نكب
ن - ك - ب
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Onun açılanma yerleri
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.266 harfالكاف والنون والباء معهما
ك ن ب، ك ب ن، ن ك ب، ن ب ك، ب ن ك مستعملات كنب: الكَنَبُ: غلظ يعلو اليد، إذا مجلت من العمل، وصلبت قيل: قد أكنَبَت يدهُ، قال:
قد أكْنَبَتْ يداك بعد لين
وهمتا بالصبر والمرون
وقال:
وأكنَبَت نسوره وأكْنَبا
كبن: الكَبْنُ: عدو لين في استرسال، كَبَنَ يكْبِنُ كُبوناً وكَبناً فهو كابنٌ، قال:
يمر وهو كابنٌ حييُّ
وكَبَنْتُ الثوبَ، وخبنته مثله.
نكب: النَّكَبُ: شبه ميل. وإنه
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.484 harfأبو زيد: نَكَبَ عن الطريق يَنْكُبُ نُكوباً، أي عدلَ. ونَكَبَ على قومه يَنْكُبُ نِكابَةً، إذا كان مَنْكِباً لهم يعتمدون عليه؛ وهو رأس العرفاء. ونَكَبَتْهُ الحِجارَةَ نَكْباً، أي لَثَمَتْهُ وخَدَشَتْهُ. والنَكيب: دائرة الحافر والخفّ. قال لبيد:
وتَصُكُّ المَرْوَ لمَّا هَجَّرَتْ بنَكيبٍ مَعِرٍ دامي الأظَلّ
ونَكَبَ كِنانته نَكْباً: كَبَّها. ونَكَّبَهُ تنكيب، أي عدل عنه واعتزله. وتَنَكَّبه، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.915 harfك ن ب
كنب ، كبن ، نكب ، نبك ، بنك ، بكن : مستعملات .
كنب : ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : أكْنَبَتْ يَدُهُ فهي مُكْنِبَةٌ ، وثَفِنتَ ثَفَناً : مِثْلُه .
وأنشد ابن السكيت :
قَدْ أكْنَبَتْ يَدَاكَ بَعْدَ لِينِ
وبَعْدَ دُهْنِ البَانِ والمَضْنُونِ
وهَمَّتَا بالمَسِّ والمُرُونِ
والمضنون : جِنْس من الغالية .
وقال العجاج :
قَدْ أَكْنَبَتْ نُسُورهُ وأكْنَبَا
أَيْ : غَلَظَتْ وَعَسَتْ .
وقال الليث : الكَنَبُ :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.505 harf(باب النون والكاف وما يثلثهما)
(نكل) النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله.
ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو
(باب النون والكاف وما يثلثهما) (نكل) النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله. ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو ذلك القياس، ومعناه أنّه فَعَل به ما يمنَعُه من المعاودة ويمنع غيرَه من إتيانِ مثلِ صَنيعِه. وهذا أجْوَدُ الوجهين. ويقال: المَنْكَل: الشَّيء الذي ينكِّل بالإنسان. قال: * وارْمِ عَلَى أقفائِهِمْ بمَنْكَلِ([2]) * فأمَّا الحديث: "إنّ الله تعالى يحبُّ النَّكَلَ على النَّكَل"، فإنَّ تفسيره في الحديث أنَّه الرّجل القويُّ المجرَّب، على الفرس القويّ المجرَّب. وهذا للتَّفسير الذي جاء فيه، وليس هو من الأصل الذي ذكرناه. (نكه) النون والكاف والهاء كلمةٌ واحدة، وهي نَكْهةُ الإنسان. واستَنكَهْتُه: تشمَّمْتُ رِيحَ فمِه. ويقولون وما أدري كيف هو: إنَّ النُّكَّهَ من الإبل: التي ذهَبَتْ أصواتها من الضَّعف. قال: * بعد اهتضامِ الراغِياتِ النُّكَّهِ([3]) * (نكب) النون والكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيْل أو مَيَلٍ في الشَّيء. ونَكَب عن الشَّيء يَنكُبُ. قال الله تعالى: ﴿عَن الصِّراطِ لَناكِبُون([4])﴾ [المؤمنون 74]. والنَّكباء: كلُّ ريح عَدلَتْ عن مَهبِّ الرِّياح الأربع. قال: لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** نَكباءُ صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])والأنكَب: الذي كأنَّه يمشي في شِقّ. والمَنْكِبُ: مُجتَمَع ما بين العَضُد والكَتِف، وهما مَنكِبان، لأنَّهما في الجانبين. والنَّكَبُ: داءٌ يأخذ الإبلَ في مناكبها فتَظلَعُ منه. والمَنْكِب: عَون العَرِيف، مشبَّه بمنكب الإنسان، كأنَّه يقوِّي أمرَ العَرِيف كما يتقوَّى بمَنكِبِه الإنسان. (نكت) النون والكاف والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على تأثيرٍ يسيرٍ في الشيء* كالنُّكتة ونحوِها ونكت في الأرض بقَضِيبهِ ينكُت، إذا أثَّر فيها. وكلُّ نُقطةٍ نُكْتَة. ومن الباب رُطَبةٌ منَكِّتة: بدأ الإرطاب فيها، كأنَّ ذلك كالنُّقَط. والنّاكِت بالبَعير: شِبه الحازِّ، وهو أنْ ينكُت مِرْفَقُه حرفَ كِركِرته. ومما يقاس على هذا قولهم: نكَتُّه، إذا ألقيتَه على رأسه فانتكَتَ، ولعل ذاك من أثرٍ يؤثِّره في الأرض. (نكث) النون والكاف والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على نقض شيء. ونكثَ العهد ينكُثُه نَكْثاً. وانتَكَثَ الشّيءُ: انتَقَض. وقال قولاً لا نَكِيثَةَ فيه، أي لا خُلْف. ومنه: طَلَب حاجةً ثم انتكثَ لأُخْرَى. كأنه نقض عَزْمَه الأوّل. والنِّكْث: أن تُنقَضَ أخلاقُ الأكسية وتُغْزَلَ ثانية، وبها سمِّي الرَّجلُ نِكْثاً. والنَّكيثَةُ: خُطَّةٌ صَعبة يَنكُثُ فيها القَومُ. قال طرفة: * مَتَى يَكُ أمرٌ للنَّكيثةِ أَشْهَدِ([6]) * (نكح) النون والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو البِضاع. ونَكَحَ يَنْكِحُ. وامرأةٌ ناكِحٌ في بني فلان، أي ذات زَوجٍ منهم. والنِّكاح يكون العَقدَ دونَ الوطء. يقال نَكَحْتُ: تَزَوّجْتُ. وأنكَحْتُ غَيرِي. (نكد) النون والكاف والدال أُصَيل يدلُّ على خُروجِ الشَّيء إلى طالِبِه بِشدّة. وهذا مَطلَبٌ نَكِدٌ. ورجلٌ نَكِدٌ ونَكَدٌ([7]). ويقال: نَكَدَ الغُراب([8]): استَقْصَى في شَحِيجِه، كأنَّه يَقِيء. وناقةٌ نَكْدَاءُ: لا لبَنَ فيها. (نكر) النون والكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف المعرفة التي يَسكُن إليها القَلب. ونَكِرَ الشَّيءَ وأنكَره: لم يَقْبَلْه قلبُه ولم يعترِفْ به لسانُه. قال: وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا([9])والباب كلُّه راجعٌ إلى هذا. فالنُّكْر: الدَّهْي. والنَّكْراء: الأمر الصعب الشَّديد. ونَكُرَ الأمرُ نَكَارةً. والإنكار: خِلاف الاعتراف. والتنكُّر: التَّنقُّل من حالٍ تَسُرُّ([10]) إلى أخرى تُكْرَه. ويقولون لما يخرج من الحُِوَلاءِ([11]) [من([12])] دمٍ وما أشبهه: نَكِرَة. (نكز) النون والكاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيء ممدَّد في شيء. يقال: نكَزْتُه بالحديد أنكُزُه، وذلك كالغَرْز. ونَكَزَت الحيّةُ بأنْفِها. ومنه: نكزَ الماءُ: غاضَ، كأنَّه كالشَّيء يدخُل في الأرض. وبئرٌ ناكزٌ: غارَ ماؤُها. وأنكَزَها أصحابُها. وهذا على المعنى، كأنَّهم لمّا استقَوْا ماءها ظُنَّ بها أنَّ ماءها غارَ ونكَزَ في الأرض. قال ذو الرُّمّة: على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا أنكزَتْها المواتحُ([13])(نكس) النون والكاف والسين أصلٌ يدلُّ على قَلْب الشّيء. منه النَّكْس: قَلبُك شيئاً على رأسه. والوِلاد المنكوس: أن يَخرُج رجلاهُ قَبْلَ رأسِه. والنِّكْسُ: السَّهم الذي ينكسر فُوقُه، فيُجعلُ أعلاه أسفلَه. ويقال للمائق: إنَّه لنِكْسٌ، تشبيهاً بذلك. والمُنَكِّس من الخيل: الذي إذا جرى لم يَسْمُ برأسهِ ولا هادِيهِ من ضَعفه. (نكش) النون والكاف والشين كلمةٌ تدلُّ على الأتْيِ على الشَّيء. يقال: أتَوا على عُشب فنكَشُوه. ويقولون: هو بحرٌ لا يُنكَش، كما يقولون: لا يُنْزَف. (نكص) النون والكاف والصاد كلمةٌ. يقال: نَكَصَ على عَقبَيه، إذا أحجَمَ عن الشَّيءِ خوفاً وجُبناً. قال ابن دريد([14]): نكَصَ على عَقِبيه: رجَع عمَّا كان عليه من خَير؛ لا يقال ذلك إلاَّ في الرُّجوع عن الخَير. (نكظ) النون والكاف والظاء كلمة واحدة. يقال النَّكظ: الدَّفع والعَجَلة. قال: [قد] تجاوزتُها على نَكَظِ المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ([15])قال ابن دريد: أنكَظته([16]) إنكاظاً، ونَكَظْتُه نكظاً، إذا أعجلتَه. (نكع) النون والكاف والعين أصلانِ: أحدهما يدلُّ على لونٍ من الألوان، والآخر على* حَبْسٍ وردّ. فالأوّل: الأنكع: الأحمر المتقشِّر الأنف. يقال منه نَكِع. ونَكَعَة الطُّرْثُوت من أعلاه إلى قدر إصبع، عليه قِشرة حمراء. وشَفَة([17]) نَكِعة، شديدة الحمرة. ومن الأصل الآخر: نكعَهُ حَقَّه، إذا حَبَسه([18]) عنه. ونكَعه عنه: دَفَعه. ونكعتُه بالسَّيف وغيرِه: دفعتُه. ونكَعْتُه عن حاجته رددتُه عنها. ومنه نكعته الشيء مثل نَقَصْتُه، كأنَّك دفعتَه عن إكماله أكلاً وشُرْباً. ومن الباب النَّكُوع: المرأة القصيرة، والجمع نُكُع، كأنَّها حُبِست عن أن تطول. ورجلٌ هُكَعة نُكَعة: يثبت مكانَه لا يبرح، وهو من الحَبْس أيضاً. (نكف) النون والكاف والفاء أصلان: أحدُهما يدلُّ على قطع شيء وتنحيته، والآخر على عضوٍ من الأعضاء، ثم يقاس عليه. فالأوّل النَّكْف: تنحِيتُك الدُّموعَ عن خدِّكَ بإصبعك. ويقولون: رأينا غيثاً ما نكَفَه أحدٌ سار يوماً ولا يومين. يقول: ما قَطَعه. وبَحرٌ لا يُنْكَف، مثل لا يُنْزَح، والانتكاف، خُروجٌ من أرضٍ إلى ارض، أو أمرٍ إلى أمر. تقول: أراد هذا وانتكَفَ فأراد هذا، كأنَّه قطع عزْمَه الأوّل. وانتكف الأثرَ: وجَدَه. والأصل الآخر النَّكَف: جمع نَكفَة، وهي غُدّةٌ في أصل اللَّحْي. يقال: إبلٌ مُنكِّفة: ظهرت نَكَفاتُها. ثم قِيسَ على هذا فقيل: نَكِف من الأمر([19]) واستنكف، إذا أنِفَ منه. معنى القِياس في هذا أنَّه لما أنِفَ أعْرَضَ عنه وأراهُ أصل لَحْيِه، كما يقال أعْرضَ إذا ولاَّه عارِضَه وتركَ مواجَهَتَه. والأَنِفُ من هذا، كأنَّه شَمَخَ بأنْفِه دُونَه. والقياس في جميع هذا واحد. والله أعلم بالصَّواب. --------------ـــ ([1]) التكملة من المجمل. والذي في الجمهرة (3: 170): "والنكلة، من قولهم نكل به نكلة قبيحة، كأنه رماه بما ينكله". ([2]) الرجز لرياح الهذلي، كما في بقية أشعار الهذليين 71 وحواشي الجمهرة (3: 170). وأنشده في المجمل واللسان (نكل) بدون نسبة. وصواب روايته: "فارم" كما في البقية واللسان لأن قبله: * يا رب أشقاني بنو مؤمل * وبعده: * بصخرة أو عرض جيش جحفل * ([3]) لرؤبة في ديوانه 166 والمجمل واللسان (نكه). ([4]) في الأصل: "وهم عن الصراط لناكبون"، تحريف وهي الآية 74 من سورة المؤمنين، وهي: {وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط لناكبون. ([5]) سبق إنشاده في (أتي). وانظر الحيوان (5: 97) والبيان (3: 43) واللسان (حلل، أتو). ([6]) من معلقة طرفة. وصدره: * وقربت بالقربى وجدك إنه * ([7]) ويقال نكد أيضاً، بالفتح، وأنكد. ([8]) ذكر في القاموس، ولم يذكر في اللسان. ([9]) للأعشى في ديوانه 72 واللسان (نكر). ([10]) في الأصل: "تستر". ([11]) الحولاء، بضم الحاء وكسرها مع فتح الواو، هي من الناقة كالمشيمة للمرأة، وهي جلدة ماؤها أخضر تخرج مع الولد. وفي الأصل: "من الجولا"، صوابه في المجمل واللسان. ([12]) التكملة من المجمل واللسان. ([13]) ديوان ذي الرمة 103 واللسان (نكز، ذمم). ([14]) الجمهرة (3: 86). ([15]) للأعشى في ديوانه 6 والمجمل واللسان (نكظ). والتكملة في أول البيت من هذه المراجع. ([16]) في الأصل: "أنكظه"، صوابه من الجمهرة (3: 124). ([17]) في الأصل: وشفعة"، صوابه في المجمل واللسان. ([18]) في الأصل: "تحبسه"، صوابه في المجمل. ([19]) يقال نكف من الأمر، وعن الأمر أيضاً.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR606 harf- نكب عن كذا. أي: مال. قال تعالى: ﴿عن الصراط لناكبون﴾ [المؤمنون /74] والمنكب: مجتمع ما بين العضد والكتف، وجمعه: مناكب، ومنه استعير للأرض. قال تعالى: ﴿فامشوا في مناكبها﴾ [الملك/15] واستعارة المنكب لها كاستعارة الظهر لها في قوله: ﴿ما ترك على ظهرها من دابة﴾ [فاطر/45]. ومنكب القوم: رأس العرفاء (قال الجاحظ: وهم ثلاثة: منكب، ونقيب، وعريف. انظر: الحيوان 6/158). مستعارمن الجارحة استعارة الرأس للرئيس،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.057 harfن ك ب
نكب عنه ونَكِب وتنكّب عنه وتنكّبه ونكّب عنه ونكّبه ونكّبتُه عنه ونكّبته إيّاه.
ورجل وجمل أنكب: يمشي في شسقّ.
ونكبت الريح: مالت عن مهابّ الرياح وريحٌ نكباء ورياح نكبٌ والنّكبياء: التي تهبّ بين الصّبا والشّمال خاصّةً.
ونكب كنانته: نكسها فأخرج ما فيها.
ونكب كنانته: نكسها فأخرج ما فيها.
ونكب الإناء: استنظف ما فيه.
ومن المجاز: هزّ منكبه لكذا وهزّوا له مناكبهم:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.546 harfنَكَبَ عن الشيءِ وعن الطريق يَنْكُب نَكْباً ونُكُوباً، ونَكِبَ نَكَباً، ونَكَّبَ، وتَنَكَّبَ: عَدَلَ؛ قال: إِذا ما كنتَ مُلْتَمِساً أَيامَى، * فَنَكِّبْ كلَّ مُحْتِرةٍ صَناعِ وقال رجل من الأَعراب، وقد كَبِرَ، وكان في داخل بيته، ومَرَّتْ سَحابةٌ: كيفَ تَراها يا بُنَيَّ؟ قال: أَراها قد نَكَّبَتْ وتَبَهَّرَتْ؛ نَكَّبَتْ: عَدَلَتْ؛ وأَنشد الفارسي:
هما إِبلانِ، فيهما ما عَلِمْتُمُ، * فَعَنْ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR347 harf* ن ك ب * * نَكَبَ * عن الطريق عدل وبابه نصر ويُقال * نَكَّبَ * عنه * تَنْكِيباً * و * تَنَكَّبَ * عنه * تَنَكُّباً * أي مال وعدل و * نَكَبَّهُ تَنْكِيبا * عدل عنه واعتزله و * تَنَكَّبَهُ * تجنبَّه و * النَّكْبَةُ * واحدة * نَكَباتِ * الدهر و * نُكِبَ * الرجل على ما لم يُسم فاعله فهو * مَنْكُوبٌ * و * المَنْكِبُ * كالمجلِس مجمع عظم العضُد والكتف
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.799 harfنكب عنه، أي عن الشيء وعن الطريق، كنصر وفرح، ينكب، وينكب نكبا بفتح فسكون. نكب، نكبا محركة، ونكوبا بالضم، مصدر ينكب كينصر. ففي كلامه لف ونشر، هكذا أورده ابن سيده وابن منظور. فقول شيخنا: النكب، محركة، غريب، ولعله مصدر: نكب، كفرح، على غرابته وفقده من أكثر الدواوين مما يقضى منه العجب، كما لا يخفى على متأمل: عدل، كنكب تنكيبا، وتنكب. ومنه قول الأعرابي في وصف سحابة: قد نكبت، وتبهرت؛ أي: عدلت؛ وأنشد
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR13.487 harfنَكَبَ عَنْهُ
1 نَكَبَ عَنْهُ ذ , aor. نَكُبَ , inf. n. نُكُوبٌ (S, K) and نَكْبٌ; and نَكِبَ, aor. نَكَبَ , inf. n. نَكَبٌ: (M, L, K;) and ↓ نكّب, (inf. n. تَنْكِيبٌ, TA;) and ↓ تنكّب; (K;) He deviated, or turned aside, or away, from it, (K,) from the road, (S,) or from another thing. (TA.) [You say] الطَّرِيقَ ↓ نكّبهُ, (الطريق being put in the accus. case, inf. n. تَنْكِيبٌ, TA,) and [عَنِ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.775 harfنَكَبَ
نَكَبَ U ( n. ac. نَكْب 1 , نُكُوْب 27 )
a. [ 'An ], Deviated.
b. ( n. ac. نُكُوْب 27 ), Blew obliquely ( wind ).
c. ( n. ac. نَكْب 1 ) [ acc. or Bi ], Threw, cast; threw down.
d. Overturned.
e. Cut, wounded.
f. ( n. ac. نَكْب 1 , نَكَب 4 ), Tried, afflicted.
g. ( n. ac. نِكَاْبَة 23t , نُكُوْب 27 ) [ 'Ala ], Defended, protected.
نَكِبَ
نَكِبَ A ( n. ac. نَكَب 4 ),
a. see
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok27.162 harfنكب
نَكَبَ - يَنْكُبُ (نَكِبَ - يَنْكَبُ) - نَاكِب - نَاكِبُوْن - مَنْكَب - مَنْكِب - مَنَاكِب
نَكَبَ - يَنْكُبُ (نَكِبَ - يَنْكَبُ) + كائن + عن شيء أو كائن: يتحرك منحرفاً ومائلاً ومبتعداً عنه: يتحرك كائن نسبة لكائن آخر فيصنع معه زاوية: يتحرك كائنان ملتصقان بحيث يبتعد أحدهما عن الآخر من أحد جانبيه ويبقى الجانب الآخر قريباً منه: تشبه حركة
Mücavir kökler10 mücavir (19 toplam)
- مشي
1 ortak ayet · Yürür
- نشر
1 ortak ayet · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
- ذلل
1 ortak ayet · Zeyl etek denektir
- صرط
1 ortak ayet · Yol
- أكل
1 ortak ayet · Ekel pas demektir
- رزق
1 ortak ayet · Üzüm demektir
- أخر
1 ortak ayet · Uhur ense demektir
- جعل
1 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- أرض
1 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- أمن
1 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
Geçtiği ayetler(2)
وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ
SapanlarAma ahirete inanmayanlar, mutlaka bu yoldan sapmaktadırlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نكب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زاغ, عدل, صدف |
| Zıt Kök | قوم |
| Çekirdek Özet 1 | Doğru hattan yana eğilme, ana eksenden sapma, omza ve yüksek yan yüzeye ait olma |
| Çekirdek Özet 2 | Hidayet ve dosdoğru yoldan bilerek veya savrularak yan hatta kayma, yeryüzünün omuzlarında ve engebeli yollarında yürüme |
| Çekirdek Özet 3 | Eksen dışına çıkışın getirdiği sarsıntı ve felaket ile zemin üzerindeki tabiî eğim ve kot farklarının yönetimi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bireysel bir kaza veya anlık şaşkınlık olarak algılayıp yapısal sapma ve yeryüzü topografyasıyla kurulan eksenel ilişkiyi gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نك | Eksenden çıkarma, yönü tersine çevirme, zedeleme veya geri çekilme hareketi; نكث, نكس, نكص, نكر köklerinde olduğu gibi doğrusal gidişatı bozma veya ters yüz etme. | ب | Temas, kuşatma ve beden/yüzey katmanını ekleyerek eksenden sapmayı bedensel bir uzva (omuz/yan taraf), fiziksel bir engebe hattına veya yoldan açıkça yana savrulmaya dönüştürür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, canlılık | Hareketteki süreklilik, bir hat boyunca akış ve yönelim dinamiği. |
| ك | Avuç içi, kavrama, bükme | Eğrilme, bükülme, doğrusal çizgiyi kavrayarak yana doğru açma veya kırma. |
| ب | Çadır, ev, sınır | Mekânsal zemin, beden yapısı, sınır oluşturan omuz veya yeryüzü parçası. |
| نكب | Sürekli bir akışın bükülerek sınıra veya yan hatta kayması | Doğrusal bir doğrultuda ilerleyen hareketin bükülüp ana hattan çıkarak yan hatta, omuza ya da çevre sınıra doğru yönelmesi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin omzundaki bir rahatsızlık nedeniyle bir tarafa eğilerek yürümesi; rüzgârın dört ana yönün dışına çıkarak ara yönden esmesi (nekbâ rüzgârı); ayağın taşa çarpıp tökezlemesi ve aşınması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa el-Âmirî muallakasında sert taşlara basmaktan tabanı yaralanıp aşınmış devenin durumunu anlatırken kökü fiziksel aşınma ve tökezleme anlamında kullanır: وتصكُّ المرو لما هجرت / بِنَكيبٍ معرٍ دامي الأظل |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde kabile veya topluluk işlerini yürüten, reisin yardımcılığını üstlenen ve bir nevi omuz görevi gören güvenilir kişilere منكب denilmiş; yönünden sapan rüzgâr ile eksenden çıkan ok için de bu kök kullanılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Lisānü’l-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça نكب kökü, Sami dil ailesinde eksenden sapma, yana eğilme, tökezleme ve bir engelle karşılaşarak yön değiştirme semantik alanına aittir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök doğrudan aynı üçlü biçimle yaygın olmasa da, bir cisme çarpma, tökezleme ve zarar görme anlamındaki köklerle fonetik ve anlamsal bir geçişkenlik gösterir; nitekim Süryanicede vurma, yaralama ve zarara uğratma bağlamında benzer ses öbekleri mevcuttur. Arapçada kök, hem morfolojik bir uzuv adı olan omuz (kol ile gövdenin birleştiği eğimli ve dışa taşkın yan hat) hem de ana rüzgâr hatlarından sapan ara rüzgâr ve doğru yoldan çıkma gibi çok yönlü ve soyutlaşabilen bir anlam matrisine kavuşmuştur. Bu durum, kökün ilksel somut çekirdeğinde yer alan «düz çizgideki aksama ve yana kayma» fikrinin Arap dilinde hem coğrafi ve topoğrafik bir terime hem de ahlaki ve ontolojik bir sapmaya dönüştüğünü gösterir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نكب kökünden türeyen منكب ve نكوب | Bedenin en güçlü yan çıkıntısı olan omuz ile doğrusal çizgiden yana doğru kırılma ve sapma anlamları birbiriyle doğrudan irtibatlıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerinde tökezleme, çarpma ve yana eğilme | Klasik Süryanice ve İbranicedeki tökezleme ve vurulma kökleriyle paylaşılan eksenden sapma ve hasar alma teması. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yön değiştirme ve bükülme tabakası | Belirgin fark tespit edilmedi | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نكب | Anlamlı | Yana eğilmek, sapmak, omuz | Doğru hattan ve ana istikametten yan tarafa kaymak, bedenin veya arazinin omuz kısmı. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| نبك | Anlamlı | Yükselti, tümsek | Yeryüzünde sert, sivri ve yüksek tepecikler; toprak kabarması. | Kur'an'da geçmez; yükseklik ve çıkıntı fikrinde ortaklaşır. |
| كنب | Anlamlı | Sertleşmek, kalınlaşmak | Ağır iş yapmaktan ötürü el ayasının veya derinin sertleşip nasır bağlaması. | Kur'an'da geçmez; sertlik ve dış yüzey teması. |
| كبن | Anlamlı | Geri çekilmek, büzülmek | Bir şeyden çekinmek, geri durmak, boynunu büküp içine kapanmak. | Kur'an'da geçmez; ana hattan içeri/yana çekilme ilişkisi. |
| بنك | Anlamlı | Kök salmak, yerleşmek | Bir yerde sabit kalmak, bir şeyin aslı ve temeli (mütekebbir kimse). | Kur'an'da geçmez; merkezde sabitlenme ile zıt kutup bağı. |
| بكن | Anlamlı | Birbirine girmek, karışmak | Nesnelerin veya işlerin karmaşık hale gelmesi, düğümlenmesi. | Kur'an'da geçmez; Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel kaydedilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نكب | Merkez | Doğrultudan yana kaymak, omuz | Belirlenmiş ana ekseni bırakıp yan tarafa, tali bir yöne veya uçuruma doğru sapmak. | Hem fiziksel arazi kotunu hem de ahlaki çizgiyi terk etmeyi içerir. |
| زاغ | Komşu | Meyletmek, eğrilmek | Bakışın, kalbin veya zihnin odak noktasından hafifçe yana kayması; içsel eğilim. | نكب köküne göre daha süptil ve içsel bir yöneliş sapmasıdır. |
| عدل | Komşu | Sapmak, dönmek / dengelemek | Bir çizgiden başka bir tarafa yönelmek veya iki tarafı denk kılmak. | نكب doğrudan bir eksen kırılmasını ve tali yola savrulmayı bildirir. |
| صدف | Komşu | Yüz çevirmek, geri durmak | Karşılaşmaktan bilinçli olarak kaçınarak gövdeyi başka tarafa çevirmek. | نكب ise hareket halindeyken ana yolu bırakıp yan vadiye kaymaktır. |
| قوم | Zıt | Dosdoğru durmak, istikamet | Hiçbir tarafa eğilmeden, dik, sağlam ve ana eksen üzerinde sebat etmek. | نكب kökünün zıddı olarak istikameti ve dik duruşu ifade eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نكب | Yana sapmak, omuz | Belirli bir yoldan veya amaçtan yan hatta çıkmak; arazinin veya bedenin omuz noktası. | Kesin |
| Latince | deviare, declinare, humerus | Yoldan sapmak, eğilmek, omuz | Deviare eylemi doğrudan doğru yoldan çıkmayı (de-via), humerus ise omuz yapısını karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | deviate, swerve, shoulder | Sapmak, eksenden çıkmak, omuz | Deviate ve swerve çizgiden yana savrulmayı verirken shoulder coğrafi ve fiziki omuzu karşılar. | Kesin |
| Almanca | abweichen, Schulter | Sapmak, ayrılmak, omuz | Abweichen belirlenmiş rotayı terk etmeyi, Schulter ise bedensel ve topoğrafik yükseltiyi bildirir. | Güçlü |
| Fransızca | dévier, épauler | Sapmak, yan hatta geçmek | Dévier eksenel rotadan uzaklaşmayı, épaule ise fiziki yük taşıyıcı omuz bölgesini anlatır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لناكبوون (el-Mü'minûn 23:74) | Hak yoldan ve tevhid ekseninden bilinçli olarak sapanlar | Dosdoğru yola (sırat-ı müstakîm) çağrıldıkları halde ahirete inanmadıkları için rotadan çıkan inkârcıların tutumu. |
| مناكبها (el-Mülk 67:15) | Yeryüzünün omuzları, engebeleri, dağlık ve geniş yan yolları | İnsanın rızık aramak için yeryüzünün her tarafında, yüksek ve engebeli yollarında yürümesine imkân tanıyan ilahi teshir bağlamı. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve dalalet doktrini | Sırat-ı müstakîmden sapmanın (nükûb) iradi bir tercih mi yoksa kalbi bir körleşme mi olduğu tartışması. | Hak eksenden ontolojik ve ahlaki uzaklaşma. |
| Fıkıh | İbadet yönü ve seyrüsefer hükümleri | Kıble istikametinden sapma dereceleri ve yeryüzünde rızık peşinde sefer etmenin (meşy fi'l-menâkib) meşruiyeti. | İstikametten sapma sınırları ve arazide intikal. |
| Tefsir | مناكب kelimesinin mecaz ve hakikat tahlili | Menâkibın yeryüzünün dağları mı, yaylaları mı yoksa ana ticaret yolları mı olduğu meselesi. | Yeryüzünün omuzları ve topografik engebeleri. |
| Hadis | Yoldan uzak durma ve sakınma ifadeleri | Kötülükten veya fitneden uzaklaşmayı emreden rivayetlerde geçen tenekkeb / nekkib emirleri. | Bir şeyden yana çekilmek ve kendini korumak. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Sırat ve hidayet ekseni | İstikametten kopuş | Tevhid omurgasından ayrılarak bâtıl yan yollara dağılmayı önleme. | Hakikatin tek bir dosdoğru hat olduğu, ondan her sapmanın felaket getirdiği bilinci. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve metodoloji | Rota sapması (sapınç) | Doğrulanabilir ana eksenden hipotez veya gözlem hatalarıyla ayrılma. | Bilimsel araştırmada metodolojik omurganın yitirilmesi sonucunda ulaşılan yanılgı. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu otoritesi | Bürokrasi omuzları | Kamu düzeninde yükü taşıyan ve merkezle taşra arasında köprü kuran kadrolar. | Klasik ıstılahtaki menkib (reis yardımcısı) gibi sistemin taşıyıcı yan unsurları. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim coğrafyası ve ticaret | İntikal ve lojistik | Kaynaklara ulaşmak üzere yeryüzünün engebeli arazilerini ve koridorlarını aşma. | Arzın omuzlarında yürüyerek rızkın arandığı küresel ticaret ve tedarik hatları. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal çizgiden açısal sapma (vektörel deviasyon) | Bir eksen boyunca ilerleyen vektörün bir iç veya dış kuvvet etkisiyle açısını değiştirerek ana yörüngeden çıkması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Normatif sapma (sosyal anomi ve marjinalleşme) | Toplumun veya bireyin belirlenmiş ahlaki ve hukuki ana akım ilkeleri terk edip marjinal veya yıkıcı yan tutumlara kayması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel bir talihsizlik, rastlantısal bir afet (nekbe) veya basit bir günah olarak okuyup, kökün barındırdığı eksenel topoğrafya ve yol sistematiğini ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın varoluşsal rotası (sırat) ile yeryüzünün fiziki zemin tasarımı (arzın omuzları) arasında kurulan muazzam bir dengeyi ifade eder; insan hem yeryüzünün dağlık ve sarp omuzlarında yürümeli hem de hakikat yolunun omurgasından sapmamalıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yoldan sapmayı sadece ahlaki bir kusur sayıp fiziki dünyadaki intikal, çaba ve yeryüzü topografyasıyla olan ilişkisini koparmak; ya da afeti kadere yükleyip rotadan sapmanın iradi boyutunu göz ardı etmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel kavramı olan sırat-ı müstakîm (dosdoğru yol) tasavvurunun karşıt hareketini en berrak ve anatomik şekilde tanımlayan köktür; sapmanın basit bir durma değil, rotayı yan tarafa kırma olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hidayet, ahiret inancı ve istikamet eksenini konu edinen ayetler (el-Mü'minûn 23:74) ile yeryüzünün imarı, tabii coğrafya ve rızık arayışını tanzim eden ayetlerde (el-Mülk 67:15) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sapmanın bilinçsiz bir kayboluştan ibaret olduğu zannını düzeltir; sapkınlığın açık bir ana hat varken bilinçli olarak yan patikalara meyletmekten kaynaklandığını ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamOmzun gövdeden dışa taşkın eğimli yapısı, arazinin yüksek ve engebeli yamaçları, ayağın taşa çarpması ve rüzgârın ana yönden saparak esmesi.
- Soyut anlamBelirlenmiş hakikat ekseninden, meşru hedeften veya ahlaki omurgadan bilerek veya savrularak yan yönlere kayma hali.
- Sistematik karşılıkİnsanın yeryüzünün fiziki omuzlarında (coğrafyasında) aktif olarak hareket ederken manevi ve ontolojik eksende dosdoğru hattan sapmama disiplini.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde belirlenmiş ana istikamet üzerindeki doğrusal ilerleyişi; bu doğrultudan meydana gelen açısal kırılmayı ve sapmayı; ana eksenden koparak yan tarafa yönelen bileşeni temsil eder. ifadesi ise başlangıçtaki hakikat ve istikamet vektörü () ile sapan rota () arasındaki mesafenin sıfırdan büyük hale gelerek hedeften kalıcı bir uzaklaşma (nükûb) doğurduğunu gösterir.