نكب
ن - ك - ب
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Onun açılanma yerleri
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.266 harfالكاف والنون والباء معهما
ك ن ب، ك ب ن، ن ك ب، ن ب ك، ب ن ك مستعملات كنب: الكَنَبُ: غلظ يعلو اليد، إذا مجلت من العمل، وصلبت قيل: قد أكنَبَت يدهُ، قال:
قد أكْنَبَتْ يداك بعد لين
وهمتا بالصبر والمرون
وقال:
وأكنَبَت نسوره وأكْنَبا
كبن: الكَبْنُ: عدو لين في استرسال، كَبَنَ يكْبِنُ كُبوناً وكَبناً فهو كابنٌ، قال:
يمر وهو كابنٌ حييُّ
وكَبَنْتُ الثوبَ، وخبنته مثله.
نكب: النَّكَبُ: شبه ميل. وإنه
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.484 harfأبو زيد: نَكَبَ عن الطريق يَنْكُبُ نُكوباً، أي عدلَ. ونَكَبَ على قومه يَنْكُبُ نِكابَةً، إذا كان مَنْكِباً لهم يعتمدون عليه؛ وهو رأس العرفاء. ونَكَبَتْهُ الحِجارَةَ نَكْباً، أي لَثَمَتْهُ وخَدَشَتْهُ. والنَكيب: دائرة الحافر والخفّ. قال لبيد:
وتَصُكُّ المَرْوَ لمَّا هَجَّرَتْ بنَكيبٍ مَعِرٍ دامي الأظَلّ
ونَكَبَ كِنانته نَكْباً: كَبَّها. ونَكَّبَهُ تنكيب، أي عدل عنه واعتزله. وتَنَكَّبه، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.915 harfك ن ب
كنب ، كبن ، نكب ، نبك ، بنك ، بكن : مستعملات .
كنب : ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : أكْنَبَتْ يَدُهُ فهي مُكْنِبَةٌ ، وثَفِنتَ ثَفَناً : مِثْلُه .
وأنشد ابن السكيت :
قَدْ أكْنَبَتْ يَدَاكَ بَعْدَ لِينِ
وبَعْدَ دُهْنِ البَانِ والمَضْنُونِ
وهَمَّتَا بالمَسِّ والمُرُونِ
والمضنون : جِنْس من الغالية .
وقال العجاج :
قَدْ أَكْنَبَتْ نُسُورهُ وأكْنَبَا
أَيْ : غَلَظَتْ وَعَسَتْ .
وقال الليث : الكَنَبُ :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.505 harf(باب النون والكاف وما يثلثهما)
(نكل) النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله.
ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR606 harf- نكب عن كذا. أي: مال. قال تعالى: ﴿عن الصراط لناكبون﴾ [المؤمنون /74] والمنكب: مجتمع ما بين العضد والكتف، وجمعه: مناكب، ومنه استعير للأرض. قال تعالى: ﴿فامشوا في مناكبها﴾ [الملك/15] واستعارة المنكب لها كاستعارة الظهر لها في قوله: ﴿ما ترك على ظهرها من دابة﴾ [فاطر/45]. ومنكب القوم: رأس العرفاء (قال الجاحظ: وهم ثلاثة: منكب، ونقيب، وعريف. انظر: الحيوان 6/158). مستعارمن الجارحة استعارة الرأس للرئيس،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.057 harfن ك ب
نكب عنه ونَكِب وتنكّب عنه وتنكّبه ونكّب عنه ونكّبه ونكّبتُه عنه ونكّبته إيّاه.
ورجل وجمل أنكب: يمشي في شسقّ.
ونكبت الريح: مالت عن مهابّ الرياح وريحٌ نكباء ورياح نكبٌ والنّكبياء: التي تهبّ بين الصّبا والشّمال خاصّةً.
ونكب كنانته: نكسها فأخرج ما فيها.
ونكب كنانته: نكسها فأخرج ما فيها.
ونكب الإناء: استنظف ما فيه.
ومن المجاز: هزّ منكبه لكذا وهزّوا له مناكبهم:
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.546 harfنَكَبَ عن الشيءِ وعن الطريق يَنْكُب نَكْباً ونُكُوباً، ونَكِبَ نَكَباً، ونَكَّبَ، وتَنَكَّبَ: عَدَلَ؛ قال: إِذا ما كنتَ مُلْتَمِساً أَيامَى، * فَنَكِّبْ كلَّ مُحْتِرةٍ صَناعِ وقال رجل من الأَعراب، وقد كَبِرَ، وكان في داخل بيته، ومَرَّتْ سَحابةٌ: كيفَ تَراها يا بُنَيَّ؟ قال: أَراها قد نَكَّبَتْ وتَبَهَّرَتْ؛ نَكَّبَتْ: عَدَلَتْ؛ وأَنشد الفارسي:
هما إِبلانِ، فيهما ما عَلِمْتُمُ، * فَعَنْ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR347 harf* ن ك ب * * نَكَبَ * عن الطريق عدل وبابه نصر ويُقال * نَكَّبَ * عنه * تَنْكِيباً * و * تَنَكَّبَ * عنه * تَنَكُّباً * أي مال وعدل و * نَكَبَّهُ تَنْكِيبا * عدل عنه واعتزله و * تَنَكَّبَهُ * تجنبَّه و * النَّكْبَةُ * واحدة * نَكَباتِ * الدهر و * نُكِبَ * الرجل على ما لم يُسم فاعله فهو * مَنْكُوبٌ * و * المَنْكِبُ * كالمجلِس مجمع عظم العضُد والكتف
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.799 harfنكب عنه، أي عن الشيء وعن الطريق، كنصر وفرح، ينكب، وينكب نكبا بفتح فسكون. نكب، نكبا محركة، ونكوبا بالضم، مصدر ينكب كينصر. ففي كلامه لف ونشر، هكذا أورده ابن سيده وابن منظور. فقول شيخنا: النكب، محركة، غريب، ولعله مصدر: نكب، كفرح، على غرابته وفقده من أكثر الدواوين مما يقضى منه العجب، كما لا يخفى على متأمل: عدل، كنكب تنكيبا، وتنكب. ومنه قول الأعرابي في وصف سحابة: قد نكبت، وتبهرت؛ أي: عدلت؛ وأنشد
نكب عنه، أي عن الشيء وعن الطريق، كنصر وفرح، ينكب، وينكب نكبا بفتح فسكون. نكب، نكبا محركة، ونكوبا بالضم، مصدر ينكب كينصر. ففي كلامه لف ونشر، هكذا أورده ابن سيده وابن منظور. فقول شيخنا: النكب، محركة، غريب، ولعله مصدر: نكب، كفرح، على غرابته وفقده من أكثر الدواوين مما يقضى منه العجب، كما لا يخفى على متأمل: عدل، كنكب تنكيبا، وتنكب. ومنه قول الأعرابي في وصف سحابة: قد نكبت، وتبهرت؛ أي: عدلت؛ وأنشد الفارسي: هما إبلان فيهما ما علمتم فعن أيها ما شئتم فتنكبوا
عداه بعن، لأن فيه معنى: اعدلوا وتباعدوا، وما زائدة. قال الأزهري: وسمعت العرب تقول: نكب فلان عن طريق الصواب، ينكب، نكوبا: إذا عدل عنه. ونكب عن الصواب كذلك، ونكبه، تنكيبا: نحاه، فهو إذا لازم، ومتعد. وفي حديث عمر، رضي الله عنه نكب عنا ابن أم عبد أي: نحه عنا. وتنكب فلان عنا، تنكبا: أي مال عنا. وفي الصحاح: نكبه، تنكيبا: عدل عنه، واعتزله. وتنكبه: تجنبه. وطريق ينكوب: على غير قصد. ونكبه الطريق، ينكب، بنصب الطريق؛ كذا نكب به عنه تنكيبا بمعنى عدل. وفي حديث الزكاة: نكب عن ذات الدر . وفي حديث آخر قال لوحشي: تنكب عن وجهي ، أي: تنح، أو أعرض عني. والنكب، بالفتح: الطرح، والإلقاء. وبالتحريك: هو الميل في الشيء، وفي المحكم: شبه ميل في الشيء، وأنشد: عن الحق أنكب وفي الأساس: ومن المجاز: وإنه أنكب عن الحق، وناكب عنه: مائل. قال ابن سيده: هو ظلع بالبعير من وجع في منكبه، أو داء يأخذ البعير في مناكبه. الأولى: يأخذ الإبل في مناكبها، كما هي عبارة غير واحد من أئمة اللغة، يظلع منه وتمشي منحرفة :أو النكب: لا يكون إلا في الكتف، نقله الجوهري عن العدبس. نكب البعير، بالكسر، ينكب، نكبا، وهو أنكب، قال رجل من فقعس: فهلا أعدوني لمثلـي تـفـاقـدوا إذ الخصم أبزى مائل الرأس أنكب وفي اللسان: بعير أنكب: يمشي متنكبا. والأنكب من الإبل كأنما يمشي في شق، وأنشد: أنكب زياف وما فيه نكد والنكباء: كل ريح، مطلق، أو من الرياح الأربع انحرفت ووقعت بين ريحين، وهي تهلك المال، وتحبس القطر، وقد نكبت تنكب نكوبا. أو النكباء التي لا يختلف فيها: هي التي تهب بين الصبا والشمال. والجربياء: التي بين الجنوب والصبا، قاله أبو زيد. أو نكب الرياح أربع، حكاه ثعلب عن ابن الأعرابي: أحدها الأزيب، سماه الجوهري، وهي نكباء الصبا والجنوب مهياف ملواح ميباس للبقل، وهي التي تجيء بين الريحين وجزم الطرابلسي في الكفاية، والمبرد وابن فارس، بأن الأزيب هو الجنوب لا نكباؤها. وابن سيده ذكر القولين كما للمصنف. الثانية: الصابية، وتسمى النكيباء أيضا، قال الجوهري وإنما صغروها، وهم يريدون تكبيرها، لأنهم يستبردونها جدا، وهي نكباء الصبا والشمال، معجاج، مصراد، لا مطر فيها، ولا خير عندها. الثالثة: الجربياء، ككيمياء، وهي نكباء الشمال والدبور، وهي قرة، وربما كان فيها مطر قليل. وجزم ابن الأجدابي أن الجربياء هي الشمال، وقد تقدم. وقول شيخنا: وزاد في الصحاح أنه يقال لهذه الكباء قرة، فيه تأمل، لأن قرة لم يجعلها اسما، بل وصفها به، كما وصف ما بعدها بقوله: حارة، وهي نيحة الأزيب، بفتح النون وكسر التحتية المشددة، كسيدة، التي تناوحها، أي: تقابلها، يقال: تناوح الشجر إذا قابل بعضه بعضا. قال شيخنا: وزعم الأصمعي أن النائحة سميت بهذا لأنها تقابل صاحبتها؛ وأنشد المبرد في الكامل لذي الرمة: سمعت الناس ينتجعون خيرا فقلت لصيدح انتجعي بلالا تناخي عند خير فتى يمـان إذا النكباء ناوحت الشمـالا
الرابعة: الهيف، بالفتح، وهي نكباء الجنوب والدبور حارة مهياف، وهي نيحة النكيباء، مصغرا؛ لأن العرب تناوح بين هذه النكب، كما ناوحوا بين القوم من الرياح. وقد نكبت الريح، تنكب، بالضم، نكوبا: مالت عن مهابها. ودبور نكب: نكباء. وفي الصحاح، النكباء: نكباء. وفي الصحاح: النكباء: الريح الناكبة التي تنكب عن مهاب الرياح القوم. والدبور: ريح من رياح القيظ لا تكون إلا فيه، وهي مهياف. والجنوب تهب في كل وقت. وقال ابن كناسة. مخرج النكباء ما بين مطلع الذراع إلى القطب، وهو مطلع الكواكب الشامية، وجعل ما بين القطب إلى مسقط الذراع مخرج الشمال، وهو مسقط كل نجم طلع من مخرج النكباء، من اليمانية واليمانية لا ينزل فيها شمس ولا قمر، إنما يهتدى بها في البر والبحر، فهي شآمية قال شمر: لكل ريح من الرياح الأربع نكباء، تنسب إليها. فالنكباء التي تنسب إلى الصبا هي التي بينها وبين الشمال، وهي تشبهها في اللين، ولها أحيانا عرام، وهو قليل، إنما يكون في الدهر مرة؛ التي تنسب إلى الشمال هي التي بينها وبين الدبور، وهي تشبهها في البرد، ويقال لهذه الشمال: الشامية كل واحدة منها عند العرب شامية، والنكباء التي تنسب إلى الدبور، هي التي بينها وبين الجنوب، تجيء من مغيب سهيل، وهي شبه الدبور في شدتها وعجاجها؛ والنكباء التي تنسب إلى الجنوب، هي التي بينها وبين الصبا، وهي أشبه الرياح بها في رقتها وفي لينها في الشتاء. كذا في لسان العرب. منكبا كل شيء. مجتمع عظم العضد والكتف، وحبل العاتق من الإنسان والطائر وكل شيء. وقال ابن سيده: المنكب من الإنسان، وغيره مجتمع رأس الكتف والعضد، مذكر لا غير، حكى ذلك اللحياني. قال سيبويه: هو اسم للعضو، ليس على المصدر ولا المكان؛ لأن فعله نكب ينكب، يعني: أنه لو كان عليه، لقيل منكب. قال: ولا يحمل على باب مطلع، لأنه نادر، أعني باب مطلع. ورجل شديد المناكب، قال اللحياني: هو من الواحد الذي يفرق فيجعل جميعا. قال: والعرب تفعل ذلك كثيرا، وقياس قول سيبويه أن يكونوا ذهبوا في ذلك إلىتعظيم العضو، كأنهم جعلوا كل طائفة منه منكبا. من المجاز: سرنا في منكب من الأرض والجبل، المنكب: ناحية كل شيء، وجمعه المناكب، وبه فسر بعضهم الآية، كما سيأتي. من المجاز: المنكب: عريف القوم، أو عونهم. وقال الليث: منكب القوم: رأس العرفاء، على كذا وكذا عريفا منكب. وفي حديث النخعي: كان يتوسط العرفاء والمناكب وعن ابن الأثير: المناكب: قوم دون العرفاء. وقد نكب على قومه، ينكب بالضم، نكابة بالكسر، ونكوبا بالضم، الأخيرة عن اللحياني: إذا كان منكبا لهم يعتمدون عليه. وفي المحكم: عرف عليهم. والنكابة: كالعرافة والنقابة. من المجاز: راش سهمه بمناكب المناكب في الريش من جناح نسر أو عقاب: بعد القوادم وهي أقوى الريش وأجوده. وفي اللسان: المنكب، في جناح الطائر عشرون ريشة: أولها القوادم، ثم المناكب، ثم الخوافي، ثم الأباهر ثم الكلى، بلا واحد. قال ابن سيده: ولا أعرف للمناكب من الريش واحدا، غير أن قياسه أن يكون منكبا. ونكب الإناء، ينكبه، نكبا: هراق ما فيه، ولا يكون إلا من شيء غير سيال، كالتراب ونحوه. نكب الكنانة، ينكبها، نكبا: نثر ما
فيها. وقيل: إذا كبها ليخرج ما فيها من السهام. وفي حديث سعد، قال يوم الشورى: إني نكبت قرني، فأخذت سهمي الفالج ، أي: كببت كنانتي. وفي حديث الحجاج: إن أمير المؤمنين نكب كنانته، فعجم عيدانها . نكبت الحجارة رجله، نكبا: لثمته، زاد في نسخة من الصحاح: وخدشته، أو نكبتها الحجارة أصابتها. والنكب: أن ينكب الحجر ظفرا، أو حافرا، أو منسما، فهو منكوب. ونكب. الأخير كفرح، هكذا في النسخ، وصوابه: نكيب على فعيل؛ قال لبيد:ها. وقيل: إذا كبها ليخرج ما فيها من السهام. وفي حديث سعد، قال يوم الشورى: إني نكبت قرني، فأخذت سهمي الفالج ، أي: كببت كنانتي. وفي حديث الحجاج: إن أمير المؤمنين نكب كنانته، فعجم عيدانها . نكبت الحجارة رجله، نكبا: لثمته، زاد في نسخة من الصحاح: وخدشته، أو نكبتها الحجارة أصابتها. والنكب: أن ينكب الحجر ظفرا، أو حافرا، أو منسما، فهو منكوب. ونكب. الأخير كفرح، هكذا في النسخ، وصوابه: نكيب على فعيل؛ قال لبيد: وتصك المرو لما هجرت بنكيب معر دامي الأظل ويقال: ليس دون هذا الأمر نكبة ولا ذباح. قال ابن سيده: حكاه ابن الأعرابي، ثم فسره فقال: النكبة: أن ينكبه الحجر؛ والذباح: شق في باطن القدم. وفي حديث قدوم المستضعفين بمكة: فجاؤوا يسوق بهم الوليد بن الوليد، وسار ثلاثا على قدميه. وقد نكبته الحرة ، أي: نالته حجارتها، وأصابته. ومنه النكبة، وهو ما يصيب الإنسان من الحوادث. وفي الحديث: أنه نكبت إصبعه ، أي: نالتها الحجارة. نكب به على الأرض: طرحه، وألقاه. وينكوب: ع، أو ماء، والأخير عن كراع. والنكبة، بالضم: الصبرة. وبالفتح: المصيبة من مصائب الدهر، وإحدى نكباته، كالنكب؛ وهو مجاز، وقد تقدم أنه من: نكبته الحجارة: لثمته، قال قيس بن ذريح: يشممنه لو يستطعن ارتشفنهإذا سفنه يزددن نكبا على نكب و ج: نكوب، بالضم. ونكبه الدهر، ينكبه، نكبا، ونكبا، بلغ منه، أو أصابه بنكبة ويقال: نكبته حوادث الدهر، فأصابته نكبة، ونكبات، ونكوب ونكب فلان، فهو منكوب. الأنكب: من لاقوس معه، ومثله في الصحاح. وانتكب الرجل كنانته، أو قوسه: ألقاه. هكذا في النسخ، والصواب: ألقاها على منكبه، كتنكبه. وفي الحديث: كان إذا خطب بالمصلى، تنكب على قوس أو عصا ، أي: اتكأ عليها؛ وأصله من تنكب القوس، وانتكبها: إذا علقها في منكبه. والمتنكب الخزاعي والسلمي: شاعران. فالخزاعي اسمه عمرو بن جابر، لقب بقوله: تنكبت للحرب العضوض التي أرى ألا من يحارب قومه يتـنـكـب والسلمي: يقال له البجلي أيضا نقله الصاغاني. والنكيب: دائرة الحافر والخف، هكذا في الصحاح، لكنه ضبطه دابرة بالموحدة. وفي هامشه بخط ابن القطاع: دائرة بالتحتية، كما هو في نسخ القاموس، وأنشد الجوهري قول لبيد الذي تقدم في النكيب: وتصك المرو لما هجرت
إلى آخره. ومما يستدرك عليه: قولهم: إنه لمنكاب عن الحق. وقامة نكباء: مائلة. وقيم نكب؛ والقامة: البكرة. والأنكب: المتطاول الجائر. ومناكب الأرض: جبالها، وقيل: طرقها، وقيل: جوانبها. وفي التنزيل العزيز: فامشوا في مناكبها قال الفراء: يريد في جوانبها، وقال الزجاج معناه: في جبالها، وقيل: في طرقها. قال الأزهري: وأشبه التفسير، والله أعلم، تفسير من قال: في جبالها، لأن قوله: هو الذي جعل لكم الأرض ذلولا معنها سهل لكم السلوك فيها، فأمكنكم السلوك في جبالها فهو أبلغ في التذليل. وفي الصحاح: المنكب من الأرض: الموضع المرتفع. وفي المثل: الدهر أنكب لا يلب، أي كثير النكبات، أي: كثير العدول عن الاستقامة. ويروى: أنكث، بالمثلثة. ومن المجاز: هزوا له مناكبهم، أي: فرحوا به. نكب فلان، ينكب، نكبا، أي: اشتكى منكبه. وفي حديث ابن عمر: وخياركم ألينكم مناكب في الصلاة أراد لزوم السكينة فيها. وقيل: أراد التمكين لمن يدخل في صف الصلاة. ونكبون: من قرى بخارى، وتقدم في نقب.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR13.487 harfنَكَبَ عَنْهُ
1 نَكَبَ عَنْهُ ذ , aor. نَكُبَ , inf. n. نُكُوبٌ (S, K) and نَكْبٌ; and نَكِبَ, aor. نَكَبَ , inf. n. نَكَبٌ: (M, L, K;) and ↓ نكّب, (inf. n. تَنْكِيبٌ, TA;) and ↓ تنكّب; (K;) He deviated, or turned aside, or away, from it, (K,) from the road, (S,) or from another thing. (TA.) [You say] الطَّرِيقَ ↓ نكّبهُ, (الطريق being put in the accus. case, inf. n. تَنْكِيبٌ, TA,) and [عَنِ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.775 harfنَكَبَ
نَكَبَ U ( n. ac. نَكْب 1 , نُكُوْب 27 )
a. [ 'An ], Deviated.
b. ( n. ac. نُكُوْب 27 ), Blew obliquely ( wind ).
c. ( n. ac. نَكْب 1 ) [ acc. or Bi ], Threw, cast; threw down.
d. Overturned.
e. Cut, wounded.
f. ( n. ac. نَكْب 1 , نَكَب 4 ), Tried, afflicted.
g. ( n. ac. نِكَاْبَة 23t , نُكُوْب 27 ) [ 'Ala ], Defended, protected.
نَكِبَ
نَكِبَ A ( n. ac. نَكَب 4 ),
a. see
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok27.162 harfنكب
نَكَبَ - يَنْكُبُ (نَكِبَ - يَنْكَبُ) - نَاكِب - نَاكِبُوْن - مَنْكَب - مَنْكِب - مَنَاكِب
نَكَبَ - يَنْكُبُ (نَكِبَ - يَنْكَبُ) + كائن + عن شيء أو كائن: يتحرك منحرفاً ومائلاً ومبتعداً عنه: يتحرك كائن نسبة لكائن آخر فيصنع معه زاوية: يتحرك كائنان ملتصقان بحيث يبتعد أحدهما عن الآخر من أحد جانبيه ويبقى الجانب الآخر قريباً منه: تشبه حركة
Mücavir kökler10 mücavir (19 toplam)
- مشي
1 ortak ayet · Yürür
- نشر
1 ortak ayet · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
- ذلل
1 ortak ayet · Zeyl etek denektir
- صرط
1 ortak ayet · Yol
- أكل
1 ortak ayet · Ekel pas demektir
- رزق
1 ortak ayet · Üzüm demektir
- أخر
1 ortak ayet · Uhur ense demektir
- جعل
1 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- أرض
1 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- أمن
1 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
Geçtiği ayetler(2)
وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ
SapanlarAma ahirete inanmayanlar, mutlaka bu yoldan sapmaktadırlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نكب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زاغ, عدل, صدف |
| Zıt Kök | قوم |
| Çekirdek Özet 1 | Doğru hattan yana eğilme, ana eksenden sapma, omza ve yüksek yan yüzeye ait olma |
| Çekirdek Özet 2 | Hidayet ve dosdoğru yoldan bilerek veya savrularak yan hatta kayma, yeryüzünün omuzlarında ve engebeli yollarında yürüme |
| Çekirdek Özet 3 | Eksen dışına çıkışın getirdiği sarsıntı ve felaket ile zemin üzerindeki tabiî eğim ve kot farklarının yönetimi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bireysel bir kaza veya anlık şaşkınlık olarak algılayıp yapısal sapma ve yeryüzü topografyasıyla kurulan eksenel ilişkiyi gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نك | Eksenden çıkarma, yönü tersine çevirme, zedeleme veya geri çekilme hareketi; نكث, نكس, نكص, نكر köklerinde olduğu gibi doğrusal gidişatı bozma veya ters yüz etme. | ب | Temas, kuşatma ve beden/yüzey katmanını ekleyerek eksenden sapmayı bedensel bir uzva (omuz/yan taraf), fiziksel bir engebe hattına veya yoldan açıkça yana savrulmaya dönüştürür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, canlılık | Hareketteki süreklilik, bir hat boyunca akış ve yönelim dinamiği. |
| ك | Avuç içi, kavrama, bükme | Eğrilme, bükülme, doğrusal çizgiyi kavrayarak yana doğru açma veya kırma. |
| ب | Çadır, ev, sınır | Mekânsal zemin, beden yapısı, sınır oluşturan omuz veya yeryüzü parçası. |
| نكب | Sürekli bir akışın bükülerek sınıra veya yan hatta kayması | Doğrusal bir doğrultuda ilerleyen hareketin bükülüp ana hattan çıkarak yan hatta, omuza ya da çevre sınıra doğru yönelmesi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin omzundaki bir rahatsızlık nedeniyle bir tarafa eğilerek yürümesi; rüzgârın dört ana yönün dışına çıkarak ara yönden esmesi (nekbâ rüzgârı); ayağın taşa çarpıp tökezlemesi ve aşınması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa el-Âmirî muallakasında sert taşlara basmaktan tabanı yaralanıp aşınmış devenin durumunu anlatırken kökü fiziksel aşınma ve tökezleme anlamında kullanır: وتصكُّ المرو لما هجرت / بِنَكيبٍ معرٍ دامي الأظل |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde kabile veya topluluk işlerini yürüten, reisin yardımcılığını üstlenen ve bir nevi omuz görevi gören güvenilir kişilere منكب denilmiş; yönünden sapan rüzgâr ile eksenden çıkan ok için de bu kök kullanılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Lisānü’l-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça نكب kökü, Sami dil ailesinde eksenden sapma, yana eğilme, tökezleme ve bir engelle karşılaşarak yön değiştirme semantik alanına aittir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök doğrudan aynı üçlü biçimle yaygın olmasa da, bir cisme çarpma, tökezleme ve zarar görme anlamındaki köklerle fonetik ve anlamsal bir geçişkenlik gösterir; nitekim Süryanicede vurma, yaralama ve zarara uğratma bağlamında benzer ses öbekleri mevcuttur. Arapçada kök, hem morfolojik bir uzuv adı olan omuz (kol ile gövdenin birleştiği eğimli ve dışa taşkın yan hat) hem de ana rüzgâr hatlarından sapan ara rüzgâr ve doğru yoldan çıkma gibi çok yönlü ve soyutlaşabilen bir anlam matrisine kavuşmuştur. Bu durum, kökün ilksel somut çekirdeğinde yer alan «düz çizgideki aksama ve yana kayma» fikrinin Arap dilinde hem coğrafi ve topoğrafik bir terime hem de ahlaki ve ontolojik bir sapmaya dönüştüğünü gösterir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نكب kökünden türeyen منكب ve نكوب | Bedenin en güçlü yan çıkıntısı olan omuz ile doğrusal çizgiden yana doğru kırılma ve sapma anlamları birbiriyle doğrudan irtibatlıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerinde tökezleme, çarpma ve yana eğilme | Klasik Süryanice ve İbranicedeki tökezleme ve vurulma kökleriyle paylaşılan eksenden sapma ve hasar alma teması. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yön değiştirme ve bükülme tabakası | Belirgin fark tespit edilmedi | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نكب | Anlamlı | Yana eğilmek, sapmak, omuz | Doğru hattan ve ana istikametten yan tarafa kaymak, bedenin veya arazinin omuz kısmı. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| نبك | Anlamlı | Yükselti, tümsek | Yeryüzünde sert, sivri ve yüksek tepecikler; toprak kabarması. | Kur'an'da geçmez; yükseklik ve çıkıntı fikrinde ortaklaşır. |
| كنب | Anlamlı | Sertleşmek, kalınlaşmak | Ağır iş yapmaktan ötürü el ayasının veya derinin sertleşip nasır bağlaması. | Kur'an'da geçmez; sertlik ve dış yüzey teması. |
| كبن | Anlamlı | Geri çekilmek, büzülmek | Bir şeyden çekinmek, geri durmak, boynunu büküp içine kapanmak. | Kur'an'da geçmez; ana hattan içeri/yana çekilme ilişkisi. |
| بنك | Anlamlı | Kök salmak, yerleşmek | Bir yerde sabit kalmak, bir şeyin aslı ve temeli (mütekebbir kimse). | Kur'an'da geçmez; merkezde sabitlenme ile zıt kutup bağı. |
| بكن | Anlamlı | Birbirine girmek, karışmak | Nesnelerin veya işlerin karmaşık hale gelmesi, düğümlenmesi. | Kur'an'da geçmez; Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel kaydedilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نكب | Merkez | Doğrultudan yana kaymak, omuz | Belirlenmiş ana ekseni bırakıp yan tarafa, tali bir yöne veya uçuruma doğru sapmak. | Hem fiziksel arazi kotunu hem de ahlaki çizgiyi terk etmeyi içerir. |
| زاغ | Komşu | Meyletmek, eğrilmek | Bakışın, kalbin veya zihnin odak noktasından hafifçe yana kayması; içsel eğilim. | نكب köküne göre daha süptil ve içsel bir yöneliş sapmasıdır. |
| عدل | Komşu | Sapmak, dönmek / dengelemek | Bir çizgiden başka bir tarafa yönelmek veya iki tarafı denk kılmak. | نكب doğrudan bir eksen kırılmasını ve tali yola savrulmayı bildirir. |
| صدف | Komşu | Yüz çevirmek, geri durmak | Karşılaşmaktan bilinçli olarak kaçınarak gövdeyi başka tarafa çevirmek. | نكب ise hareket halindeyken ana yolu bırakıp yan vadiye kaymaktır. |
| قوم | Zıt | Dosdoğru durmak, istikamet | Hiçbir tarafa eğilmeden, dik, sağlam ve ana eksen üzerinde sebat etmek. | نكب kökünün zıddı olarak istikameti ve dik duruşu ifade eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نكب | Yana sapmak, omuz | Belirli bir yoldan veya amaçtan yan hatta çıkmak; arazinin veya bedenin omuz noktası. | Kesin |
| Latince | deviare, declinare, humerus | Yoldan sapmak, eğilmek, omuz | Deviare eylemi doğrudan doğru yoldan çıkmayı (de-via), humerus ise omuz yapısını karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | deviate, swerve, shoulder | Sapmak, eksenden çıkmak, omuz | Deviate ve swerve çizgiden yana savrulmayı verirken shoulder coğrafi ve fiziki omuzu karşılar. | Kesin |
| Almanca | abweichen, Schulter | Sapmak, ayrılmak, omuz | Abweichen belirlenmiş rotayı terk etmeyi, Schulter ise bedensel ve topoğrafik yükseltiyi bildirir. | Güçlü |
| Fransızca | dévier, épauler | Sapmak, yan hatta geçmek | Dévier eksenel rotadan uzaklaşmayı, épaule ise fiziki yük taşıyıcı omuz bölgesini anlatır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لناكبوون (el-Mü'minûn 23:74) | Hak yoldan ve tevhid ekseninden bilinçli olarak sapanlar | Dosdoğru yola (sırat-ı müstakîm) çağrıldıkları halde ahirete inanmadıkları için rotadan çıkan inkârcıların tutumu. |
| مناكبها (el-Mülk 67:15) | Yeryüzünün omuzları, engebeleri, dağlık ve geniş yan yolları | İnsanın rızık aramak için yeryüzünün her tarafında, yüksek ve engebeli yollarında yürümesine imkân tanıyan ilahi teshir bağlamı. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve dalalet doktrini | Sırat-ı müstakîmden sapmanın (nükûb) iradi bir tercih mi yoksa kalbi bir körleşme mi olduğu tartışması. | Hak eksenden ontolojik ve ahlaki uzaklaşma. |
| Fıkıh | İbadet yönü ve seyrüsefer hükümleri | Kıble istikametinden sapma dereceleri ve yeryüzünde rızık peşinde sefer etmenin (meşy fi'l-menâkib) meşruiyeti. | İstikametten sapma sınırları ve arazide intikal. |
| Tefsir | مناكب kelimesinin mecaz ve hakikat tahlili | Menâkibın yeryüzünün dağları mı, yaylaları mı yoksa ana ticaret yolları mı olduğu meselesi. | Yeryüzünün omuzları ve topografik engebeleri. |
| Hadis | Yoldan uzak durma ve sakınma ifadeleri | Kötülükten veya fitneden uzaklaşmayı emreden rivayetlerde geçen tenekkeb / nekkib emirleri. | Bir şeyden yana çekilmek ve kendini korumak. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Sırat ve hidayet ekseni | İstikametten kopuş | Tevhid omurgasından ayrılarak bâtıl yan yollara dağılmayı önleme. | Hakikatin tek bir dosdoğru hat olduğu, ondan her sapmanın felaket getirdiği bilinci. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve metodoloji | Rota sapması (sapınç) | Doğrulanabilir ana eksenden hipotez veya gözlem hatalarıyla ayrılma. | Bilimsel araştırmada metodolojik omurganın yitirilmesi sonucunda ulaşılan yanılgı. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu otoritesi | Bürokrasi omuzları | Kamu düzeninde yükü taşıyan ve merkezle taşra arasında köprü kuran kadrolar. | Klasik ıstılahtaki menkib (reis yardımcısı) gibi sistemin taşıyıcı yan unsurları. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim coğrafyası ve ticaret | İntikal ve lojistik | Kaynaklara ulaşmak üzere yeryüzünün engebeli arazilerini ve koridorlarını aşma. | Arzın omuzlarında yürüyerek rızkın arandığı küresel ticaret ve tedarik hatları. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal çizgiden açısal sapma (vektörel deviasyon) | Bir eksen boyunca ilerleyen vektörün bir iç veya dış kuvvet etkisiyle açısını değiştirerek ana yörüngeden çıkması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Normatif sapma (sosyal anomi ve marjinalleşme) | Toplumun veya bireyin belirlenmiş ahlaki ve hukuki ana akım ilkeleri terk edip marjinal veya yıkıcı yan tutumlara kayması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel bir talihsizlik, rastlantısal bir afet (nekbe) veya basit bir günah olarak okuyup, kökün barındırdığı eksenel topoğrafya ve yol sistematiğini ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın varoluşsal rotası (sırat) ile yeryüzünün fiziki zemin tasarımı (arzın omuzları) arasında kurulan muazzam bir dengeyi ifade eder; insan hem yeryüzünün dağlık ve sarp omuzlarında yürümeli hem de hakikat yolunun omurgasından sapmamalıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yoldan sapmayı sadece ahlaki bir kusur sayıp fiziki dünyadaki intikal, çaba ve yeryüzü topografyasıyla olan ilişkisini koparmak; ya da afeti kadere yükleyip rotadan sapmanın iradi boyutunu göz ardı etmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel kavramı olan sırat-ı müstakîm (dosdoğru yol) tasavvurunun karşıt hareketini en berrak ve anatomik şekilde tanımlayan köktür; sapmanın basit bir durma değil, rotayı yan tarafa kırma olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hidayet, ahiret inancı ve istikamet eksenini konu edinen ayetler (el-Mü'minûn 23:74) ile yeryüzünün imarı, tabii coğrafya ve rızık arayışını tanzim eden ayetlerde (el-Mülk 67:15) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sapmanın bilinçsiz bir kayboluştan ibaret olduğu zannını düzeltir; sapkınlığın açık bir ana hat varken bilinçli olarak yan patikalara meyletmekten kaynaklandığını ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamOmzun gövdeden dışa taşkın eğimli yapısı, arazinin yüksek ve engebeli yamaçları, ayağın taşa çarpması ve rüzgârın ana yönden saparak esmesi.
- Soyut anlamBelirlenmiş hakikat ekseninden, meşru hedeften veya ahlaki omurgadan bilerek veya savrularak yan yönlere kayma hali.
- Sistematik karşılıkİnsanın yeryüzünün fiziki omuzlarında (coğrafyasında) aktif olarak hareket ederken manevi ve ontolojik eksende dosdoğru hattan sapmama disiplini.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde belirlenmiş ana istikamet üzerindeki doğrusal ilerleyişi; bu doğrultudan meydana gelen açısal kırılmayı ve sapmayı; ana eksenden koparak yan tarafa yönelen bileşeni temsil eder. ifadesi ise başlangıçtaki hakikat ve istikamet vektörü () ile sapan rota () arasındaki mesafenin sıfırdan büyük hale gelerek hedeften kalıcı bir uzaklaşma (nükûb) doğurduğunu gösterir.