نثر
ن - ث - ر
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
“Nesir” sümkürük demektir. Nesr öksürmek ve aksırmak anlamlarına gelir. Saçılmak anlamında da kullanılmaktadır. Sura üfürülünce yıldızlar ak delikten aksırıldığı zaman çıkan parçacıklar gibi kainata saçılırlar.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Nesir” sümkürük demektir. Nesr öksürmek ve aksırmak anlamlarına gelir. Saçılmak anlamında da kullanılmaktadır. Sura üfürülünce yıldızlar ak delikten aksırıldığı zaman çıkan parçacıklar gibi kainata saçılırlar.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.004 harfباب الثاء والراء والنون معهما
ن ث ر يستعمل فقط
نثر:
النَّثْر: رَمْيُكَ الشيءَ بيَدِكَ متفرِّقاً، ويقال: أخَذَ دِرْعاً فنَثَرَها على نفسه، ويُسَمَّى الدِّرْعُ النَثْرةَ إذا كانت سَلِسَة المَلْبس.
والنَّثْرةُ: الفُرجةُ التي بين الشاربَيْن حِيالَ وتَرةِ الأنف، وكذلك هي من الأَسَد.
والنَّثرةُ: كوكب في السماء كأنَّه لَطْخُ سَحابٍ حِيال كَوكَبَين صَغيرين تُسَّميهِ العَرَبُ نَثرةَ الأسد، وهو من منازل
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR766 harfنَثَرْتُ الشيءَ أنْثُرُهُ نَثْراً، فانْتَثَرَ. والاسم النُثارُ. والنُثارُ بالضم: ما تَناثَرَ من الشيء. ودُرٌّ مُنَثَّرٌ، شدد للكثرة. والانْتِثارُ والاستِنثارُ بمعنًى، وهو نَثْرُ ما في الأنف بالنَفَس. وفي الحديث: "إذا اسْتَنْشَقْتَ فانْثُر". والنَثْرَةُ للدوابّ: شِبهُ العطسة. يقال: نَثِرَت الشاةُ، إذا طرحت من أنفها الأذى. قال الأصمعي: النافرُ والناثرُ: الشاةُ تَسْعُلُ فيَنْتَثِرُ من أنفها شيءٌ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.538 harfث ر ن
رثن ، ثرن ، نثر : ( مستعملة ) .
رثن : قال بعضُ من لا أَعْتَمِده : تَرَثَّنَت المرأةُ ، إذا طَلَت وَجْههَا بغُمْرَة .
وقال أبو زيد : فيما رَوَى عنه ابنُ هانىء : الرَّثَانُ من الأمطار : القِطار المُتَتابعة يَفْصل بينهنّ ساعات ، أقلّ ما بينهنّ ساعة ، وأكثر ما بينهنّ يومٌ وليلة . وأَرْضٌ مُرَثَّنَة . وقد رُثِّنَت تَرْثيناً .
وفي ( نَوادر الأعْراب ) : أَرضٌ مَرْثُونَةٌ : أصَابَتْها رَثْنةٌ ، أي
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR1.222 harf(باب النون والثاء وما يثلثهما)
(نثر) النون والثاء والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على إلقاء شيءٍ متفرِّق. ونَثَر الدّراهِمَ وغيرَها. ونَثَرت الشّاةُ: طرحت من أنْفِها(1) الأذَى. وسمِّي الأنْف النَّثْرةَ من هذا، لأنه يَنْثُر ما فيه من الأذى. وجاء في الحديث: "إذا توضَّأْت فانْتَثِرْ" أو "فانْثِرْ(2)"، معناه اجعَل الماءَ في نَثْرتك. [و] النَّثْرة: نجمٌ يقال إنَّه أنف الأسَد يَنْزِلُه القَمر. وطَعَنه
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR299 harf- نثر الشيء: نشره وتفريقه. يقال: نثرته فانتثر. قال تعالى: ﴿وإذا الكواكب انتثرت﴾ [النفطار/2] ويسمى الدرع إذا لبس نثرة، ونثرت الشاة: طرحت من أنفها الأذى، والنثرة: ما يسيل من الأنف، وقد تسمى الأنف نثرة، ومنه: النثرة لنجم يقال له أنف الأسد، وطعنه فأنثره: ألقاه على أنفه، والاستنثار: جعل الماء في النثرة.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.283 harfن ث ر
نثر اللؤلؤ وغيره وقد انتثر وتناثر ودر منثور ومنثّر ونثير كأنّ لفظه الدرّ النثير ونثير الدرّ.
والتقط نثار الخوان ونثارته وهو الفتات المتناثر حوله.
وشهدت نثار فلان بالكسر وكنّا في نثار فلان اليوم وهو اسم للفعل كالنثر وما أصبت من نثر فلان شيئاً وهو اسم المنثور من السكر ونحوه كالنشر بمعنى المنشور.
ومن المجاز: نثرت المرأة بطنها وامرأة نثور.
ونثر الحمار والشّاة نثيراً: عطست
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.100 harfالليث: النَّثْرُ نَثْرُكَ الشيءَ بيدك تَرْمي به متفرقاً مثلَ نَثْرِ الجَوْزِ واللَّوْزِ والسُّكَّرِ، وكذلك نَثْرُ الحَبِّ إِذا بُذرَ، وهو النِّثَارُ؛ وقد نَثَرَهُ يَنْثُرُهُ ويَنْثِرُهُ نَثراً ونِثاراً ونَثَّرَه فانْتَثَرَ وتناثَرَ؛ والنُّثارةُ: ما تناثَرَ منه، وخص اللحياني به ما يَنْتَثِرُ من المائدة فَيُؤكل فيرجى فيه الثوابُ. التهذيب: والنُّثارُ فُتاتُ ما يَتَناثَرُ حَوالي الخِوانِ من الخبز
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR270 harf* ن ث ر * * نَثَرهُ * من باب نصر * فانْتَثَرَ * والاسم * النِّثَارُ * بالكسر و * النُّثَارُ * بالضم ما * تَنَاثَرَ * من الشيء ودُّرٌّ * مُنَثَّرٌ * شُدد للكثرة و * الانْتِثارُ * و * الاسْتِنْثَارُ * بمعنى وهو نَثْر ما في الأنف بالنَّفَس وفي الحديث ﴿إذا استنشقت فانثُر﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.696 harfنثر الشيء ينثره، بالضم، وينثره، بالكسر، نثرا، بالفتح، ونثارا، بالكسر: رماه بيده متفرقا، مثل نثر الجوز واللوز والسكر، وكذلك نثر الحب إذا بذر. ودر منثور. كنثره تنثيرا فانتثر وتنثر وتناثر، ودر متناثر، ومنثر كمعظم، شدد للكثرة. ويقال: شهدت نثار فلان، وكنا في نثاره، بالكسر، وهو اسم للفعل، كالنثر. والنثارة، بالضم، والنثر بالتحريك: ما تناثر منه، أو الأولى تخص بما ينتثر من المائدة فيؤكل للثواب، خصه به
نثر الشيء ينثره، بالضم، وينثره، بالكسر، نثرا، بالفتح، ونثارا، بالكسر: رماه بيده متفرقا، مثل نثر الجوز واللوز والسكر، وكذلك نثر الحب إذا بذر. ودر منثور. كنثره تنثيرا فانتثر وتنثر وتناثر، ودر متناثر، ومنثر كمعظم، شدد للكثرة. ويقال: شهدت نثار فلان، وكنا في نثاره، بالكسر، وهو اسم للفعل، كالنثر. والنثارة، بالضم، والنثر بالتحريك: ما تناثر منه، أو الأولى تخص بما ينتثر من المائدة فيؤكل للثواب، خصه به اللحياني. وفي التهذيب: والنثار: فتات ما يتناثر حوالي الخوان من الخبز ونحو ذلك من كل شيء. وقال الجوهري: النثار، بالضم: ما تناثر من الشيء. وقيل: نثارة الحنطة والشعير ونحوهما: ما انتثر منه. وشيء نثر: منتثر، وكذلك الجميع: فإهمال المصنف النثار أمر غريب، وقد جمعها الزمخشري فقال: والتقط نثار الخوان، بالضم، ونثارته، وهو الفتات المتناثر حوله. من المجاز: تناثروا: مرضوا فماتوا، وفي الأساس: مرضوا فتناثروا موتا. من المجاز: النثور، كصبور: الامرأة الكثيرة الولد وكذلك الرجل، يقال رجل نثور وامراة نثور، وسيأتي للمصنف قريبا ذلك في قوله: ونثر الكلام والولد: أكثره. وقد نثرت ذا بطنها، ونثرت بطنها. وفي الحديث: فلما خلا سني ونثرت له ذا بطني أرادت أنها كانت شابة تلد الأولاد عنده. وقيل لامرأة: أي البغاة أحب إليك? فقالت: التي إن غدت بكرت. وإن حدثت نثرت. وكل ذلك مجاز, من المجاز: النثور: الشاة تعطس وتطرح من أنفها الأذى كالدود، كالناثر، وقد نثرت. وقال الأصمعي: النافر والناثر: الشاة تسعل فينتثر من أنفها شيء. من المجاز: النثور: الشاة الواسعة الإحليل كأنها تنثر اللبن نثرا، وبه فسر حديث أبي ذر: أيواقفكم العدو حلب شاة نثور والنيثران، كريهقان، والنثر، ككتف، والمنثر، كمنبر: الكثير الكلام، والأنثى نثرة، فقط. والأولى ذكرها الصاغاني. قد نثر الكلام وكذلك الولد إذا أكثره، فهو نثور، في الأخير، ومنثر ونثر ونيثران، في الأول. وكل ذلك مجاز. من المجاز: النثرة، بالفتح: الخيشوم وما والاه، قال ابن الأعرابي: النثرة: طرف الأنف، أو هي الفرجة ما بين الشاربين حيال وترة الأنف، وكذلك هي من الأسد، وقيل: هي أنف الأسد، وهو مجاز. منه النثرة: كوكبان بينهما قدر شبر وفيهما لطخ بياض كأنه قطعة سحاب، وهي أنف الأسد ينزلها القمر، كذا في الصحاح. قال الزمخشري: كأن الأسد مخط مخطة. وفي التهذيب: النثرة: كوكب في السماء كأنه لطخ سحاب حيال كوكبين تسميه العرب نثرة الأسد. وهي من منازل القمر، قال: وهي في علم النجوم من برج السرطان. قال أبو الهيثم: النثرة: أنف الأسد ومنخراه، وهي ثلاثة كواكب خفية متقاربة، والطرف: عينا الأسد كوكبان، الجبهة أمامها وهي أربعة كواكب. من المجاز: أخذ درعا فنثرها على نفسه، أي صبها، ومنها النثرة، وهي الدرع السلسة الملبس أو الواسعة، ويقال لها نثرة ونثلة. قال ابن جني: ينبغي أن تكون الراء في النثرة بدلا من اللام، لقولهم: نثل عليه درعه، ولم يقولوا نثرها، واللام أعم تصرفا وهي الأصل، يعني أن باب نثل أكثر من باب نثر. وقال شمر في كتابه في السلاح: النثرة والنثلة: اسم من أسماء الدروع، قال: وهي المنثولة وأنشد: وضاعف من فوقها نثرة ترد القواضب عنها فلولا
وقال ابن شميل: النثل: الأدراع يقال: نثلها عليه ونثلها عنه، أي خلعها، ونثلها عليه، إذا لبسها. قال الجوهري: يقال نثر درعه عنه، إذا ألقاها عنه، ولا يقال نثلها. قلت: والذي قاله أبو عبيدة في كتاب الدرع له ما نصه: وللدرع أسماء من غير لفظها، فمن ذلك قولهم: نثلة، وقد نثلت درعي عني، أي ألقيتها عني، ويقولون: نثرة، ولا يقولون نثرت عني الدرع، فتراهم حولوا اللام إلى الراء كما قالوا: سملت عينه وسمرت عينه. ونرى أن النثلة هي الأصل، لأن لها فعلا وليس للنثرة فعل. انتهى، وهو يخالف ما ذهب إليه الجوهري وأرى الزمخشري قد اشتق من النثرة فعلا، فتأمل. النثرة للدواب: شبه العطسة وفي حديث ابن عباس: الجراد نثرة الحوت أي عطسته وفي حديث كعب: إنما هو نثرة حوت . والنثير، كأمير للدواب والإبل كالعطاس لنا، زاد الأزهري. إلا أنه ليس بغالب، ولكنه شيء يفعله هو بأنفه، وقد نثر الحمار، وهو ينثر نثيرا، وأنشد ابن الأعرابي: فما أنجرت حتى أهب بسـدفة علاجيم عير ابني صباح نثيرها واستنثر الإنسان: استنشق الماء ثم استخرج ذلك بنفس الأنف، وهو مجاز، كانتثر، وقال ابن الأعرابي: الاستنثار هو الاستنشاق وتحريك النثرة وهي طرف الأنف. وقال الفراء: نثر الرجل وانتثر واستنتثر، إذا حرك النثرة في الطهارة. قال الأزهري: وقد روي هذا الحرف عن أبي عبيد أنه قال في حديث النبي صلى الله عليه وسلم: إذا توضأت فأنثر ، من الإنثار، إنما يقال: نثر ينثر، ونثر ينتثر وانتثر يستنثر. وفي حديث آخر: إذا توضأ أحدكم فليجعل الماء في أنفه ثم لينثر قال الأزهري: هكذا رواه أهل الضبط لألفاظ الحديث. قال: وهو الصحيح عندي. وقال الأزهري: فأنثر، بقطع الألف لا يعرفه أهل اللغة. وقال ابن الأثير: نثر ينثر، بالكسر، إذا امتخط، واستنثر، استفعل منه: استنشق الماء ثم استخرج ما في الأنف، ويروى: فأنثر، بألف مقطوعة، وأهل اللغة لا يجيزونه. والصواب بألف الوصل. قلت: ووجد بخط الأزهري في حاشية كتابه في الحديث: من توضأ فلينثر بالكسر. يقال: نثر الجوز والسكر ينثر، بالضم، ونثر من أنفه ينثر، بالكسر لا غير. قال: وهذا صحيح، كذا حفظه علماء اللغة. وقال بعض أهل العلم: إن الاستنثار غير الاستنشاق، فإن الاستنشاق هو إدخال الماء في الأنف. والاستنثار هو استخراج ما في الأنف من أذى أو مخاط، ويدل لذلك الحديث: أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يستنشق ثلاثا، في كل مرة يستنثر فجعل الاستنثار غير الاستنشاق. ويقرب من ذلك قول من فسره باستخراج نثير الماء بنفس الأنف. والمنثار، بكسر الميم: نخلة يتناثر بسرها. وفي الأساس: تنفض بسرها، كالناثر، وهو مجاز. من المجاز: قول الشاعر: إن عليها فارسا كعشـره إذا رأى فارس قوم أنثره
قال الجوهري: طعنه فأنثره، أي أرعفه. وقال غيره: طعنه فأنثره عن فرسه: ألقاه على نثرته، أي خيشومه، وذكرهما الزمخشري في الأساس إلا أنه قال في الأول: ضربه، وفي الثاني: طعنه. أنثر الرجل: أخرج ما في أنفه من الأذى والمخاط عند الوضوء مثل نثر ينثر، بالكسر، نقله الصاغاني، أو أخرج نفسه من أنفه، وكلاهما مجاز. وقد علمت ما فيه من أقوال أئمة اللغة، فإنهم لا يجيزون ذلك إلا أنه قلد الصاغاني. قيل: أنثر: أدخل الماء في أنفه، كانتثر واستنثر، وهو مرجوح عند أئمة اللغة، وقد تقدم ما فيه ونبهنا على أن الصحيح أن الاستنثار غير الاستنشاق. من المجاز: المنثر، كمعظم: الرجل الضعيف الذي لا خير فيه، شدد للكثرة. ومما يستدرك عليه: در نثير ومنثر ومنثور. وانتثرت الكواكب: تفرقت أو تناثرت كالحب. والنثر، ككتف: المتساقط الذي لا يثبت، هكذا فسر ابن سيده ما أنشده ثعلب: هذريان هـذر هــذاءة موشك السقطة ذو لب نثر ووجأه فنثر أمعاءه: وهو مجاز. والنثر، بالتحريك: كثرة الكلام وإذاعة الأسرار. ويقولون: ما أصبنا من نثر فلان شيئا، وهو اسم المنثور من نحو سكر وفاكهة، كالنثار. ونثر ينثر، بالكسر، إذا امتخط. والنثر: هو الكلام المقفى بالأسجاع ضد النظم. وهو مجاز، على التشبيه بنثر الحب إذا بذر. والمنثور: نوع من الرياحين. وفي الوعيد: لأنثرنك نثر الكرش. ويقال: نثر كنانته فعجم عيدانها عودا عودا فوجدني أصلبها مكسرا فرماكم بي. ونثر قراءته: أسرع فيها. وتفرقوا وانتثروا وتنثروا. ورأيته يناثره الدر، إذا حاوره بكلام حسن. وأبو الحسن محمد بن القاسم بن المنثور الجهني الكوفي مات سنة 476 وابنه أبو طاهر الحسن، روى عنه ابن عساكر. ونثرة، بالفتح: موضع، نقله الصاغاني. والنثور، كصبور: الاست. وروى الزمخشري في ربيع الأبرار عن أبي هريرة رضي الله عنه: كان من دعائه: اللهم إني أسألك ضرسا طحونا، ومعدة هضوما ودبرا نثورا. ونثرة، بالفتح: موضع ذكره لبيد بن عطارد بن حاجب بن زرارة التميمي وقال: تطاول ليلي بالإثمـدين إلى الشطبتين إلى نثره قاله ياقوت.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR15.173 harfنَثَرَ
1 نَثَرَ ذ , aor. نَثُرَ , (S, M, A, Msb, K,) and نَثِرَ , (M, Msb, K,) inf. n. نَثْرٌ (S, M, A, Msb, K) and نِثَارٌ, (M, K,) or the latter is a simple subst., (S, A, Msb,) He scattered a thing, sprinkled it, strewed it, dispersed it, or threw it dispersedly, (Lth, T, M, A, Msb, K, TA,) with his hand; (Lth, T;) as, for instance, grain, (Lth, T,) and fruit and the like, (Msb,) walnuts and
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.958 harfنَثَرَ
نَثَرَ I , U ( n. ac. نَثْر 1 , نِثَاْر 23 ),
a. Scattered; strewed.
b. Was prolix; gabbled.
c. Had many ( children ).
d. [ 'An ], Pulled off from.
e. I ( n. ac. نَثِيْر 25 ), Sneezed.
f. see IV (a) .
g. [ coll. ], Fell ( leaves ).
نَثَّرَ
نَثَّرَ II ,
a. see I (a) .
أَنْثَرَ
أَنْثَرَ IV ,
a. Snuffed up water.
b. Blew the nose.
c. Threw down on the nose; made the
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok19.347 harfنثر
نَثَرَ - يَنْثُرُ (نَثَرَ - يَنْثِرُ) - مَنْثُوْر - انْتَثَرَ- يَنْتَثِرُ
نَثَرَ - يَنْثُرُ (نَثَرَ - يَنْثِرُ) + كائن + شيئاً: يلقيه فيفرقه ويبعثره: يأتي إلى عدد من الأشياء المنتظمة ضمن مجموعة يربط بينها رابط، كتكويم أو ركم أو جذب أو بناء ما، فيفرق هذه الأشياء عن بعضها ويبعثرها، بحيث تبتعد عن بعضها بشكل كبير وغير منتظم
مَنْثُوْر: اسم
Mücavir kökler11 mücavir (16 toplam)
- هبأ
1 ortak ayet · Toz
- كوكب
1 ortak ayet · “Necm” gezegen, “kevkeb” sabit yıldız demektir
- لؤلؤ
1 ortak ayet · İnci
- طوف
1 ortak ayet · Çeper demektir
- قدم
1 ortak ayet · “Kudüm” ön demektir
- ولد
1 ortak ayet · “Yavru” demektir
- خلد
1 ortak ayet · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
- حسب
1 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir
- رأي
1 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- جعل
1 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- عمل
1 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
Geçtiği ayetler(3)
وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَنْثُورًا
SaçılanYaptıkları her işi ele alır ve onu toz-duman ederiz.
وَيَطُوفُ عَلَيْهِمْ وِلْدَانٌ مُخَلَّدُونَ إِذَا رَأَيْتَهُمْ حَسِبْتَهُمْ لُؤْلُؤًا مَنْثُورًا
SaçılanÇevrelerinde ölümsüz gençler dolaşır ki; onları gördüğünde saçılmış bir inci sanırsın.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نثر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نشر, بذر, بدد |
| Zıt Kök | جمع |
| Çekirdek Özet 1 | Bir arada veya toplu duran küçük taneli unsurları tek tek ve dağınık biçimde etrafa saçmak, fırlatıp dökmek |
| Çekirdek Özet 2 | Kozmik düzenin çözülmesiyle gök cisimlerinin yörüngelerinden savrulması; amellerin ağırlığını yitirerek toza dönüşmesi veya güzelliğin parıltılı intizamsızlıkla etrafa yayılması |
| Çekirdek Özet 3 | Parçaların birleşerek bir bütün oluşturma kabiliyetini yitirmesi; bağlayıcı çekim ve tutunma kuvvetinin kalkmasıyla dağılma ve saçılma hâli |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir saçılma veya yok olma olarak görmek; kelimenin maddesel taneciklilik, hacim kaybı ve intizamsız yayılma boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نث | İçeride biriken veya gizli duran bir şeyi dışarıya doğru sevk edip ortaya çıkarma, sızdırma ve yayma. Bu çekirdek نثل kökünde toprağı veya sadaktaki oku dışarı çekip çıkarma, نثا kökünde ise sözü dışarıya yayma ve ifşa etme anlamlarında görülür. | ر | Çekirdeğe eklenen ses, dışarı çıkarma hareketine hız, hareketlilik ve taneli parçaların uzamsal olarak çok yönlü biçimde etrafa yayılması nüansını kazandırmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | İçeriden dışarıya doğru uzanan, hareketlenen veya yönelen bir kaynağın başlangıcı |
| ث | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | ت imgesinden türetme olup sesin peltekliğiyle sınırın gevşemesini, parçalanabilirliği ve dağılabilir temas noktalarını temsil eder |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Dağılan parçaların yöneldiği uzam, yayılımın tepe noktası ve hareketin yön kazandığı açıklık |
| نثر | İçteki kaynağın sınırlarını aşarak çok sayıda parça halinde dış uzama saçılması | Bir odaktan çıkan tanecikli ve çoklu unsurların bağlarından kurtularak bağımsız parçacıklar halinde etrafa dağılması hareketini betimler |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Taneli nesneleri (ceviz, badem, şeker veya tohum) elle etrafa saçmak; hayvanın burnunda biriken tortu veya suyu aksırıp sümkürerek dışarı fırlatması; burnun iki kanadı arasındaki çukurluk ve kılıcın burna inmesiyle hasmı yere sermek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-Esved b. Ya‘für’ün bir mısraında geçtiği üzere kök, tohumların ve parçacıkların yere savrulması ve dökülmesi bağlamında kullanılmıştır. Ayrıca klasik sözlüklerde kaydedilen şu beyitte mızrak darbesiyle hasmı burnu üzerine yıkmak anlamı şahittir: إن عليها فارسا كعشره / إذا رأى فارس قوم أنثره |
| Erken Arapça kullanım | Hadis metinlerinde abdest alırken burna su çekip ardından suyu kuvvetle dışarı fırlatma fiili olarak yer alır: إذا توضأت فانتثر |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça نثر kökü, Sami dillerinin güney kolunda taneli şeylerin dağıtılması, püskürtülmesi ve burundan sıvı atılması ekseninde yerleşik bir kullanıma sahiptir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan n-t-r kök dizilişi çoğunlukla gevşeme, çözülme, sıçrama veya çözülüp düşme anlamlarıyla (İbranice ntr kökünde bağların çözülmesi, sıçramak) fonetik paralellik gösterir; buradaki temel semantik matris bağlı duran unsurların birbirinden koparak çözünmesidir. Akadca bünyesinde ise benzer ses dizilimleri çoğunlukla titreme, çözülme veya sıçrama hareketlerini karşılar. Arapçada kök, hem taneli katı nesnelerin etrafa saçılmasını hem de burundaki birikintinin sümkürülerek dışarı atılmasını ifade eden somut ve eylemsel bir yoğunlaşma kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Birleşik veya toplu nesnelerin taneli parçalar halinde etrafa atılması | Burun bölgesine isim olması (en-nesre), sümkürme eylemi (istinmâr) ve düğünlerde şeker/para saçma (nisâr) anlamları aynı çekirdekten türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çözülme, bağların serbest kalması ve koparak sıçrama | İbranice ve Aramicede çözülüp dağılma bildiren köklerle ortak bir eylemsel matrisi paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrudan güvenilir bir ses denkleşmesi tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نثر | Anlamlı | Saçmak, dağıtmak | Taneli nesnelerin çok yönlü ve dağınık biçimde fırlatılması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نرث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| ثنر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| ثرن | Anlamlı | Karın iç yağı, perde | Karın organlarını örten ince ve yaygın yağ dokusu | Tahdhīb al-Lugha'da müsta'mel; Kur'an'da geçmez |
| رنث | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| رثن | Anlamlı | Çisenti, hafif yağmur | Kesintisiz ve ufak damlalar halinde dökülen yağış | Tahdhīb al-Lugha'da müsta'mel; dökülme nüansıyla hedef kökle yakınlık taşır; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نثر | Merkez | Saçılma ve dağılma | Taneli, küçük parçaların bir odaktan çıkarak düzensiz biçimde etrafa yayılması | Nesnelerin kendi ağırlık veya bağını kaybedip bağımsız zerrelere dönüşmesi |
| نشر | Komşu | Yayma ve açma | Katlanmış veya dürülmüş bir şeyin düz bir alana serilerek açılması | نثر parçalı ve taneli dağılmayı ifade ederken, نشر yüzey genişlemesini ve serilmeyi bildirir |
| بذر | Komşu | Tohum saçma | Bir gayeye matuf olarak tohumun toprağa bilinçli ve düzenli saçılması | نثر plansız ve rastgele savrulmayı da içerirken, بذر neşvünema amacıyla atılmayı anlatır |
| بدد | Komşu | Parçalara ayırma | Bir bütünün birbirinden uzaklaştırılarak parçalanması | بدد birlik halinin bozulup ayrışmasına odaklanırken, نثر havada veya yerde zerrecikler halinde saçılmayı vurgular |
| جمع | Zıt | Toplama ve birleştirme | Dağınık ve ayrı duran parçaların bir araya getirilip bir merkezde tutulması | Saçılmanın ve dağılmanın tam karşıtı olan intizamlı bütünleşme eylemidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نثر | Saçmak, dağıtmak | Taneli nesnelerin bağımsız unsurlar halinde etrafa fırlatılması | Kesin |
| Latince | spargere, dispergere | Saçmak, serpmek | Katı veya sıvı unsurların geniş bir alana yayılması; ancak burnun sümkürülmesi gibi fizyolojik anlamları içermez | Güçlü |
| İngilizce | to scatter, to disperse, to strew | Saçılmak, dağılmak, serpmek | Çoklu parçacıkların intizamsızca yayılmasını karşılar; kökün toza dönüşme ve değersizleşme çağrışımını bağlama göre kısmen verir | Kesin |
| Almanca | streuen, zerstreuen | Saçmak, dağıtmak | Parçaların etrafa düzensiz serpilmesini tam karşılar; kökün anatomik anlam katmanını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | éparpiller, disperser | Saçmak, darmadağın etmek | Bir arada bulunan şeylerin kontrolsüzce ayrışıp dağılmasını ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَنْثُورًا | Amellerin kıymetsizleşip dağılan toz zerresine dönüşmesi | İnkârcıların dünyadaki amellerinin ahirette hiçbir ağırlık ve değer taşımayarak havada uçuşan toz gibi saçılması bağlamı (Furkân 25:23) |
| مَنْثُورًا | Parıltı, çokluk ve intizamsız güzellikle saçılmış inciler | Cennetteki genç hizmetçilerin safiyeti, hareketliliği ve ortamdaki zenginliği niteleyen teşbih bağlamı (İnsân 76:19) |
| انْتَثَرَتْ | Kozmik bağların çözülerek gök cisimlerinin yörüngelerinden savrulması | Kıyamet koptuğunda gök kubbedeki yıldızların çekim kuvvetini yitirerek uzay boşluğuna dağılması tasviri (İnfitâr 82:2) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kıyamet ahvali ve amellerin tartılması (vezn) | Furkân 25:23 ayetindeki ifadeden hareketle, imansız yapılan amellerin ontolojik olarak var kalsa bile değer ve sevap bakımından sıfırlanıp hükümsüz kılınması tartışılır. | Amelin ağırlık ve varoluşsal değerini kaybetmesi |
| Fıkıh | Taharet bahsi ve düğünlerdeki ikramlar | Abdest alırken burna su verip sümkürme (istinmâr) sünneti ile düğün ve bayramlarda para/şeker saçmanın (nisâr) caiz olup olmadığı tartışılmıştır. | Fazlalığın dışarı atılması veya cömertlik gösterisi olarak saçım |
| Tefsir | Kıyamet sahneleri ve cennet tasvirleri | İnfitâr 82:2'de yıldızların yörüngelerinden kopuş mekanizması ile İnsân 76:19'daki benzetmenin dağınıklık mı yoksa hareketli bir intizam mı ifade ettiği irdelenir. | Fiziksel düzenin bozulması veya estetik saçılma |
| Hadis | Taharet ve Kur'an tilaveti adabı | Hadislerde istinmârın temizlik boyutu vurgulanırken; İbn Mes'ûd'un rivayetinde Kur'an'ın çürük hurmaların saçılması gibi aceleyle ve dikkatsizce okunması yasaklanmıştır (نثر الدقل). | Hızlı, kontrolsüz ve dikkatsiz dökülme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Amellerin kabul ve tartı şartı | İhlas ve imandan yoksun amelin akıbeti | Boşunalığın tespiti | Tevhid eksenine bağlanmayan ameller, görünüşte büyük olsa bile saçılmış toz gibi dağılır ve tartıda ağırlık teşkil etmez. | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve astrofizik | Yerçekimsel dengenin bozulması | Düzenin dağılması | Yıldızların saçılması, kütleçekim kuvvetlerinin veya yörünge dengelerinin ortadan kalkmasıyla sistemin entropik dağılıma uğramasını temsil eder. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve toplumsal birlik | Merkezî bağların çözülmesi | Parçalanma ve anarşi | Toplumu bir arada tutan ortak akit ve adalet bağı koptuğunda fertlerin veya kabilelerin dağılmış zerreler gibi savrulmasını simgeler. | Muhtemel |
| İktisadi | Servetin dolaşımı veya israf | Sermayenin plansız dağıtımı | Değer kaybı | Kaynakların üretken bir bütüne dönüştürülmeksizin rastgele saçılması, iktisadi gücün buharlaşmasına ve işlevsizleşmesine yol açar. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi ve parçacık difüzyonu | Kapalı veya dengeli bir sistemdeki parçacıkların, bağlayıcı kuvvetlerin ortadan kalkması sonucu en olası düzensiz duruma doğru kendiliğinden yayılması ve dağılması sürecine yapısal olarak denktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal anomi ve atomizasyon | Bireyleri bir arada tutan normatif yapının çökmesiyle, fertlerin kolektif hedeften kopup toplumsal uzamda birbirine yabancılaşmış zerreler gibi savrulması haline karşılık gelir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece edebiyattaki düz yazı (nesir) terimine veya sıradan bir etrafa saçma eylemine indirgeyerek Kur'an'daki kozmik ve ontolojik ağırlığından yalıtmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da; kozmik sistemlerin kütleçekimsel bağlarını yitirmesini, ahlaki-ameli değerlerin sıfırlanıp hükümsüz kılınmasını ve cennetteki estetik hareketlilik ile parıltının zenginliğini kuşatan çok boyutlu bir anlama sahiptir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Amellerin "saçılmış toz" haline gelmesini sadece yok olma zannetmek; amelin biçimsel olarak var olmasına rağmen değer, fayda ve ağırlık yönünden işlevsizleştiği hakikatini gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, düzen ve değer hiyerarşisini açıklayan anahtar bir hareketi sunar. Bir şeyin değerinin ve intizamının, o şeyi bir arada tutan ilahi yasaya ve anlama bağlı olduğunu; bu bağ koptuğunda hem devasa gök cisimlerinin hem de dünyevi amellerin saçılıp dağılacağını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik kıyamet sahnelerinin tasvir edildiği ayetlerde (İnfitâr 82:2), amellerin ahiretteki karşılığını ve tartısını bildiren uyarılarda (Furkân 25:23) ve cennet hayatının estetik zenginliğini anlatan müjdelerde (İnsân 76:19) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şeklen büyük görünen amellerin mutlak bir değer taşıdığı zannını yıkar; niyet ve imandan yoksun eylemlerin saçılmış toz zerresinden farksız olduğunu bildirir. Ayrıca kâinatın mekanik olarak sonsuza kadar bozulmadan kalacağı yanılgısını, yıldızların saçılması imgesiyle düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir arada bulunan taneli ve küçük unsurların bir merkezden veya elden çıkıp çok yönlü olarak etrafa saçılması, fırlatılması veya burundaki fazlalığın dışarı atılması.
- Soyut anlamBir sistemi, nesneyi veya ameli bir arada tutan bağlayıcı kuvvetin ortadan kalkmasıyla ortaya çıkan ağırlık kaybı, düzensizlik, serbest dağılım ve hükümsüzlük hali.
- Sistematik karşılıkSistemin bütünlüğünü sağlayan çekim alanının () sıfırlanması durumunda, bütünü oluşturan elemanların () birbirine olan mesafesinin hızla artarak uzama yayılması ve toplam sistem değerinin () dağılması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , amellerin veya sistemin toplam geçerli değerini; , sisteme giren münferit parçacık veya amelleri; ise bu amellerin ilahi kabul ve iman bağıyla olan katsayısını temsil eder. Bağlayıcı kuvvet () ortadan kalktığında sistemin ağırlığı ve değeri sıfıra yaklaşır (). İkinci kısımda ise uzaysal yoğunluk fonksiyonu yer alır; kozmik çekimin kalkmasıyla parçacıkların saçılması sonucu belirli bir uzamdaki yoğunluk sıfıra doğru ıraksar ve mutlak saçılma gerçekleşir.