نوس
ن - و - س
KÖK- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 12 sözlük
Üns, ok yayının iç tarafı, vahş yayın dış tarafının adıdır. İns kelimesi buradan gelişmiştir. Cins isim olarak da “insan” olarak kullanılmaktadır. İnsin çoğulu ünastır. Sonraları baştaki hemze düşmüş, bağımsız kelime olmuş, çoğulluk manasını korumaktadır. Kişilerin bir arada bulunmasına delalet eder. Kişiliği olmayan toplulukların adıdır. Hitapta mevcut olan halkı veya bütün insanları içine alır. Kur’an’da beş vakit namaz topluluklarına, cuma namazı topluluklarına veya bütün insanlara hitap etmek için kullanılır. Burada bütün insanlar kastedilmektedir ve “herkes” anlamındadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Üns, ok yayının iç tarafı, vahş yayın dış tarafının adıdır. İns kelimesi buradan gelişmiştir. Cins isim olarak da “insan” olarak kullanılmaktadır. İnsin çoğulu ünastır. Sonraları baştaki hemze düşmüş, bağımsız kelime olmuş, çoğulluk manasını korumaktadır. Kişilerin bir arada bulunmasına delalet eder. Kişiliği olmayan toplulukların adıdır. Hitapta mevcut olan halkı veya bütün insanları içine alır. Kur’an’da beş vakit namaz topluluklarına, cuma namazı topluluklarına veya bütün insanlara hitap etmek için kullanılır. Burada bütün insanlar kastedilmektedir ve “herkes” anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.776 harfباب السين والنون و و ا ي ء معهما
س ن و، ن س و، ن و س، و س ن، س ي ن، ن س ي، ن س أ، أ س ن، أ ن س مستعملات
سنو:
السّانيةُ: النّاقة يُسقَى عليها للأرضين. سَنَتِ السّانية تَسْنُو سُنُوّاً وسِناية، إذا اسْتَقَتْ. وسَنَوْتُ الماءَ سُنُوّاً وسِناوة. والسّانية: اسم الغرْب وأَداته، والجميعُ: السّواني.
والسّحابُ يسنو المطر، والقَوْمُ يستنون، إذا اسْتَنَوْا لأنفسهم، قال رؤبة:
بأيّ غربٍ إذ غَرَفْنا نستني
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR265 harfالنَوْسُ: تذبذبُ الشيء. وقد ناسَ يَنوسُ، وأناسَهُ غيره. ونُسْتُ الإبل أنوسُها نَوْساً: سُقْتُها. ورجلٌ نَوَّاسٌ بالتشديد، إذا اضطرب واسترخى. والناسُ قد يكون من الإنسِ ومن الجنّ، وأصله أناسٌ فخفِّف. قال الشاعر:
أنَّ المَـنـايا يَطَّـلِـعْ نَ على الأُناسِ الآمِنينا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR19.874 harfس ن ( و ا ى ء )
سنا ، وسن ، نوس ، نسي ، أسن ، أنس ، نسأ ، سان : ( مستعملة ) .
سنا : قال الليث : السّانِيَة جمعُها السَّوانِي : ما يُسقَى عليه الزُّروع والحيوانُ من كبيرٍ وغَيره .
وقد سَنَتِ السّانية تَسْنُو سُنُوّاً : إذا استَقَت وسِنايَةً وسِنَاوَة .
قال : والسَّحاب يَسْنُو المطر والقومُ يَسْتنون : إذا أسنَتوا لأنفسهم ، قال رؤبة :
بأيِّ غَرْبٍ إذ عرفنا نَسْتَنِي
ابن هانىء عن أبي زيد : سَنَت
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.140 harf(باب النون والواو وما يثلثهما)
(نوي) النون والواو والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين: أحدهما مَقْصَدٌ لشيء، والآخر عَجَمُ شيء.
فالأوَّل النَّوَى. قال أهلُ اللغة: النَّوَى: التَّحَوُّل من دار إلى دار. هذا هو الأصل، ثم حمل عليه البابُ كلُّه فقالوا: [نوَى] الأمرَ يَنوِيه، إذا قَصَدَ له. وممَّا يصحِّح هذهِ التآويلَ قولُهم: نَوَاه الله، كأنَّه قَصَدَه بالحِفْظِ والحِياطة. قال:
يا عَمرُو
(باب النون والواو وما يثلثهما) (نوي) النون والواو والحرف المعتلّ أصلٌ صحيح يدلُّ على معنيين: أحدهما مَقْصَدٌ لشيء، والآخر عَجَمُ شيء. فالأوَّل النَّوَى. قال أهلُ اللغة: النَّوَى: التَّحَوُّل من دار إلى دار. هذا هو الأصل، ثم حمل عليه البابُ كلُّه فقالوا: [نوَى] الأمرَ يَنوِيه، إذا قَصَدَ له. وممَّا يصحِّح هذهِ التآويلَ قولُهم: نَوَاه الله، كأنَّه قَصَدَه بالحِفْظِ والحِياطة. قال: يا عَمرُو أحسِنْ نَواكَ اللهُ بالرَّشَدِ *** واقرأْ سلاماً على الذَّلْفاءِ بالثَّمَدِ([1])* أي قصَدَك بالرَّشَد. والنِّيَّة: الوجه الذي تَنْوِيه. ونَوِيُّكَ: صاحبُك نيَّتُه نِيَّتُكَ. والأصل الآخر النَّوَى: نَوَى التَّمْر. وربما عبَّروا به عن بعض الأوزان. ويقال إنَّ النَّوَاة زِنَةُ خمسة دَرَاهم. وتزَوَّجها على نواةٍ من ذهب، أي وزنِ خمسةِ دراهمَ منه. وبالهمز كلمةٌ تدلُّ على النُّهُوض وناءَ ينوءُ نوءاً: نَهَضَ. قال: فقلنا لهم تِلْكُمْ إذاً بَعْدَ كرَّةٍ *** نغادر صَرْعَى نوؤُها متخاذِلُ([2])أي نهوضها ضعيف والنَّوْءُ من أنواءِ المطَر كأنَّه ينهَض بالمطر. وكلُّ ناهض بِثِقْلٍ فقد ناءَ. وناءَ البعيرُ بِحِمْلِهِ. والمرأة تنوء بها عجيزتُها، وهي تَنوءُ بها. فالأولى تُثْقَل بها، والثانية تنهض. ومن الباب المناوأة تكون بين القوم يقال: ناوَأَه، إذا عاداه. وهو قياسُ ما ذكرناه، لأنها المناهَضة، هذا ينوءُ إلى هذا وهو ينوءُ إليه أي يَنْهَض. (نوب) النون والواو والباء كلمةٌ واحدة تدلُّ على اعتياد مكان([3]) ورجوعٍ إليه. وناب يَنُوبُ، وانتاب ينتاب. ويقال إنَّ النُّوبَ: النَّحل، قالوا: وسمِّيَت به لرَعْيها ونَوْبِها إلى مكانها. وقد قيل إنَّه جمع نائب. وقول أبي ذؤيب: أرِقْتُ لذِكرِهِ من غير نَوْبٍ *** كما يَهْتاجُ مَوْشِيٌّ قَشِيبُ([4])(نوت) النون والواو والتاء ليس عندي أصلاً. على أنهم يقولون: ناتَ ينُوت ويَنِيتُ، إذا تمايَلَ من ضَعف. فإنْ صحَّ هذا فلعلَّ النُوتيَّ وهو المَلاّح، منه. (نوح) النون والواو والحاء أصلٌ يدلُّ على مقابَلة الشّيء للشيء. منه تناوَحَ الجَبَلان، إذا تقابَلاَ، وتناوحت الرِّيحانِ: تقابلتا في المَهبّ. وهذه الرِّيح نَيِّحةٌ لتلك، أي مقابِلتُها. ومنه النَّوح والمنَاحة، لتقابُلِ النِّساء عند البُكاء. (نوخ) النون والواو والخاء كلمةٌ واحدة، وهي أنَخْتُ الجَمَل. فأمَّا فِعل المطاوَعة منه فقالوا: أنَخْتُه فبَرَك، وقال آخرون: استناخ. وجاء في الحديث: "وإن أُنِيخَ على صخرةٍ استناخ". وقال الأصمعيّ أنختُه فتَنَوَّخ. (نور) النون والواو والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على إضاءةٍ واضطراب وقِلّة ثبات. منه النور والنار، سمِّيا بذلك من طريقة الإضاءة، ولأنَّ ذلك يكون مضطرِباً سريعَ الحركة. وتنوَّرْتُ النّار: تبصَّرتُها. قال امرؤ القيس: تنوَّرتُها من أذرعات وأهلُها *** بيثربَ أدنى دارِها نظرٌ عالِي([5])ومنه النَّور: نَور الشَّجر ونُوّارُهُ. وأنارت الشَّجرةُ: أخرجَتْ النَّوْر. والمَنَارة: مَفعلة من الاستنارة، والأصل مَنْوَرة. ومنه مَنَار الأرض: حُدودها وأعلامها، سمِّيت لبَيَانِها وظُهورها. والذي قُلناه في قِلّة الثبات امرأةٌ نَوَارٌ، أي عفيفة تنُورُ، أي تَنفِر من القَبيح، والجمع نُورٌ. ونارت: نَفَرت نَوْراً([6i]). قال: * أنَوْراً سَرْعَ ماذا يا فَروقُ([7]) * ونُرْت فلاناً: نَفَّرته. والنَِّوار: النِّفار. ومما شذَّ عن هذا الأصل النّؤُور: دُخَانُ الفَتيلة يتّخذُهُ كُحلاً وَوشْماً. ونَوَّرْت اللِّثة([8]): غَرَزْتها بإبرةٍ ثم جعلت في الغَرز الإثمد. (نوس) النون والواو والسين أصلٌ يدلُّ على اضطرابٍ وتذبذُب. وناسَ الشَّيءُ: تذَبْذَب، ينُوس. وسمِّي أبو نُوَاسٍ لذُؤَابتينِ له كانَتَا تنوسانِ. ويقولون: نُسْت الإبلَ: سُقْتُها. (نوش) النون والواو والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على تناوُل الشيء. ونُشْتُه نَوْشَاً. وتناوَشْتُ: تَنَاوَلْت. قال الله تعالى: ﴿وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِنْ مَكَانٍ بعِيد﴾ [سبأ 52]. ورَّبما عَدَّوْه بغير ألفٍ فقالوا: نُشْتُه خيراً، إذا أنَلتَه خيراً. وقول القائل([9]): * باتت تَنُوشُ العَنَق انتياشا([10]) * (نوص) النون والواو والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على تردُّدٍ ومجيءٍ وذهاب*. وناص عن قرنه يَنُوص نَوْصاً. والمَنَاص المصدر، والمَلْجأ أيضاً. قال سبحانه: ﴿وَلاَتَ حِينَ مَنَاصٍ﴾ [ص 3]. ويقولون: النَّوْص: الحِمار الوحشيّ لا يزالُ نائصاً: رافعاً رأسَه، يتردَّد كالجامح. وناوَصَ الجَرَّة: مارَسَها. ومرَّ تفسيرُه في باب الجيم([11]). (نوض) النون والواو والضاد فيه كلماتٌ متباينة. الأولى النّوض: وُصْلةٌ ما بين العَجُز والمَتْن. والثانية قولهم: ناض في البِلاد: ذهب. والثالثة الأنواض: الأودية، واحدها نَوْض. (نوط) النون والواو والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تعليق شيءٍ بشيء. ونُطْتُه به: علَّقته به. والنَّوْط: ما يَتعلَّق به أيضاً، والجمع أنواط. وفي المثل: "عاطٍ بغير أنواط" أي إنَّه يعطو يتناول الشَّيء وليس له ما يتعلق به. والنِّيَاط: عِرقٌ علّق به القلب، والجمع أنْوطة([12])، وهو النائط أيضاً. قال: * قَطْعَ الطَّبيب نائطَ المصفورِ([13]) * ونِياطُ المَفازةِ: بُعدها، سمِّي به لأنَّه كأنّه من بُعدِهِ نِيط أبداً بغيره. والأرنَب مقطِّعة النِّياط، لأنَّها تقطع البعيد. والتُّنَوِّط([14]): طائر؛ وهو قياسُه لأنَّه يَنُوط كالخيوط من الشَّجرة يجعلها وكراً. ونِيطَ فُلانٌ: أصابته نوْطة، وهي وَرَمٌ في الصَّدر. وهو عِندنا من نِياط القَلْب، كأنَّ الوجعَ أصابَ نِياطَه. ويقولون: نَوْطةٌ من طَلْح، كما يقال عِيصٌ من سِدْر. وسمِّيت لتعلُّق بعضِها ببعض. وبئر نَيِّطٌ، إذا كانت قَدْرَ قامة. (نوع) النون والواو والعين كلمتانِ، إحداهما تدلُّ على طائفةٍ من الشيء مماثلةٍ له، والثانية ضربٌ من الحَركَة. الأوَّل النَّوع من الشيء: الضَّرْب منه. وليس هذا من نَوْعِ ذاك. والثاني: قولهم: ناعَ الغُصن يَنوعُ، إذا تمايَلَ، فهو نائع. وقال بعضهم: لذلك يقال جائع نائع، أي مضطرب من شِدَّة جُوعه مُتمايِل. ويَدْعُون على الإنسان فيقولون: جُوعاً له ونُوعاً له. (نوف) النون والواو والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على علوٍّ وارتفاع. ونافَ يَنُوف: طالَ وارتفع. والنَّوْف: السَّنام([15])، وجمعه أنواف. وممكنٌ أن يكون قولهم: مائةٌ ونَيِّف([16]) من هذا، وقد ذكرناه في نيف للفْظِه. (نوق) النون والواو والقاف أصلٌ يدل على سمّوٍّ وارتفاع. وأرْفَعُ موضعٍ في الجبل نِيقٌ، والأصل الواو، وحوّلت ياءً للكسرة التي قبلها. وممكنٌ أن يكون النَّاقةُ من هذا القياس، لارتفاع خَلْقِها. وناقةٌ ونُوق([17]). و"استَنْوَق الجملُ" تشبيهٌ بها، ويضرب مثلاً لمن ذَلَّ بعد عِزّ. والنّاقة: كواكبُ على هيئة النّاقة([18]). وقولهم: تنوَّقَ في الأمر، إذا بالَغَ فيه، فعندنا أنَّه منه، وهم يشبِّهون الشيءَ بما يستحسنونه، وكأنَّ تنوَّق مقيسٌ على اسم الناقة، وهي عندهم من أحْسَنِ أموالهم. ومن قال تَنَوَّق خطأٌ فقد غَلِط([19])، وقياسه ما ذكرناه. والنِّيقة لا تكون إلاَّ من تَنَوّق. يقولون مثلاً: "خَرْقاءُ ذات نِيقَة"، يُضرَب للجاهل بالشَّيء يدَّعي المعرفة به. (نوك) النون والواو والكاف كلمةٌ واحدة، هي النَّوَاكة والنُّوك([20]) وهي الحُمْق. ورجلٌ أنْوَك ومُسْتنوِكٌ، وهم نَوْكَى([21]). (نول) النون والواو واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على إعطاءٍ. ونَوَّلته: أعطيته. والنَّوال: العَطاء. ونُلْتُه نَولاً مثل أنلته. وقولك: ما نَوْلُكَ أن تفعل كذا؛ فمنه أيضاً، أي ليس ينبغي أن يكون ما تُعطِيناهُ مِنْ نوالِك هذا. وقولُ لبيد: وقفتُ بهنَّ حتَّى قال صحبي *** جَزِعتَ وليس ذلك بالنَّوالِ([22])قالوا: النّوال: الصَّواب، وتلخيصه: ليس ذلك بالعطاء الذي [إن] أعطيتَناه كنتَ فيه مصيباً. وكذا قوله: فدَعِي الملامةَ ويْبَ غيرِكِ إنَّه *** ليس النّوال بلوم كلِّ كريم([23]) والقياس في كلِّه واحد. ومما شذَّ عن الباب المِنْوال: الخَشَبة* يلُفُّ عليها النَّاسِج الثَّوب. (نوم) النون والواو والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على جُمودٍ وسكونِ حركة. منه النَّوم. نامَ ينام نَوْماً ومَناما. وهو نَؤُومٌ ونُوَمَة([24]): كثير النَّوم. ورجل نومةٌ([25]):خاملٌ لا يُؤبَه له. ومنه استَنامَ لي فلانٌ، إذا اطمأنَّ إليه وسَكَنَ. والمَنَامة: القطيفة، لأنَّه ينامُ فيها. ويستعيرون منه: نامت السُّوق: كَسَدت. ونامَ الثَّوبُ: أخْلَقَ. (نون) النون والواو والنون كلمةٌ واحدة. والنُّون: الحُوت. و [ذو([26])] النُّون: سيفٌ لبعض العرب([27])، كأنَّه شُبِّه بالنون. (نوه) النون والواو والهاء كلمةٌ تدلُّ على سُموٍّ وارتفاع. وناه النَّبات([28]): ارتفع. وناهَت النّاقةُ: رفعَتْ رأسَها وصاحت. ومنه نُهْتُ بالشَّيء ونوَّهتُ: رفعت ذِكْرَه. ويقولون: ناهَتْ نَفْسُه: قوِيَتْ. --------------ـــ ([1]) أنشده في اللسان (نوى) ومعجم البلدان (ثمد الروم). ([2]) لجعفر بن علبة الحارثي في الحماسة (1: 10). ([3]) في الأصل: "اعتبار مكان". ([4]) في ديوان الهذليين (1: 92) برواية: "نقيب". وفي اللسان (نوب) برواية: "نقيب". وكلام ابن فارس هنا مبتور، والذي في المجمل: "ويقال إن النوب القرب". وأنشد بعده البيت. ([5]) ديوان امرئ القيس 56 واللسان (نور). وأذرعات يروى بالكسر مع التنوين وعدمه وبالفتح مع منع الصرف. ([6]) ويقال في المصدر "النوار" أيضاً بالفتح، والاسم بالكسر، نوار. ([7]) صدر بيت لزغبة الباهلي، أو لمالك بن زغبة الباهلي، أو لأبي شقيق الباهلي، في اللسان (نور، حذق) وإصلاح المنطق 41، 142. وعجزه: * وحبل الوصل منتكث حذيق * ([8]) في الأصل: "إليه". ([9]) كذا. وفي المجمل قبل إنشاد البيت التالي: "وناشت الإبل تنوش، إذا أسرعت النهض. قال". ([10]) أنشده في اللسان (نوش). ([11]) في الجزء الأول ص 413. ([12]) ونوط، أيضاً بالضم. ([13]) للعجاج في ديوانه 30 واللسان (نوط، صفر). ([14]) ويقال تنوط بفتح التاء والنون وتشديد الواو المضمومة. ([15]) قيده في اللسان بأنه السنام العالي. ([16]) ويقال نيف أيضاً بالتخفيف، وقيل التخفيف لحن أو لغة رديئة. ([17]) ويقال في جمعه أيضاً ناق ونياق وأنواق وأينق وأنوق وأنؤق وأونق. وجمع الجمع أيانق وأنياقات. ([18]) ذكرت في القاموس. وانظر الأزمنة والأمكنة للمرزوقي (2: 376). ([19]) في اللسان: "وتنوق في الأمر، أي تأنق فيه. وبعضهم لا يقول تنوق". وشاهده قول ذي الرمة: كأن عليها سحق لفق تنوقت *** به حضرميات الأكف الحوائك ([20]) بضم النون وفتحها أيضاً، كما في القاموس. ([21]) ونوك أيضاً. ([22]) ديوان لبيد ص110 طبع 1880 واللسان (نول). ([23]) كذا على الصواب في الأصل وديوان لبيد 84. وفي المجمل: "بنول كل كريم". ([24]) ويقال نوم أيضاً كصرد. ([25]) بالضم، وبضم ففتح. ([26]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس. ([27]) كان لمالك بن زهير فقتله حمل بن بدر فأخذه منه، ثم قتل الحارث بن زهير حمل بن بدر واستولى منه على ذي النون اللسان (نون). وفي القاموس أن "ذو النونين" سيف معقل ابن خويلد. ([28]) في الأصل: "النياه"، تحريف صوابه في المجمل واللسان.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR990 harf- الناس قيل: أصله أناس، فحذف فاؤه لما أدخل عليه الألف واللام، وقيل: قلب من نسي، وأصله إنسيان على إفعلان، وقيل: أصله من: ناس ينوس: إذا اضطرب، ونست الإبل؛ سقتها، وقيل: ذو نواس: ملك كان ينوس على ظهره ذؤابة فسمي بذلك، وتصغيره على هذا نويس. قال تعالى: ﴿قل أعوذ برب الناس﴾ [الناس/1] [والناس قد يذكر ويراد به الفضلاء دون من يتناوله اسم الناس تجوزا، وذلك إذا اعتبر معنى الإنسانية، وهو وجود العقل، والذكر،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR145 harfن و س
ناست الذؤابة: تذبذبت وأناسها صاحبها وله نواسة: ذؤابة تنوس.
والقرط ينوس في الأذن.
وأزل نواس الدّخان وهو ما تدلّى منه من السّقف.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.777 harfالناسُ: قد يكون من الإِنس ومن الجِنِّ، وأَصله أَناس فخفف ولم يجعلوا الأَلف واللام فيه عوضاً من الهمزة المحذوفة، لأَنه لو كان كذلك لما اجتمع مع المعوَّض منه في قول الشاعر:
إِنَّ المَنايا يَطَّلِعْـ
ـنَ على الأُناسِ الآمِنينا
والنَّوْس: تَذَبْذُبُ الشيء. ناسَ الشيءُ يَنوسُ نَوْساً ونَوَساناً: تحرك وتَذَبْذَبَ متَدَلِّياً.
وقيل لبعض ملوك حِمْيَر: ذو نُواس لضَفِيرَتَيْن كانتا تَنوسان على عاتِقَيْه.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR174 harf* ن و س * * النَّوْسُ * تذبذُب الشيء وبابه قال و * أَنَاسَهُ * غيره وفي حديث أُم زرع ﴿أَنَاس من حُلِيٍ أُذنيَّ﴾ و * النَّاسُ * قد يكون من الإنس ومن الجن وأصله أُناس فخُفِّف
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.491 harfالنوس، بالفتح، والنوسان، بالتحريك: التذبذب، وقد ناس الشيء ينوس نوسا ونوسانا: تحرك وتذبذب متدليا. وذو نواس، بالضم: زرعة بن حسان، وهو ذو معاهر تبع الحميري من إذواء اليمن وملوكها، سمي بذلك لذؤابة كانت تنوس، ونص الصحاح: لذؤابتين كانتا تنوسان على ظهره، وفي غيره: على عاتقيه. وأبو نواس الحسن بن هانئ الشاعر، م،معروف. والنواسي، بالضم: عنب أبيض عظيم العناقيد مدحرج الحب كثير الماء حلو جيد الزبيب ينبت
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.974 harfنَاسَ
1 نَاسَ ذ , aor. يَنُوسُ, (S, M, A, Msb,) inf. n. نَوْسٌ (S, M, A, K) and نَوَسَانٌ, (M, A, K,) It (a thing, S, M, as a look of hair, and an carring, A) moved to and fro; (S, A, K;) it was in a state of commotion, and moved to and fro, (M, TA,) hanging down; (TA;) it dangled, or hung down and was in a state of commotion or agitation. (M, Msb [but in the M, the verb in this last sense has
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR690 harfنَاسَ
نَاسَ ( w ) U ( n. ac. نَوْس 1 , نَوَسَاْن 36 ),
a. Swung, oscillated.
b. ( n. ac. نَوْس 1 ), Urged on.
نَوَّسَ
نَوَّسَ II
a. [ Bi ], Stayed in.
أَنْوَسَ
أَنْوَسَ IV ,
a. Set in motion, stirred; displaced.
تَنَوَّسَ
تَنَوَّسَ V ,
a. see I (a) .
نُوَاْس
نُوَاْس 24 ,
a. Lock, curl.
b. Wreath of smoke; soot.
نُوَاْسِيّ
نُوَاْسِيّ 24yi ,
a. White grapes.
نَوَّاْس
نَوَّاْس 28 ,
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نوس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أنس, بشر, مرء |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Asılı bir nesnenin iki yana salınması, sarkarak dalgalanması ve sürekli yer değiştiren hareket |
| Çekirdek Özet 2 | İnsan topluluğunun değişken, kararsız, sürekli hareket ve arayış içindeki kitlesel tabiatı |
| Çekirdek Özet 3 | Sabit ilkelere tutunmadığında iç ve dış etkenlerle kolayca yön değiştiren dinamik kitle iradesi |
| Kritik Hata Riski | İnsan topluluğunu statik, homojen ve mutlak bilinçli bir yapı sanıp salınım ve zaaf dinamiklerini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نو | Yerinden kalkma, yükselme, bir tarafa meylederek ağırlık veya hareket hissettirme; نوأ (ağır yükle kalkma), نوب (dönüp dolaşıp gelme), نوم (gevşeyip hareketsizliğe meyil) ve نوص (kaçış hareketi) köklerinde görüldüğü gibi bir durumdan diğerine yönelme dinamiğidir. | س | Çekirdekteki kalkış ve yönelme hareketine zayıflık, akışkanlık ve sürekli iki yana gidip gelme niteliği katarak anlamı sarkık bir şeyin kesintisiz salınmasına dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Hareketteki canlılık, kesintisiz kıvrılma ve sürüp giden dalgalanma dürtüsünü başlatır. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Hareketin sabit bir dayanak noktasına asılı kalarak bağını koparmadan gerçekleşmesini sağlar. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Salınımın iki sınır arasında gidip gelmesini ve sürtünmeyle süren dinamik süreci tamamlar. |
| نوس | Canlı bir akışın bir eksene asılı vaziyette iki uç arasında sürekli salınması | Üstten veya bir noktadan bağlı bir cismin serbestçe iki yana gidip gelmesini, dalgalanmasını ve kararsız hareketini tasvir eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yere asılı olan saç örgüsünün, küpenin veya kandilin rüzgâr yahut hareketle iki yana sallanması, sarkık nesnelerin salınımı (تذبذب الشيء متدلياً). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde kulaktaki küpelerin ve omuza dökülen zülüflerin salınımını tasvir etmek üzere kullanılmıştır; nitekim Yemen krallarından Zû Nuvâs bu adı arkaya sarkan ve yürüdükçe sallanan iki örgülü saçı sebebiyle almıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Ümmü Zer‘ hadisinde zikredilen ve kadının kocasının kendisine taktığı zinetleri anlatırken sarf ettiği küpelerin kulaklarında salındığını bildiren rivayet erken nesir kullanımına örnektir: أَنَاسَ مِنْ حُلِيٍّ أُذُنَيَّ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde نوس kökü genel olarak hareket etme, sallanma, titreme, yerinden oynama ve kaçma anlam kümesi etrafında şekillenir. İbranicede n-w-s kökü hızlıca kaçmak, yer değiştirmek, sığınmak üzere harekete geçmek fiillerini karşılar. Süryanicede nās kökü benzer biçimde titremek, sarsılmak, kararsızca dalgalanmak ve meyil göstermek anlamlarını barındırır. Arapçada bu kök özellikle bir noktaya bağlı olarak aşağı doğru sarkan bir şeyin periyodik yahut düzensiz salınımı (pendüler hareket) ile özelleşmiş, oradan da canlıların ve insan kitlelerinin sürekli yer değiştiren, değişken ve çalkantılı doğasını niteleyen bir kökene evrilmiştir. Dilcilerin bir kısmı insanların oluşturduğu kitleye الناس denilmesini bu hareketlilik, kararsızlık ve çalkantı kökünden türetmektedir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sarkan nesnenin salınımı ve çalkantı | Fiziksel sarkıntı ve sallantı anlamından insan topluluklarının değişken, dalgalı ve kararsız yapısına aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice nûs (kaçmak, hızla hareket etmek) ve Süryanice nās (sarsılmak, sallanmak) | Kökün Batı Sami dillerindeki ortak omurgası hızlı hareket, titreşim ve yer değiştirme eksenindedir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik havzanın Sami dışı kollarında doğrudan fonetik ve anlamsal denkliği olan sağlam bir bağ tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نوس | Anlamlı | Salınma, sallanma | Sarkık bir şeyin iki yana gidip gelmesi ve kararsız hareket. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| نسو | Anlamlı | Kadınlar, unutma/erteleme meyli | Neslin devamı, bünyevi zafiyet veya terk etme ilgisi. | Kur'an'da geçer; zafiyet ve yönelişte hedef kökle bağdaşır. |
| ونس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız kök olarak kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| وسن | Anlamlı | Uyuklama, gaflet | Uku ile uyanıklık arasında sallantıda kalma, irade zayıflığı. | Kur'an'da geçer; şuurun salınımı yönüyle akrabadır. |
| سنو | Anlamlı | Parlama, yükselme, sulama | Şimşek parıltısı, senelik döngü veya su çekme hareketi. | Kur'an'da geçmez (ancak türevi سنا geçer). |
| سون | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap fonetiğinde işlenmiş bağımsız bir çekirdek anlamı yoktur. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نوس | Merkez | Kitle hareketi ve salınım | İnsanları değişken, kararsız ve toplu hareket eden yönleriyle ele alır. | Dalgalanan ve rüzgâra göre yön değiştiren kalabalık vasfı. |
| أنس | Komşu | Alışkanlık ve ünsiyet | İnsanı toplumsallaşan, ünsiyet kuran ve cana yakın boyutuyla tanımlar. | Kararsız salınım yerine uyum ve yakınlaşma esastır. |
| بشر | Komşu | Biyolojik yapı ve zahir | İnsanı deri, beden, fani biyolojik kabuk ve dış görünüşüyle ele alır. | Kitle psikolojisi yerine bedensel ve beşeri sınırlar öne çıkar. |
| مرء | Komşu | Bireysel kişilik ve onur | İnsanı şahsiyet, ahlaki olgunluk ve erdem taşıyıcısı fert olarak görür. | Topluluk içindeki erime yerine bireysel kemalatı vurgular. |
| ثبت | Zıt | Kararlılık ve sükûn | Bir noktada çakılı kalma, sarsılmama ve salınımı durdurma halidir. | Dalgalanma ve yön değiştirmenin doğrudan karşıtıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نوس | Salınmak, dalgalanmak; insan topluluğu | Sarkık nesnenin hareketi ile değişken insan kitlesini birleştiren köktür. | Kesin |
| Latince | oscillare, vulgus | Salınmak; halk yığını | Bir nesnenin iki uç arasında gitmesini ve kararsız kitleyi ayrı kelimelerle karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to oscillate, crowd / mankind | Salınmak; değişken kitle | Fiziksel salınım ile sosyolojik değişken kalabalığı tek kökte cem edemez. | Güçlü |
| Almanca | pendeln, Menschenmenge | Salınım yapmak; insan topluluğu | Sarkacın hareketini ve etkilere açık insan yığınını ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | osciller, foule | Salınmak; insan kalabalığı | Fiziksel tereddüt ve kitle hareketliliğini farklı terimlerle yansıtır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الناس (Genel İnsan Cinsi) | Bütün insanlık ailesi, beşer türü | Varlık hiyerarşisinde insanın yaratılışı, acziyeti ve fıtratı bağlamındaki genel hitaplar; örneğin Bakara 2:21, Nisâ 4:1. |
| الناس (Müşrik / Kararsız Kitle) | İkilemde kalan, dış etkilere açık yığınlar | Hak ile batıl arasında bocalayan, liderlerin ardına takılan halk tabakası; örneğin Bakara 2:165, Hac 22:11. |
| الناس (Ehl-i Kitap veya Müminler) | Belirli bir muhatap topluluk | Bağlama göre kastedilen belirli bir grup veya öncü şahsiyetler topluluğu; örneğin Âl-i İmrân 3:173, Bakara 2:13. |
| الناس (Sosyal Adalet ve Şahitlik) | Toplumsal denge ve kamu | Adaletin tesis edileceği sosyal alan ve kamusal vicdan; örneğin Hadîd 57:25, Bakara 2:143. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade, tekliyet ve mesuliyet | Kararsız ve etkiye açık olan kitle iradesinin teklif karşısındaki sorumluluğu ve nübüvvetin bu kitleyi ıslahı. | Çalkantılı kitle tabiatından sorumlu fert bilincine geçiş. |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet ve kamusal örf | Bütün insanları ilgilendiren amme hukuku, insanların zarureti (teâmül-i nâs) ve kamu yararı (maslahat). | Bireysel tercihlerden öte kolektif insan pratiğinin norm üretmedeki yeri. |
| Tefsir | الناس lafzının şümulü | Kelimenin umum ifade edip etmediği, tahsis görüp görmediği ve أنس kökünden mi yoksa نوس kökünden mi geldiği tartışması. | Bütün insan türü ile belirli zümreler arasındaki anlam ayrışması. |
| Hadis | Sosyal münasebetler ve fitne | İnsanların arasına karışıp eziyetlerine sabretmek ile fitne zamanı uzlet tercihi arasındaki denge. | Kitlelerin taşkın ve değişken yapısıyla yüzleşme ahlakı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Evrensel hitap ve rehberlik | Muhatap kitle (el-Âlemûn) | İlahî mesajın nesnesi olma | Dinin mesajı sabit bir kabileye değil, salınım halindeki bütün insan kütlesine yönelir. | Kesin |
| İlmi | Sosyoloji ve epistemoloji | Toplumsal dinamizm | İnanç ve algıların değişkenliğini analiz etme | Kitlelerin rüzgâra göre dalgalanan kabullerinin ilmi ölçütlerle sabitlenmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Kamuoyu ve meşruiyet zemini | Halk / Kamu | İktidarın dayandığı veya aldattığı taban | Kolay yönlendirilebilen, siyasi manipülasyonlara açık değişken tabaka. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa talebi ve tüketici kitlesi | Tüketim toplumu ve işgücü | Pazar hareketliliğini ve döngüyü sürdürme | Dalgalanan arzu ve ihtiyaçların piyasada oluşturduğu dinamik arz-talep salınımı. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Harmonik osilasyon (sarkaç salınımı) | Bir denge noktası etrafında dış kuvvet veya yerçekimi etkisiyle iki sınır değer arasında periyodik gidip gelme davranışı. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kitle psikolojisi ve kamuoyu dalgalanmaları | Kalabalıkların ortak bir bilinçten ziyade anlık duygu, ajitasyon ve manipülasyonlarla bir uçtan diğer uca savrulması süreci. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İnsanı yalnızca soyut, rasyonel ve kararlı bir birey olarak görüp Kur'an'ın الناس hitabındaki kolektif zaafları, dalgalanmaları ve sürü psikolojisini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün çağrıştırdığı hareketlilik, insanın ilkesiz kaldığında rüzgârın önündeki sarkac gibi her türlü akıma kapılabileceğini ve kamusal ıslahın zorunluluğunu gösterir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Çoğunluğun veya kitlelerin her eğilimini meşru kabul eden popülist bir yanılgıya düşmek; Kur'an'ın çoğu ayette kitlelerin zannına ve değişkenliğine yönelttiği eleştiriyi ıskalamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hitap stratejisinde tek tek fertler (مرء, إنسان) ile yönlendirilmeyi bekleyen dalgalı kitle (ناس) arasındaki ayrımı kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanlığa genel çağrının yapıldığı ayetlerde (Bakara 2:21), kitlelerin zaaf ve yanılgılarının yerildiği bağlamlarda (Yûnus 10:92) ve kitlelerin sığınağının yalnızca Allah olduğu vurgulanan koruma surelerinde (Nâs 114:1-6). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin ölçüsünün kitlelerin çokluğu veya kamuoyunun anlık desteği olduğu yönündeki yanılgıyı düzeltir; kitle tabiatının bizzat hidayetle terbiye edilmesi gerektiğini hatırlatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir mihvere asılı duran cismin iç veya dış etkiyle iki zıt yön arasında periyodik biçimde salınması ve dalgalanması.
- Soyut anlamSabit bir hakikat merkezine bağlanmadığında zihni, ahlaki ve içtimai bakımdan zaaflarla savrulan değişken insan kitlesi.
- Sistematik karşılıkDinamik kitle gücünün vahiy ve adalet terazisiyle dengelenerek tahripkâr savrulmalardan korunması süreci.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kitle iradesinin denge noktasından sapma miktarını ve salınım konumunu temsil eder. kitledeki başlangıç hareket enerjisini ve yönelim potansiyelini, ilahi vahyin ve fıtri ilkelerin sağladığı ahlaki sönümleme ve durulma katsayısını, kitlenin tabii hareket frekansını gösterir. ifadesi ise kitleye dışarıdan periyodik veya anlık olarak çarpan fitne, manipülasyon ve yönlendirici dürtüleri simgeler. Dış etki kesilip manevi sönümleme devriye girmediğinde salınım sürekli bir kararsızlık üretir.