هزل
ه - ز - ل
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 13 sözlük
Zayıf ve bitkin hayvan demektir. Sözleşmelerde başkalarının yanıltmak için kullanılır. Ciddi olmayan sözler için kullanılır ki, zayıf söz anlamına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Zayıf ve bitkin hayvan demektir. Sözleşmelerde başkalarının yanıltmak için kullanılır. Ciddi olmayan sözler için kullanılır ki, zayıf söz anlamına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR842 harfباب الهاء والزّاي واللام معهما
ه ز ل، ز ه ل، ل ه ز، ز ل ه مستعملات ه ل ز، ل زهمهملان هزل: الهُزلُ: نقيضُ الجِدّ. فلان يَهْزِل في كلامه، إذا لم يكن جادّاً. ويُقال: أجادُّ أنت أم هازِل.
والهُزالُ: نقيضُ السِّمَن. تقول : هُزِلَتِ الدّابّة، وأُهْزِلَ الرّجلُ، إذا هُزِلَتْ دابّته.
وتقول: هّزّلْتُها فَعَجُفَتْ.
والهزيلة: اسمُ مُشتقّ من الهُزال. كالشَّتيمة من الشّتم، ثمّ فَشَتِ الهزيلةُ في الإِبل، قال:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR261 harfالهَزْلُ: ضد الجدّ. وقد هَزَلَ يَهْزِلُ. قال الكميت:
تَجِدُّ بنا في كلِّ يومٍ ونَهْزِلُ
والهُزالُ: ضدُّ السِمَنِ. يقال: هُزِلَتِ الدابَّة هُزالاً على ما لم يسمّ فاعله. وهَزَلْتُها أنا هَزْلاً، فهي مَهْزولةٌ. وأهْزَلَ القومُ، إذا أصابت مواشيهم سنةٌ فهُزِلَتْ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.561 harfه ز ل
هزل ، زهل ، لهز ، زله : مستعملة .
هزل : قال الليث : الهَزْل : نقيض الجدّ ، فلان يَهْزِل في كلامه : إذا لم يكن جادّاً ، والمُشَعْوِذُ إذا خَفَّتْ يَدُه بالتَّخاييل الكاذبة ، فَفِعْلُه يقال له : الهُزَّيْلَى ، لأنها هَزْل لا جِدَّ فيها . يقال أجادٌّ أنت أم هازِلٌ ، وقال الله جلّ وعزّ : ( فَصْلٌ وَمَا هوَ بِالْهَزْلِ ) ( الطّارق : 14 ) أي ماهو باللَّعِب .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الهَزْلُ :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.679 harf(باب الهاء والزاء وما يثلثهما)
(هزع) الهاء والزاء والعين أصلانِ يدلُّ أحدهما على وَحْشَة، والآخر على اضطرابٍ وكَسْر.
الأوَّل قولهم: مَضَى هَزِيعٌ من الليل، أي طائفةٌ منه. وتهزَّعَ فلانٌ لفلان: تنكَّرَ. قال الخليل: هو من هزيع اللّيل، لأنَّ تلكَ ساعةُ وَحْشةٍ.
والآخر قولهم: تهَزَّعت القناةُ: اضطربَتْ. وتهَزَّعَت المرأة: تثَنَّتْ. قال:
* مِثْلَ القَطاةِ لَدْنَةَ التَّهَزُّعِ([1]) *
وتهزَّعَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR112 harf- قال تعالى: ﴿إنه لقول فصل * وما هو بالهزل﴾ [الطارق/13 - 14] الهزل: كل كلام لا تحصيل له، ولا ريع تشبيها بالهزال.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR597 harfه ز ل
هزل معه وهازله.
قال: وقال القطاميّ: يهازل ربّات البراقع بالضحى ويخرج من باب ويدخل باباً وأزلٌ أنت أم جادّ وهو يهزل في كلامه.
وشاة هزيلٌ وشاءٌ هزلى.
وجمل مهزول وإبل مهازيل وبه هزالٌ وهزيلة وفشت الهزيلة في الإبل.
قال: حتى إذا نوّر الجرجار وارتفعت عنها هزيلتها والفحل قد ضربا وهزلها صاحبها وهزّلها.
وأهزل القوم: هزلت دوابّهم.
ومن المجاز: انسابت الهزلى وهي الحيّات صفة
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.602 harfالهَزْل: نقيض الجِدّ، هَزَل يَهْزِلُ هَزْلاً؛ قال الكميت: أَرانا على حُبِّ الحياةِ وطُولِها
تَجِدُّ بنا في كل يوم ونَهْزِلُ
قال ابن بري: الذي في شعره. يُجَدُّ بنا؛ قال: وهو الصحيح. وهَزِل في اللعب هَزَلاً؛ الأَخيرة عن اللحياني، وهَزَل الرجلُ في الأَمر إِذا لم يجدَّ، وهازَلني؛ قال:
ذو الجِدِّ، إِنْ جدَّ الرجال به،
ومُهازِلٌ، إِن كان في هَزْل
ورجل هِزِّيلٌ: كثير الهَزْل. وأَهْزلهُ: وجَدَه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR190 harf* ه ز ل * * الهَزْلُ * ضد الجد وقد * هَزَلَ * من باب ضرب و * الهُزَالُ * ضد السمن يقال * هُزِلَتِ * الدابة على ما لم يسم فاعله * هُزَالاً * و * هَزَلَها * صاحبها من باب ضرب فهي * مَهْزُولَةٌ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.182 harf| ( الهَزْلُ : نَقِيْضُ الجِدِّ ) ، وَقَدْ ( هَزَِلَ ) |
| في الأَمْرِ ، ( كَضَرَبَ وَفَرِح ) ، وهذِهِ | عَن اللّحياني ، هَزْلاً فِيْهِما : لَمْ | يَجِدَّ . والهَزْلُ واللَّعِبُ مِنْ وَادٍ | وَاحِدٍ ، قَالَ الكُمَيْتُ : | % ( أَرانَا عَلى حُبِّ الحَياة وَطُولِها % | يُجَدُّ بِنَا في كُلِّ يَوْمٍ وَنَهْزِلُ ) % | وَحَكَى ابْنُ بَرِّي عَنْ ابْنِ خَالَوَيْهِ | قَالَ : كُلُّ النّاسِ يَقُولون :
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR617 harfهَزْلٌ
1 هَزْلٌ ذ is contr. of جِدٌّ. (S, Mgh, K.) You say, هَزَلَ, aor. هَزِلَ , inf. n. هَزْلٌ; (S, Msb, K;) and هَزِلَ, aor. هَزَلَ , (K,) inf. n. as above; (TA;) and ↓ هَازَلَ; (K;) He jested, or joked; (Msb;) or was not serious, or in earnest; (TA;) فِى كَلاَمِهِ in his speech; (Msb, TA;) and فِى الأَمْرِ in the affair. (TA.)
هَازَلَ
3 هَازَلَ ذ He jested, or joked. (K.) See 1.
هُزاَلٌ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR895 harfهَزَلَ
هَزَلَ I ( n. ac. هَزْل 1 , هُزْل 3 ),
a. Emaciated, decimated.
b. Had lean cattle.
c. ( n. ac. هَزْل 1 ) [ Fī ], Joked, trifled over.
d. U ( n. ac. هَزْل 1 , هُزْل 3 ), see infra.
هَزِلَ
هَزِلَ A ( n. ac. هَزَل 4 ) [& pass. ],
a. Was emaciated.
هَزَّلَ
هَزَّلَ II ,
a. see I (a) .
هَاْزَلَ
هَاْزَلَ III ,
a. see I (c) .
أَهْزَلَ
أَهْزَلَ IV ,
a. see I (a) , ( b ).
c.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR10.475 harfهزل
هَزَلَ - يَهْزِلُ - هَزْل
هَزَلَ - يَهْزِلُ + الكائن: يمزح وينكت ويقول الفكاهات: يلهو ويلعب ويضحك بقول كلام غير منطقي يخالف المألوف أو المتوقع، أوبكلام صعب التحقيق، أو على سبيل التمني، فيثير في الآخرين الضحك من تناقضه وغرابته
هَزْل: اسم فعل " هَزَلَ - يَهْزِلُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المزحة أو النكنة أو الفكاهة: الكلام غير المعقول
هزل هَزَلَ - يَهْزِلُ - هَزْل هَزَلَ - يَهْزِلُ + الكائن: يمزح وينكت ويقول الفكاهات: يلهو ويلعب ويضحك بقول كلام غير منطقي يخالف المألوف أو المتوقع، أوبكلام صعب التحقيق، أو على سبيل التمني، فيثير في الآخرين الضحك من تناقضه وغرابته هَزْل: اسم فعل " هَزَلَ - يَهْزِلُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المزحة أو النكنة أو الفكاهة: الكلام غير المعقول الذي يغلب فيه التمني والمبالغة ومخالفة المألوف والمتوقع، والذي ينكره الآخر فيضحك من تناقضه وغرابته واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اللهو والعبث واللعب والتفسح والسياحة والنزهة "، وهي: هَزَلَ - يَهْزِلُ، لَهَا - يَلْهُوْ، رَتَعَ- يَرْتـَعُ، سَلِيَ - يَسْلَى (سَلَا - يَسْلُو)، عَبِثَ - يَعْبَثُ، لَعِبَ - يَلْعَبُ الهزل ﴿وما هو بالهزل(14)﴾ الطارق مختار الصحاح ● [هزل] ه ز ل: الهَزْلُ ضد الجد وقد هَزَلَ من باب ضرب و الهُزَالُ ضد السمن يقال هُزِلَتِ الدابة على ما لم يسم فاعله هُزَالاً و هَزَلَها صاحبها من باب ضرب فهي مَهْزُولَةٌ معجم الفرائد القرآنية: هـ ز ل "الْهَزْلِ" في قوله تعالى :" وَمَا هُوَ بِالْهَزْلِ" (14) الطارق . الهَزْل : ضد الجد . الراغب هزل - قال تعالى: }إنه لقول فصل * وما هو بالهزل{ [الطارق/13 - 14] الهزل: كل كلام لا تحصيل له، ولا ريع تشبيها بالهزال. ملخص اللسان 1. الهَزْل: نقيض الجِدّ، هَزَل يَهْزِلُ هَزْلاً؛ وهَزِل في اللعب هَزَلاً؛وهَزَل الرجلُ في الأَمر إِذا لم يجدَّ، وهازَلني؛تقول: أَجادٌّ أَنت أَم هازِل؟ 2. وما هو بالهَزْل؛ أَي ليس بِهَذَيان، 3. أَي ما هو باللَّعِب. 4. والمُشَعْوِذُ إِذا خفَّت يداه بالتَّخاييل الكاذبة ففِعْله يقال له الهُزَيْلى لأَنها هَزْل لا جِدَّ فيها. 5. والهُزَالة: الفُكاهة 6. الهَزْل استرخاء الكلام وتَفْنينه. 7. والهُزال: نقيض السِّمَن، وقد هُزِل الرجل والدابَّة هزالاً، على ما لم يُسمَّ فاعله، وهَزَل هو هَزْلاً وهُزْلاً؛وأَهزَل الرجلُ إِذا هُزلتْ دابَّته. وتقول: هَزَلْتها فعَجِفَت. 8. كل ضُرٍّ هُزال؛ 9. والهَزْل: موت مواشي الرجل، وإِذا ماتت 10. قيل: هَزَل الرجلُ يَهْزِل هَزْلاً فهو هازِل أَي افتقر،والهَزْل: الفَقْر. والمَهازل: الجُدُوب وأَهزَل القومُ: حبَسوا أَموالهم عن شدة وتضييق. لسان العرب ● - هزل: الهَزْل: نقيض الجِدّ، هَزَل يَهْزِلُ هَزْلاً؛ قال الكميت: أَرانا على حُبِّ الحياةِ وطُولِها تَجِدُّ بنا في كل يوم ونَهْزِلُ قال ابن بري: الذي في شعره. يُجَدُّ بنا؛ قال: وهو الصحيح. وهَزِل في اللعب هَزَلاً؛ الأَخيرة عن اللحياني، وهَزَل الرجلُ في الأَمر إِذا لم يجدَّ، وهازَلني؛ قال: ذو الجِدِّ، إِنْ جدَّ الرجال به، ومُهازِلٌ، إِن كان في هَزْل ورجل هِزِّيلٌ: كثير الهَزْل. وأَهْزلهُ: وجَدَه لَعَّاباً. حكى ابن بري عن ابن خالويه قال: كلُّ الناس يقولون هَزَل يَهْزِل مثل ضرَب يضرِب، إِلا أَن أَبا الجراح العقيلي قال: هَزِل يَهْزَل من الهَزْل ضدّ الجِدّ. وفي الحديث: كان تحت الهَيْزَلةِ؛ قيل: هي الرَّايةُ لأَن الريحَ تَلْعَب بها كأَنها تَهْزِل معها، والهَزْل واللَّعِب من وادٍ واحِد، والياء زائدة. وفي حديث عُمر وأَهل خيبر: إِنما كانت هُزَيْلة من أَبي القاسم؛ تصغير هَزْلة، وهي المرَّة الواحدة من الهَزْل ضد الجِدّ. وقولٌ هَزْل: هُذاءٌ. وفي التنزيل: وما هو بالهَزْل؛ قال ثعلب: أَي ليس بِهَذَيان، وفي التهذيب: أَي ما هو باللَّعِب. وفلان يَهْزِل في كلامه إِذا لم يكن جادًّا؛ تقول: أَجادٌّ أَنت أَم هازِل؟ والمُشَعْوِذُ إِذا خفَّت يداه بالتَّخاييل الكاذبة ففِعْله يقال له الهُزَيْلى (* قوله «يقال له الهزيلى» هكذا ضبط في الأصل، وفي التهذيب ضبط بتشديد الزاي كقبيطي) لأَنها هَزْل لا جِدَّ فيها. والهُزَالة: الفُكاهة. ابن الأَعرابي: الهَزْل استرخاء الكلام وتَفْنينه. والهُزال: نقيض السِّمَن، وقد هُزِل الرجل والدابَّة هزالاً، على ما لم يُسمَّ فاعله، وهَزَل هو هَزْلاً وهُزْلاً؛ وقوله أَنشده أَبو إِسحق: واللهِ لولا حَنَفٌ بِرِجْلِه، ودِقَّةٌ في ساقِه من هُزْلِه، ما كان في فِتْيانِكم مِنْ مِثْله وهَزَلَتْه أَنا أَهْزِلُه هَزْلاً فهو مَهْزُول، قال ابن بري: كل ضُرٍّ هُزال؛ قال الشاعر: أَمِنْ حَذَرِ الهُزال نَكَحْتِ عبداً؟ وعَبْدُ السَّوْءِ أَدْنى لِلهُزال ابن الأَعرابي قال: والهَزْل يكون لازماً ومتعدياً، يقال: هَزَل الفرسُ وهَزَله صاحبه وأَهْزَله وهَزَّله. وهَزَل الرجلُ يَهْزِل هَزْلاً: مَوَّتَتْ ماشِيَتُه، وأَهْزَل يُهْزِل إِذا هُزِلت ماشيته، زاد ابن سيده: ولم تَمُت؛ قال: يا أُمَّ عبدِ الله، لا تَسْتَعْجِلي ورَفِّعِي ذَلاذِلَ المُرَجَّلِ، إِنِّي إِذا مُرُّ زَمانٍ مُعْضِلِ يُهْزِلْ ومَنْ يُهْزِل ومن لا يُهْزَلِ يَعِهْ، وكلٌّ يَبْتَلِيهِ مُبْتَلي يُهْزِل موضعه رَفْعٌ ولكنه أُسكن للضرورة وهو فعل للزمان، ويَعِهْ كان في الأَصل يَعِيه فلما سقطت الياء انجزمت الهاء، ويَعِه: تُصِبْ ماشِيَتَه العاهةُ. وأَهزَل القومُ: أَصابتْ مَواشيهم سَنة فهُزِلتْ. وأَهزَل الرجلُ إِذا هُزلتْ دابَّته. وتقول: هَزَلْتها فعَجِفَت. وفي حديث مازِن: فأَذهَبْنا الأَموالَ وأَهزَلْنا الذَّراريّ والعِيالَ أَي أَضعفناهم، وهي لغة في هَزَل وليست بالعالية. والهَزْل: موت مواشي الرجل، وإِذا ماتت قيل: هَزَل الرجلُ يَهْزِل هَزْلاً فهو هازِل أَي افتقر، وفي الهُزال يقال: هُزِل الرجل يُهْزَل فهو مَهْزول؛ وقال اللحياني: يقال هَزَلْت الدابة أَهْزُلُها هَزْلاً وهُزالاً، وهَزَلهم الزمان يَهْزِلهم. وقال بعضهم: هَزَل القومُ وأَهزَلوا هُزِلت أَموالهم. والهَزيلة: اسم مشتق من الهُزال كالشَّتِيمة من الشتْم ثم فَشَتِ الهَزيلة في الإِبل؛ قال: حتى إِذا نَوَّرَ الجَرْجارُ وارْتَفَعَتْ عنها هَزيلَتُها، والفحلُ قد ضَرَبا والجمع هَزائِل وهَزْلى. والهَزْل: الفَقْر. والمَهازل: الجُدُوب. وأَهزَل القومُ: حبَسوا أَموالهم عن شدة وتضييق. واستعمل أَبو حنيفة الهَزْل في الجَراد فقال: يجيء في الشتاء أَحمر هَزْلاً لا يَدَع رطْباً ولا يابساً إِلاَّ أَكله؛ وأَرض مَهْزولة: رقيقة؛ عنه أَيضاً؛ واستعمل الأَخفش المَهْزول في الشعر فقال: الرَّمَل كل شِعر مَهْزُول ليس بمؤتلف البناء كقوله: أَقْفَرَ من أَهْلِه مَلْحُوبُ فالقُطَبِيَّات فالذَّنُوبُ (* قوله «فالقطبيات» هكذا ضبط في الأصل والمحكم ويوافقه ما في القاموس في مادة قطب، وضبطه ياقوت بتشديد الطاء والياء في عدة مواضع واستشهد بالبيت على المشدد). وهذا نادر. الأَزهري: العرب تقول للحيَّات الهَزْلى على فَعْلى جاء في أَشعارهم ولا يعرَف لها واحد؛ قال: وأَرْسال شِبْثانٍ وهَزْلى تَسَرَّبُ وهَزَّال وهُزَيْل: اسمان. مقاييس اللغة: (هزل) الهاء والزاء واللام كلمتان في قياسٍ واحد، يدُلاّنِ على ضَعف. فالهَزْل: نقيض الجِدّ. والهُزَال: خِلاف السِّمَن. يقال: هَزَلْتُ دابّتي وقد هُزِلت. وهَزَلَ في مَنطِقِه. وأهْزَل: وقع في ماله الهُزَال. القاموس المحيط: الهَزْلُ نَقِيضُ الجِدِّ. هَزَلَ، كضَرَبَ وفرِحَ، وهازَلَ. ورجُلٌ هَزِلٌ، ككتِفٍ كثيرُه. وأهْزَلَهُ وجَدَه لَعَّاباً. والهُزالَةُ الفُكاهةُ. والهُزالُ، بالضم نقيضُ السِّمَنِ. وهُزِلَ، كعُنِي، هُزالاً، وهَزَلَ، كنَصَرَ، هَزْلاً، ويُضَمُّ، وهَزَلْتُه أهْزِلُه وهَزَّلْتُه. وأهْزَلُوا: هُزِلَتْ أمْوالهُم، كهَزَلُوا، كضَرَبوا، وحَبَسوا أمْوالَهُم عن شِدَّةِ وضِيقٍ. والمَهازِلُ: الجُدوبُ. وهَزَلَ يَهْزِلُ: مَوَّتَتْ ماشِيَتُه وافْتَقَرَ. وكشَدَّادٍ: ابنُ مُرَّةَ، وابنُ ذِيابِ بنِ يَزِيدَ، وآخَرُ غيرُ مَنْسوبٍ: صحابيونَ. وهُزَيْلٌ، كزبيرٍ: ابنُ شرَحْبيلٍ، تابِعيٌّ أدْرَكَ الجاهِليَّةَ. وهُزَيْلَةُ، كجُهَيْنَةَ: بنتُ الحارِثِ أُخْتُ مَيْمونةَ أُمِّ المؤمنينَ، وبنتُ مَسْعودٍ، وبنتُ عَمْرٍو، وبنتُ سعيدٍ: صحابياتٌ. والهَيْزَلَةُ: الرايَةُ. والهَزْلَى، كسَكْرَى: الحَيَّات لا واحِدَ لها. تاج العروس: ( الهزل نقيض الجد ) وقد ( هزل ) في الامر ( كضرب وفرح ) وهذه عن اللحيانى هزلا فيهما لم يجدو الهذل واللعب من واد واحد قال الكميت أرانا على حب الحياة وطولها * يجد بنا في كل يوم ونهزل وحكى ابن برى عن ابن خالوية قال كل الناس يقولون هزل يهزل مثل ضرب يضرب الا أن أبا الجراح العقيلى قال هزل يهزل من الهزل ضد الجد وقول هزل هذاء وفي التنزيل وما هو بالهرل قال ثعلب أي ليس بهذيان وفي التهذيب أي ما هو باللعب وفلان يهزل في كلامه إذا لم يكن جاد اتقول أجاد أنت أم هازل ( وهازل ) مثل هزل قال ذو الجدان جد الرجال به * ومها زل ان كان في هزل ( ورجل هزل ككتف ) أي ( كثيره ) هكذا في النسخ وصوابه ورجل هزيل كسكيت كثيره كما هو نص اللسان ( وأهزله وجده لعابا والهزالة الفكاهة ) زنة ومعنى ( والهزال بالضم نقيض السمن و ) قد ( هزل ) الرجل والدابة ( كعنى هزالا ) يالضم ( وهزل ) هو ( كنصر هزلا ) بالفتح ( ويضم ) وأنشد أبو إسحق والله لو لا حنف برجله * ودقة في ساقه من هزله * ما كان في فتيانكم من مثله ( وهزلته ) أنا ( أهزله ) هزلا فهو مهزول ( وهزلته ) تهزيلا قال ابن الاعرابي والهزل يكون لازما ومتعديا يقال هزل الفرس وهزله صاحبه وأهزله وهزله وقال ابن برى وكل ضر هزال وأنشد أمن حذر الهزال نكحت عبدا * وعبد السوء أدنى للهزال ( وأهزلوا هزلت أموالهم كهزلوا كضربوا ) زاد ابن سيده ولم تمت وفي المحكم أهزل يهزل إذا هزلت ماشيته وأنشد يا أم عبد الله لا تستعجلي * ورفعي ذلاذل المرجل * انى إذا مر زمان معضل يهرل ومن يهزل ومن لا يهزل * يعه وكل بيتليه مبتلى يعه يعصب ما شيته العاهة ( و ) أهزلوا ( حبسوا أموالهم عن شدة وضيق و ) قال ابن دريد ( المهازل الجدوب ) * قلت كانه جمع مهزلة فان الجدب مما يحمل الدابة على الهزل ( و ) الهزل موت مواشي الرجل يقال ( هزل يهزل ) هزلا أي ( موتت ما شيته و ) إذا مانت قيل هرل الجل هزلا فهو هازل ( افتقرو كشداد ) هزال ( بن مرة ) الاشجعى أخرجه أبو عمر في الاستيعاب ( و ) هزال ( بن ذياب ابن يزيد ) وفي معجم ابن فهد هزال بن يزيد الاسلمي له في رجم ما عزيا هزال لو سترته بثوبك كان خيرا لك روى عنه ابنه نعيم وحفيده يزيد كذا في الكاشف ( و ) هزال رجل ( آخر غير منسوب ) ويعرف بصاحب الشجرة روى عنه معاوية بن قرة ( صحابيون ) رضى الله تعال عنهم ( وهزيل كزبير ابن شرحبيل ) الاودى الكوفى ( تابعي ) يقال انه ( أدرك الجاهلية ) روى عن طلحة وابن مسعود وعنه طلحة بن مصرف وأبو إسحق ثقة ( وهزيلة كجهينة بنت الحرث ) بن حزن ( أخت ميمونة أم المؤمنين ) الهلالية كنيتها أم حفيد لها في الموطا في لحم الضب ( و ) هزيلة ( بنت مسعود ) من بنى حرام الانصارية ذكرها ابن حبيب ( و ) هزيلة ( بنت سعيد ) الانصارية ذكرها ابن حبيب أيضا ( صحابيات ) رضى الله تعالى عنهن ( و ) في الحديث كان تحت ( الهيزلة ) وهى كحيدرة قيل هي ( الراية ) لان الريح تلعب بها كأنها تهزل معها ( والهزلى كسكرى الحيات ) قال الازهرى هكذا جاء في أشعارهم و ( لا واحد لها ) قال * وأرسال شبثان وهزلى تسرب * وفي الاساس ومن المجازا نسابت الهزلى الحيات صفة غالبة كالا علم في البعير والاقرح في الذباب * ومما يستدرك عليه الهزيلة تصغير هزلة وهى المرة من الهزل ومنه حديث خيبر انما كانت هزيلة من أبى القاسم والمشعوذ إذا حفت يداه بالتخاييل الكاذبة ففعله يقال له الهزيلى لا نها هزل لا جد فيها وقال ابن الاعرابي الهزل استرخاء الكلام وتفنينه وفي حديث ما زن فأذهبنا الاموال وأهزلنا الذرارى والعيال أي أضعفنا هم وهى لغة في هزل وليست بالعالية والهزيلة كسفينة اسم مشتق من الهزال كالشتيمة من الشتم ومنه ثم فشت الهزيلة في الابل قال حتى إذا نور الجرجا روار تفعت * عنها هزيلتها والفحل قد ضربا والجمع هزائل وهزلى واستعمل أبو حنيفة الهزل في الجراد والاخفش المهزول في الشعر وهو نادر وشاة هزيل وشياه هزل وجمل مهزول وابل مهازيل وبه هزيلة ومن المجاز له فضل جزيل وحال هزيل وهزله السفر والجدب والمرض وهزيل بن خنيس بن خالد ابن الاشعر سمع عمر وقال ابن حبان له صحبة وهزيلة بنت ثابت بن ثعلبة بن الجلاس ذكرها ابن حبيب في الصحابة وهزيلة بنت عمر و ذكرها ابن ما كولا في الصحابة وهى أم سعد بن الرييع
Sîgalar(1)
Mücavir kökler0 mücavir (2 toplam)
Edatlar gizli; bu kökün yalnızca edat mücavirleri var.
Geçtiği ayetler(1)
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | هزل |
| Yapı | Üçlü kök (Sülâsî mücerred) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | لغو, لعب, لهو |
| Zıt Kök | جدد |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının et ve yağını kaybederek zayıflaması, hacmini ve maddesini yitirip cılız kalması |
| Çekirdek Özet 2 | Sözün bağlayıcılıktan, hakikat ağırlığından, delil ve yaptırım gücünden yoksun bırakılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir beyanın veya eylemin ontolojik ve hukuki temelden soyutlanarak hükümsüz sayılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki tekil bağlamını yalnızca yüzeysel eğlence veya şaka sanıp, hakikati bağlayıcılıktan düşürme niteliğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هز | Hızlı ve hafif sarsılma, kökünden veya yerinden kımıldama, içsel ağırlığın ve dengenin bozulması; nitekim هزز kökünde dalın sallanması veya hafif kımıldanış, هزأ kökünde hafifseyerek sarsıp alaya alma, هزم kökünde ise direncin kırılarak içeri doğru çökmesi anlamı hâkimdir. | ل | Temel sarsılma ve kımıldanma hareketine incelme, süzülme, gevşeme ve içsel dolgunluğun akıp gitmesi boyutu eklenmiş; böylece ağırlığını, hacmini ve maddesini yitiren bünyenin veya sözün cılız, dayanıksız ve ciddiyetsiz hale gelmesi anlamı kesinleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, dışa doğru açılma, içteki soluğun veya enerjinin kontrolsüz biçimde dışarı verilmesi |
| ز | Kesici alet | Ayırma, kesme, bütünlüğü bozma ve direnç noktasını zayıflatma |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Yöneltme, bir doğrultuya sevk etme, sınır çizme ve hareket ettirme |
| هزل | Enerjinin dışarı kaçarak bütünlüğün kesintiye uğraması ve taşıyıcı desteğin zayıflaması | İçsel gücün ve ağırlığın dışa kaçıp dağılması neticesinde bünyenin veya sözün kesilip incelmesi, yönlendirici ve bağlayıcı merkezini kaybederek içi boş bir hafifliğe dönüşmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin veya davarın kuraklık, açlık veya aşırı yolculuk sebebiyle etini ve yağını kaybedip zayıflaması, çelimsiz ve güçsüz düşmesi (el-huzâl: خلاف السمن). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi şiirinde kıtlık sonrası hayvanların durumunu ve baharla birlikte üzerlerindeki zayıflığın kalkışını anlatan kullanımda geçer: حتّى إذا نَوَّرَ الجَرْجارُ وارتفعتْ / عنها هَزيلتُها والفحلُ قد ضَرَبا |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairlerinden el-Kutâmî, söz ve tavırdaki ciddiyetsizlik ve flörtöz hafiflik anlamında kökü şöyle kullanır: يهازل ربّات البراقع بالضحى / ويخرج من باب ويدخل باباً |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça هزل kökü, merkezi Sami dil katmanında öncelikle fiziksel bünyenin zayıflaması, süzülmesi ve buna bağlı olarak bir nesnenin veya sözün ağırlığını, yoğunluğunu kaybetmesi semantik matrisi üzerinde şekillenir. Kökün ilk iki konsonantı olan هز unsuru, Proto-Samice köklerde hafif ve titrek hareketleri, içsel gerilim veya sarsıntıyı ifade eden fonosemantik bir çekirdeğe işaret eder. Arapçada üçüncü harfin sıvı-akışkan karakterli ل olmasıyla, bu hafiflik durumu biyolojik düzlemde hayvanın yağ ve kas dokusunun erimesine (el-huzâl), semantik kaymayla da beyan ve davranış düzeyinde ciddiyetin ve bağlayıcı hükmün yokluğuna (el-hezl) evrilmiştir.
İbranice ve Aramice/Süryanice hatlarında doğrudan aynı üçlü kök morfolojisi dar anlamda seyrekleşmiş olmakla birlikte, zayıflık, sallantı ve değer düşüklüğü bildiren yakın fonetik dizilişlerle temas halindedir. Erken Arap leksikografisinde kökün karşıtı daima جدد (kesinlik, çaba, ağırlık) ve سمن (semizlik, dolgunluk) olarak kurulmuş; söz konusu semantik transfer, bedevi çöl tecrübesindeki "işe yaramaz, yük taşıyamaz, kurban veya binek olamaz zayıf deve" algısının doğrudan sözün değerine taşınmasıyla gerçekleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هزل | Canlı bünyesindeki zayıflıktan (el-huzâl) sözdeki boşluk ve ciddiyetsizliğe (el-hezl) somuttan soyuta tek yönlü bir anlam genişlemesidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami kök paralelizmi | Bedensel gevşeme, ağırlıksız kalma ve sallantı bildiren ikili çekirdek türevleriyle morfolojik uyum gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ailesi dışında güvenilir ve doğrulanabilir doğrudan bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| هزل | Anlamlı | Zayıflamak, ciddiyetsiz olmak | Canlının etini yitirip zayıflaması; sözün ciddiyet ve hakikat ağırlığından yoksun olması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer (Târık 86:14). |
| هلز | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (el-Ayn ve et-Tehzîb) mühmel olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| زهل | Anlamlı | Kaygan ve pürüzsüz olmak | Yüzeyin kaygan, düzgün ve cilalı olması; atın sırtının tüysüz ve pürüzsüz görünmesi (zehlûl). | Kur'an'da geçmez. |
| زله | Anlamlı | Boş ve şaşkın kalmak | Aklın gitmesi, şaşkınlık içinde ne yapacağını bilemeyip amaçsızca durmak. | Kur'an'da geçmez. |
| لهز | Anlamlı | Yumrukla vurmak, dürtmek | Göğse veya çeneye yumrukla veya mızrak ucuyla sertçe vurmak, dürtmek; sütten kesilen yavrunun memeyi dürtmesi. | Kur'an'da geçmez. |
| لزه | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük kayıtlarında mühmel kabul edilen harf dizilişidir. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| هزل | Merkez | Ciddiyetsizlik, zayıflık | Hüküm ve hakikat ağırlığından yoksun, sonuca varmayan, içi boş ve bağlayıcılığı olmayan söz veya tavır. | Temelinde güç ve et kaybı olan zayıflıktan türeyen içeriksizlik. |
| لغو | Komşu | Boş söz, yararsızlık | Kasıtsız veya düşünülmeden sarf edilen, pratik hiçbir fayda veya gaye üretmeyen laf kalabalığı. | هزل kasıtlı bir hafiflik içerebilirken لغو daha çok gayesizlik ve anlamsızlık bildirir. |
| لعب | Komşu | Oyun, eylemsel hafiflik | Gerçek bir amaç ve sorumluluk gütmeksizin vakit geçirmeye yönelik pratik hareket ve meşgale. | هزل doğrudan sözün ve hükmün mahiyetine, لعب ise davranışın ve niyetin oyun boyutuna odaklanır. |
| لهو | Komşu | Oyalanma, gaflet | İnsanı daha mühim ve asli vazifelerinden alıkoyan, kalbi meşgul edici geçici haz. | هزل ağırlıksızlık iken لهو dikkati asıl hedeften saptıran bir çekim alanıdır. |
| جدد | Zıt | Ciddiyet, kesinlik | Sözün veya eylemin keskin, bağlayıcı, büyük bir gayret ve hakikat ağırlığıyla ifa edilmesi. | هزل kökünün zihni, ahlaki ve hukuki plandaki mutlak zıddıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | هزل | Ciddiyetsizlik, ağırlıksızlık, bünyevi zayıflık | Hem canlının zayıflığını hem de sözün bağlayıcı hakikatten yoksunluğunu aynı anda kuşatır. | Kesin |
| Latince | Levis, frivolus, inanitas | Hafiflik, önemsizlik, boşluk | Sözün veya nesnenin ağırlık taşımaması yönünü karşılar; etimolojik olarak biyolojik erime boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Frivolity, jest, banter, emaciation | Hafiflik, şaka, ciddiyetsizlik, çelimsizlik | İki ayrı kelimeyle zayıflık (emaciation) ve laubalilik (frivolity/jest) verilebilir; tek bir kelimede iki anlamı meczedemez. | Güçlü |
| Almanca | Scherz, Seichtigkeit, Abzehrung | Şaka, sığlık, eriyip zayıflama | Ciddiyet eksikliğini ve sığlığı iyi yansıtır; fakat organik bütünlüğü tek kavramla vermez. | Güçlü |
| Fransızca | Frivolité, badinage, décharnement | Ciddiyetsizlik, şakalaşma, etsiz kemiksiz kalma | Hakikatten yoksun konuşmayı badinage veya frivolité karşılar; bedensel zayıflık décharnement ile verilir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْهَزْلِ | Hakikatten ve yaptırımdan yoksun, içi boş ve ciddiyetsiz söz | Kur'an vahyinin mutlak ayırt edici (fasl) karakterini teyit eden yemin bağlamı; Târık 86:14. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelamullahın mahiyeti ve vahyî hakikat | Vahyin her bir lafzının ve manasının ontolojik gerçekliği; Kur'an'da anlamsız, boş, maksatsız veya zayıf hiçbir unsurun bulunmadığı ilkesi. | Vahyî ifadenin mutlak kesinliği ve ontolojik ağırlığı. |
| Fıkıh | Hukuki irade beyanları ve akit teorisi | Şaka veya ciddiyetsizlikle söylenen sözlerin hukuki bağlayıcılığı; nikâh, talak ve ıtak gibi tasarruflarda hezl durumunun hükmü. | İrade ile lafız arasındaki uyumsuzluk, kasıtsız lafzın hüküm doğurması. |
| Tefsir | Târık Suresi 13-14. ayetlerin tahlili | "Kavlün fasl" (hakkı batıldan ayıran kesin söz) ile "el-hezl" arasındaki mutlak tezadın analizi; vahyin eğlencelik bir hitap olmadığı vurgusu. | Sözün semantik ağırlığı ve hüküm koyucu gücü. |
| Hadis | Nebevî ahlak ve şaka adabı | Hz. Peygamber'in tebessüm ve şaka yaparken dahi yalnızca hakkı söylemesi; laubalilik ve yalan karıştıran hezl tavrının men edilmesi. | Ahlaki doğruluk ve hakikat sınırları içindeki ciddiyet. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve akide sistemi | Hükümsüzlük, bağlayıcılıktan yoksunluk | Vahyin ontolojik ciddiyetini koruma | Dini bildirimin bir masal veya fantezi değil, varoluşsal bir yasa ve sorumluluk olduğunu vazeder. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Kanıtsız iddia, safsata | Delilsiz ve temelsiz bilginin elenmesi | Epistemik ağırlığı olmayan, mantıksal ve olgusal dayanaktan yoksun sığ sözlerin bilimsel değer taşımaması. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve kamu otoritesi | Hukuki yaptırımsızlık, ciddiyetsiz ferman | Yasa metinlerinin bağlayıcılığını güvenceleme | Bir kanunun veya kamu kararının keyfi, laubali ve icrasız bırakılmasının devleti zaafa uğratması. | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşmeler ve piyasa mübadelesi | Karşılıksız taahhüt, sanal manipülasyon | Sözleşme emniyetini tesis etme | Akitlerde aldatma, ciddiyetsiz teklif ve içi boş vaatlerle piyasa güvenini çökerten gayriciddi muameleler. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütlesiz dalgalanma veya sıfır enerjili gürültü (Noise / Massless fluctuation) | Fiziksel bir sistemde herhangi bir iş yapma kabiliyeti veya kinetik/potansiyel enerji aktarımı bulunmayan, yalnızca arka planı meşgul eden anlamsız titreşimler ve kütlesi sıfıra yaklaşan yapılarla tam bir yapısal örtüşme gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki etkisizlik veya anomi (Juridical nullity / Frivolous action) | Hukuk felsefesinde hiçbir hak veya borç doğurmayan, icra kabiliyeti bulunmayan butlan hali ya da sosyolojide toplumsal normların bağlayıcılığını yitirerek ciddiye alınmaması durumudur. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca günümüz Türkçesindeki "mizah", "şaka" veya "fıkra" kelimeleriyle karşılayıp, kavramı salt neşeli bir edebi tür veya eğlence aracı düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hakkı batıldan ayıran kesin hükmün (kavl-i fasl) zıddı olarak konumlanır; dolayısıyla bağlayıcılığı, yaptırımı, olgusal gerçekliği ve ontolojik karşılığı olmayan her türlü temelsiz, cılız ve hükümsüz sözü kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin "Kur'an bir şaka kitabı değildir" şeklinde yüzeyselleştirilerek anlaşılması, vahyin ontolojik meydan okumasını ve varoluşu inşa eden mutlak yasa karakterini ıskalamaya yol açar; metnin hukuki ve itikadi bağlayıcılığı zedelenir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kendi mahiyetine dair koyduğu en keskin ontolojik tanımlardan birini temsil eder; ilahi kelamın estetik bir fantezi veya bağlayıcılığı olmayan bir mitoloji değil, mutlak bir gerçeklik ve nihai bir ölçüt olduğunu temellendirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahyin mahiyetini, peygamberin risaletini, ahiret tehditlerinin ciddiyetini ve kozmik düzenin hak ile kurulduğunu bildiren ayet bağlamlarında (özellikle Târık 86:13-14) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini metinleri salt bir folklor, edebi bir anlatı veya kişisel kanaat düzeyinde görüp onların bağlayıcı ve kesin hüküm koyucu yönünü askıya alan seküler ve laubali yaklaşımları tashih eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının et ve yağ dokusunu kaybederek zayıflaması, hacmini, direncini ve yük taşıma kabiliyetini yitirip cılız bir kemik yığınına dönmesi (el-huzâl).
- Soyut anlamBir ifadenin veya eylemin bilgi, delil, hakikat ve bağlayıcılık ağırlığından soyutlanarak pratik ve ontolojik değerini yitirmesi, ciddiyetsiz ve hükümsüz hale gelmesi (el-hezl).
- Sistematik karşılıkİrade beyanının veya sistem içi bir girdinin hiçbir normatif ve yapısal sonuç üretmeksizin boşa düşmesi, sisteme sıfır etki yapan bir gürültüye dönüşmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde incelenen lafzî veya eylemsel girdiyi, söz konusu girdinin taşıdığı hakikat ve delil kütlesini (ağırlığını), ise sistemdeki normatif potansiyeli (hüküm gücünü) temsil eder. Bir ifadenin delil ve bağlayıcılık kütlesi sıfıra yaklaştığında (), onun sistemde meydana getirdiği değişim ve yaptırım türevi sıfırlanmakta ve ortaya hezl durumu çıkmaktadır. Buna karşılık fasl yani ayırt edici kesin hakikat , sıfırdan son derece büyük bir türevsel etki ve bağlayıcılık üretmektedir.