى عليه المستغفري، وروى عنه. وقالت امرأة لزوجها: يا شيخ، فقال لها: من أين لي لك أميرد فصار مثلا. ومن المجاز: جبل متمرد. وجبال متمردات. وميردة: من قرى أصفهان، نزلها أبو الحسن محمد بن أحمد بن محمد بن الحسين الأصفهاني، سمع أبا الشيخ وغيره.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.604 harfمَرَدَ
1 مَرَدَ ذ , (aor. مَرُدَ , inf. n. مَرْدٌ, S, L,) He steeped bread, (S, L, K,) or corn, (Msb,) in water, and mashed it with his hand, so as to soften it: (S, L, Msb, K:) or he soaked bread in water; (M, L;) and so مَرَثَ, and مَرَذَ, with the dotted ذ; or he softened bread in water, and crumbled it with his fingers. (As, L.) ― -b2- مَرَدَهُ He rubbed it (a thing) in water. (TA.) ― -b3-
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.973 harfمَرَدَ
مَرَدَ U ( n. ac. مَرْد 1 , مُرُوْد 27 ),
a. Was bold, audacious; was insolent, rebellious.
b. [ 'Ala ], Became accustomed, inured to; practised; was bold over.
c. ( n. ac. مَرْد 1 ), Steeped, soaked, sopped in water; softened; crumbled.
d. Smoothed, polished.
e. Cut.
f. Pushed, propelled ( boat ).
g. Sucked; mumbled ( child ).
مَرِدَ
مَرِدَ A ( n. ac. مَرَد 4 , مُرُوْدَة
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.967 harfمرد
مَرَدَ - يَمْرُدُ - مَرَّدَ - يُمَرِّدُ - مُمَرَّد
مَرَدَ - يَمْرُدُ + الكائن أو الشيء: يكون زلقاً أملساً ناعماً يصعب الالتصاق به
مَرَّدَ - يُمَرِِّدُ: على وزن "فَعَّل " من " مَرَدَ - يَمْرُدُ ": جعله " يَمْرُدُ " على وجه التكرار والشدة: جعله يصير أملساً صقيلاً زلقاً بشدة
مُمَرَّد: اسم مفعول صفة مشبهة من " مَرَدَ - يَمْرُدُ ": الذي جُعِلَ
Mücavir kökler34 mücavir (48 toplam)
- شطن
3 ortak ayet · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- صرح
1 ortak ayet · Kente hakim yüksek yerdir
- لجج
1 ortak ayet · Dalgalandılar
- سليمان
1 ortak ayet · Süleyman
- سوق
1 ortak ayet · Sevk bacak demektir
- علم
3 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- كشف
1 ortak ayet · Açık baş demektir
- عرب
1 ortak ayet · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
- حول
1 ortak ayet · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
- أنث
1 ortak ayet · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
- جدل
1 ortak ayet · Cedle havan tokmağı demektir
- مرر
1 ortak ayet · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
Geçtiği ayetler(5)
وَحِفْظًا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ مَارِدٍ
DirenişçiVe onu inatçı her şeytandan koruduk.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مرد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عتو, طغو, عصي |
| Zıt Kök | خضع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin kabuğundan, örtüsünden, kılından veya bitkisinden soyularak pürüzsüz ve çıplak kalması |
| Çekirdek Özet 2 | İyilik, boyun eğme ve fıtrî bağlardan bütünüyle sıyrılarak sınır tanımaz bir inat ve cüretle başkaldırma |
| Çekirdek Özet 3 | Otorite tanımazlık, kuralları kayganlaştırıp üzerinden kaydırma ve taşkınlıkta uzmanlaşma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir inatçılık veya asilik sanıp, fıtrî ve ahlaki örtüden bütünüyle soyunma boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مر | Geçip gitmek, akıp gitmek, sürtünmeden kaymak, tutunamamak; nitekim مرر, مرج, مرح, مرض köklerinde de tutunmama, akışkanlık, taşkınlık ve denge yitimi esastır | د | Kapı, giriş ve itici hareket bildiren harfin eklenmesiyle, üzerindeki tutucu unsurları soyup atarak hiçbir engele takılmadan sınırları aşma, sıyrılma ve cüretkâr biçimde ileri atılma anlamı kazanmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Akışkanlık, tutunmama, yüzeyden kayıp gitme ve çevreleyici kabuğu gevşetme |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Baş kaldırma, üste çıkma, yön tayin etme ve öne fırlama |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşiği aşma, dışarı fırlama, sınır tanımayıp engelleri geride bırakma |
| مرد | Pürüzsüzleşip kayarak baş kaldırmak ve sınırı aşmak | Üzerindeki ahlaki ve fıtrî kayıtları bir su gibi kaydırıp üzerinden atarak sınır eşiğini pervasızca aşmak ve dikbaşlılıkla öne atılmak |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ağacın kabuğunun veya yapraklarının soyulup çırılçıplak kalması, gencin yüzünde sakal ve tüy bitmeyip pürüzsüz olması, üzerinde hiçbir bitki bulunmayan düz ve pürüzsüz kum tepesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap kullanımında ve kadim meselde geçen şu ibare şöhret bulmuştur: تمرد مارد وعز الأبلق / Bu meselde geçen مرد kökü, Zebbâ’nın (Zenobia) kuşatıp alamadığı Marid Kalesi’nin ele geçirilemez, boyun eğmez ve sarp oluşunu ifade eder |
| Erken Arapça kullanım | Gemi sevkinde kürekçinin tekneyi ittiği uzun ve pürüzsüz sırığa el-mürdî denmesi; güvercinler için üst üste dizilen pürüzsüz yuvalara temrîd denmesi ve binanın harçla sıvanıp pürüzsüzleştirilerek yükseltilmesi |
Kaynak Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Arapça مرد kökü, Sami dilleri ailesinde genel olarak «başkaldırma, isyan etme, dikleşme, soyunma veya sertleşme» semantik ekseniyle ilişkili bir mirasa dayanır. İbranicede yer alan mârad (מרד) fiili doğrudan «isyan etmek, başkaldırmak, otoriteye direnmek» anlamını taşır; nitekim Tevrat metinlerinde siyasi veya teolojik itaatsizliği bildiren standart kök budur. Süryanicede mrad / mardā biçimleri «asi olmak, dikbaşlılık göstermek, sertlik» anlam alanını sürdürür. Kökün Akadca katmanında marāṣu / marādu biçimlerinde görülen sıyrılma, derinin soyulması veya sertleşme çağrışımları, Arapçadaki «kabuğun veya tüyün soyulup çıplak kalması» şeklindeki ilk fiziksel semantik matris ile tam bir uyum arz eder. Arapça bu kökte hem fiziksel «soyulma, pürüzsüzleşme, cilalanma» anlamını hem de bundan türeyen «iyilikten ve itaatten soyunup mutlak itaatsizliğe yönelme» soyut anlamını en zengin biçimde muhafaza etmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Soyulma ve pürüzsüzleşmeden dikbaşlılığa geçiş | Bir nesnenin üzerindeki kabuk veya tüyden arınarak pürüzsüzleşmesi, insanın da hayır ve edep libasını üzerinden atarak kayganlaşması ve ele avuca sığmaz bir asilik kazanması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice mârad ve Süryanice mrad | İbranice ve Süryanicede doğrudan siyasi ve dini itaatsizlik, isyan ve dikbaşlılık kökü olarak yerleşik olması, ortak bir Batı Sami mirasına işaret eder | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik pürüzsüzleşme ve sıyrılma izleri | Kökün çekirdeğindeki sıyrılma, derisi soyulma ve sertleşme unsurları kimi Afro-Asyatik dillerdeki kazıma ve sürtünme kökleriyle temastadır | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مرد | Anlamlı | Soyulmak, pürüzsüzleşmek, haddi aşarak isyan etmek | Kabuğun dökülmesi, yüzün sakalsız olması; hayırdan soyunup itaatsizlikte sınır tanımamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| مدر | Anlamlı | Çamur veya balçıkla sıvamak, killi toprak | Kuru balçık parçası; bir yeri balçıkla kapatıp düzlemek | Kur'an'da geçmez; yüzeyi sıvama yönüyle ilişkilidir |
| رمد | Anlamlı | Kül haline gelmek, helak olmak, göz iltihabı | Yanıp kül olan şeyin ufalanması; gözün renginin bozulup yanması | Kur'an'da geçer; aşınma ve tükenme bildirir |
| ردم | Anlamlı | Tıkamak, set çekmek, gedik kapamak | Açılan yarığı veya gediği taş ve toprak yığarak bütünüyle kapatmak | Kur'an'da geçer; önleme ve set çekme anlamı taşır |
| دمر | Anlamlı | Kökünden yıkmak, helak etmek, ansızın girmek | Bir yapıyı veya topluluğu iz bırakmayacak şekilde yerle bir etmek | Kur'an'da geçer; kökten söküp atma yönüyle zıttır |
| درم | Anlamlı | Dişlerin dökülüp düzleşmesi, pürüzsüz adım | Diş etlerinin pürüzsüz olması, ayak izi bırakmadan yürümek | Kur'an'da geçmez; pürüzsüzlük yönüyle hedef kökle ortaktır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مرد | Merkez | Pürüzsüzleşerek her türlü bağdan sıyrılmak ve ele avuca sığmaz biçimde dikleşmek | Kendini bağlayıcı hiçbir değer, kural ve nasihat tutmayan, kayganlaşmış ve cüretkâr isyan | İyilikten bütünüyle soyunup kötülük ve inatta maharet kazanma |
| عتو | Komşu | Sınırı zorbalık ve kibirle çiğnemek | عتو kabalığı, yaşlılık veya kibir sebebiyle katılaşıp esnememeyi vurgularken, مرد üzerindeki bağı fırlatıp atmayı belirtir | Kibirle haddi aşma, buyruk dinlememe |
| طغو | Komşu | Kabarıp taşmak, sınırları sular altında bırakmak | طغو ölçünün dışına doğru kontrolsüz bir taşmayı bildirirken, مرد otoriteye karşı bile isteye kayganlaşıp direnmeyi ifade eder | Güç veya imkân sarhoşluğuyla haddi aşma |
| عصي | Komşu | Emre uymamak, itaatsizlik etmek | عصي münferit veya genel bir buyruğu yerine getirmemektir; مرد ise itaatsizlikte uzmanlaşıp hayırdan soyunmuşluk halidir | Boyun eğmeme, emrin aksini yapma |
| خضع | Zıt | Baş eğmek, teslim olmak, alçalmak | Bütün kibrini kırarak otorite veya hakikat karşısında pürüzsüzce boyun eğme hali | Direnci bütünüyle bırakıp teslim olma |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مرد | Soyulmak, pürüzsüzleşmek, cüretle başkaldırmak | Kabuktan ve hayırdan soyunup nasihat tutmaz bir cüretle isyan etme | Kesin |
| Latince | Rebellare, contumax, glabrare | Başkaldırmak, dikbaşlı olmak, pürüzsüzleştirmek | Rebellare siyasi başkaldırıyı, contumax inatçı ve boyun eğmez karakteri, glaber kökü ise kıl ve kabuktan arınmış pürüzsüzlüğü verir | Güçlü |
| İngilizce | Defiant, recalcitrant, polished, unbridled | Dikbaşlı, ele avuca sığmaz, pürüzsüz, dizginsiz | Recalcitrant kökün nasihat kabul etmez ve dizgin tutmaz yönünü; unbridled üzerindeki gem ve bağları atma durumunu; polished ise cam gibi cilalanmış yüzeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | Widerspenstig, rebellisch, geglättet | İnatçı, dikkafalı, isyankâr, düzlenmiş | Widerspenstig nasihat ve kural tutmama direncini karşılarken, rebellisch otoriteye karşı fiilî başkaldırıyı, geglättet ise pürüzsüz kılınmış zemini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Rebelle, réfractaire, poli | İsyankâr, buyruk tanımaz, pürüzsüz | Réfractaire hiçbir dış etkiyle yola gelmeyen ve nasihati üzerinden kaydıran tutumu, rebelle doğrudan karşı koyuşu anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَارِدٍ | Semaya tırmanan, sınır tanımaz ve hayırdan soyunmuş şeytan | Kozmik sınırlara tecavüz eden azgın cinler ve şeytanlar bağlamı; Sâffât 37:7 |
| مَرِيدًا / مَرِيدٍ | İnsanı saptıran, şer yolunda mahirleşmiş ve ele avuca sığmaz varlık | İlahî rahmetten kovulmuş, kula musallat olan inatçı şeytani güçler bağlamı; Nisâ 4:117, Hac 22:3 |
| مَرَدُوا | Bir fiilde uzmanlaşmak, onda direnç kazanıp kayganlaşmak, alçaklığa alışmak | Münafıklıkta ustalaşan, ikiyüzlülüğü bir zırh gibi pürüzsüzce taşıyıp nasihat kabul etmeyenler bağlamı; Tevbe 9:101 |
| مُمَرَّدٌ | Pürüzsüzce düzlenmiş, cilalanmış, şeffaf ve kaygan köşk zemini | Süleyman peygamberin sarayındaki su zannedilen cam zemin bağlamı; Neml 27:44 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın tabiatı ve münafıklığın kalpteki yerleşimi | Şeytanın mürîd veya mârid olarak nitelenmesi, onun ontolojik olarak hayır potansiyelinden bütünüyle soyunmuş (şerri tabiat edinmiş) oluşu bağlamında tartışılır | Islah kabul etmez mutlak kötülük ve ontolojik başkaldırı |
| Fıkıh | İsyankâr (bâğî) tebaa ve büluğ alametleri | Emsed (bıyığı sakalı çıkmamış) gençlerin hukuki ehliyeti ve velayet meseleleri; ayrıca fıkıhta devlete karşı kurumsal ve inatçı başkaldırı (temerrüd) halleri | Hukuki bağlardan sıyrılma ve fiziki tüysüzlük |
| Tefsir | Neml 27:44’teki billur zemin ve Tevbe 9:101’deki nifak uzmanlığı | Zeccâc ve Taberî çizgisi, sarayın zemininin pürüzsüzlüğünü (memles) kökün soyutluk çekirdeğine bağlar; nifakta merade ise onun üzerinde alışkanlık kazanıp pişkinleşmek olarak yorumlanır | Pürüzsüzlük, sürtünmesizlik ve günahta tecrübe kazanma |
| Hadis | Ramazan ayında şeytanların zincirlenmesi ve cennet ehlinin tasviri | Ramazanda mârid ve merede olan azgın şeytanların bağlanması; cennet ehlinin ise kılsız, pürüzsüz ve tertemiz (mürd) bir gençlik suretinde gireceği rivayetleri | Azgınlığın gemlenmesi ve bedeni kusurlardan arınmış estetik pürüzsüzlük |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve şeriat sınırları karşısındaki fıtrî tutum | İnayet ve rahmet bağlarından soyunarak nasihate karşı geçirimsiz hale gelme | İlahî rehberliği reddetme mekanizması | Şeytanın veya kâfirin, kalbini tüm hayır etkilerine karşı pürüzsüzleştirip uyarının üzerinden kayıp gitmesini sağlaması | Kesin |
| İlmi | Hakikati kabul ve delil karşısındaki zihni tutum | Peşin hüküm ve bilişsel dirençle delili teğet geçirme | Yanlışta ısrar ve epistemik geçirimsizlik | Doğru bilginin zihne tutunmasını engelleyen, hakikat zeminini kayganlaştırarak idrakten kaçıran zihniyet | Güçlü |
| Siyasi | Meşru otorite, kanun ve kamu düzeni | Yasal çerçeveyi ve toplumsal mutabakatı tanımayan başkaldırı (temerrüd) | Devlete veya nizama karşı sınır tanımaz itaatsizlik | Birey veya grupların, meşru sınırları aşarak hiçbir müeyyideye boyun eğmeyen bir kanunsuzluğa soyunması | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşme ahlakı, piyasa kuralları ve borç ilişkileri | Yükümlülükten sıyrılma, borçta diretip taahhüdü savsaklama | Akdi bağları hiçe sayarak piyasa düzenini sabote etme | Borçlunun veya tacirin, yasal boşlukları kullanarak mükellefiyet kabuğunu üzerinden atması ve güveni sarsması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünmesiz yüzey (fizik) ve hidrofobik geçirimsizlik (kimya/biyoloji) | Bir yüzeyin sürtünme katsayısının sıfıra yaklaşması neticesinde hiçbir kuvvetin üzerinde tutunamaması veya bir molekülün dış etkilere karşı bütünüyle geçirimsiz hale gelmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve antisosyal kişilik yapılanması (sosyoloji ve psikoloji) | Bireyin toplumun normatif zeminini, ahlaki denetim mekanizmalarını ve vicdani yaptırımlarını tamamen devre dışı bırakarak kurallara karşı duyarsızlaşması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca basit bir inat, huysuzluk veya Türkçedeki argo uzantısı (meret) gibi değersiz bir varlık olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece psikolojik bir inat değil; üzerindeki ahlaki, fıtrî ve şer’î kabuktan bütünüyle sıyrılıp, hiçbir uyarının tutunamadığı pürüzsüz bir kötülük ve başkaldırı zeminine dönüşmeyi anlatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytana marîd veya insana mütemerrid denildiğinde, bunun basit bir öfke veya itaatsizlik olduğu sanılır; oysa burada kötülükte uzmanlaşmış, nasihate karşı bağışıklık kazanmış yapısal bir arızadan bahsedilmektedir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin muhataplarındaki en tehlikeli sapma biçimini; yani uyarının kalbe temas edip tutunamadan üzerinden kayıp gittiği, hayırdan soyunmuşluk psikolojisini deşifre ettiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şeytanın kozmik ve ahlaki taşkınlığını anlatan ayetlerde (Sâffât 37:7, Hac 22:3) ve nifakı bir sanat haline getirip onda kök salanları bildiren ayetlerde (Tevbe 9:101) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Münafıklığın veya şeytani isyanın sadece anlık bir zaaf olduğu zannını yıkar; onların kötülükte nasıl piştiklerini ve hayra ait tüm kabukları nasıl soyup attıklarını gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir ağacın kabuğunun, gencin yüzünün veya bir yapının yüzeyinin pürüzsüzleştirilip üzerindeki her türlü örtü ve tutunaktan arındırılması.
- Soyut anlamİnsanın veya cinin, kendisini bağlayan ahlak, edep, ahit ve fıtrat örtüsünü çıkarıp atarak nasihat ve uyarı tutmaz, ele avuca sığmaz bir başkaldırıya ulaşması.
- Sistematik karşılıkSistemin normatif kurallarına karşı sıfır sürtünme gösterip, yaptırımların üzerinden kaydığı ve sınırların fütursuzca aşıldığı geçirimsiz direnç hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yüzey sürtünme veya tutunma katsayısını temsil eder ve ahlaki/fıtrî bağları simgeler. sıfıra yaklaştığında, dışarıdan uygulanan normatif frenleme kuvveti sıfırlanır. Bunun zorunlu sonucu olarak sistem üzerindeki engeller kalkar ve konumuyla temsil edilen sınır aşımı maksimum ivmeyle () kontrolsüz bir taşkınlığa ve başkaldırıya dönüşür. Model, kökün sürtünmesizlikten ve soyunmuşluktan doğan sınırsız taşkınlık mantığını tam olarak karşılar.