همس
ه - م - س
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 11 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Alçak ses
Notlarım
Sözlükler(11)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.654 harfباب الهاء والسين والميم معهما
ه م س، س ه م، س م ه مستعملات همس: الهَمْسُ: حسَ الصّوت في الفم ممّا لا إشرابَ له من صَوْتِ الصَّدر، ولا جَهارة في المنطق، ولكنّه كلامٌ مَهْموسٌ في الفم كالسَرِّ وهَمْسُ الأقدامِ: أخفى ما يكون من صوت الوطء. وعن ابن عباس رضي الله عنه:
وهنَ يَهْوِينَ بنا هَميسا
والشَّيطانُ يَهْمِسُ بوسواسه في الصدور
وروي عن النبيّ صلى الله عيه وسلم أنّه كان يتعوّذ بالله من همز
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR301 harfالهَمْسُ: الصوت الخفيُّ. وهَمْسُ الأقدام: أخفى ما يكون من صوت القدم. قال الله تعالى: "فلا تسمعُ إلاَّ هَمْساً". والأسدُ الهَموسُ: الخفيُّ الوطءِ. والحروفُ المَهْموسَةُ عشرةٌ يجمعها قولك: "حَثَّهُ شَخْصٌ فَسَكَتَ"، وإنَّما سمِّي الحرف مَهْموساً لأنَّه أُضعِفَ الاعتمادُ في موضعه حتَّى جرى معه النَفَسُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.559 harfه س م
سهم ، سمه ، همس ، هسم : مستعملة .
سهم : قال الليث : يقال : اسْتَهَمَ الرجلان إذا اقترعا ، وقال اللهجلّ وعزّ : ( الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ ) ( الصَّافات : 141 ) : يقول : قارَع أَهْلَ السفينة فقُرِعَ ، يعني يونُسَ حين الْتَقَمهُ الحوت .
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لرجلين احتَكما إليه في مَواريثَ قد دَرَسَتْ : ( اذْهَبَا فَتوَخَّيا الحقّ ، ثمَّ
ه س م سهم ، سمه ، همس ، هسم : مستعملة . سهم : قال الليث : يقال : اسْتَهَمَ الرجلان إذا اقترعا ، وقال اللهجلّ وعزّ : ( الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ فَسَاهَمَ فَكَانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ ) ( الصَّافات : 141 ) : يقول : قارَع أَهْلَ السفينة فقُرِعَ ، يعني يونُسَ حين الْتَقَمهُ الحوت . وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لرجلين احتَكما إليه في مَواريثَ قد دَرَسَتْ : ( اذْهَبَا فَتوَخَّيا الحقّ ، ثمَّ اسْتَهِما ، ثمَّ لِيُحْلِلْ كلُّ واحد منكما صاحبه ، معنى قوله : اسْتَهِما أي اقْتَرِعا وتوخَّيا الحقَّ فيما تَضَعانِه وتَقْتَسِمانِه ولْيأخُذ كلُّ واحد منكما ما تُخرِجُه القِسْمَةُ بالقُرعة ، ثُمَّ لِيُحْلِلْ كلُّ واحد منكما صاحبه فيما أخذه وهو لا يَسْتَيْقِنُ أنَّه حقُّه أم لا . ويقال : اسْتَهَمَ القومُ فَسَهمهُمْ فلان : إذا قَرَعَهُمْ ، والسَّهْمُ : النصيب والسَّهْمُ : واحِدُ السِّهام من النَّبل وغيره . والسَّهْمُ : القِدْح الذي يُقارَعُ به . والسَّهْمُ : مقدارُ سِتِّ أَذْرُع في مُعاملات الناس ومِساحاتهم . قال ابن شُمَيل : السَّهْمُ : نَفْسُ النَّصْل . وقال : لو التقطْتُ نَصْلا لقُلْتُ : ما هذا السَّهْمُ معك ؟ ، ولو التَقَطْتُ قِدْحا لَمْ تقُل : ما هذا السّهْمُ معك ؟ . قال : والنَّصْل : السَّهْم العريض الطويل يكونُ قريباً من فِتْرٍ . والمِشْقَص على النِّصف من النَّصل ، ولا خيرَ فيه ، يلعبُ فيه الوِلْدان ، وهو شَرُّ النُّبْل ، وأحْرَضُه . قال : والسَّهمُ : ذو الغِرارَين والعَيْر . قال : والقُطْبَةُ لا تُعَدّ سَهْماً . والمِرِّيخُ : الذي على رأسه العُظَيْمَة يرمى بها أهلُ البَصْرة بين الهدَفين . والنَّضِيُّ : مَتْنَ القِدْح ، ما بين الفُوقِ والنَّصْل . وقال الليث : بُرْدٌ مُسَهَّمٌ ، وهو المخطّط . وقال ذو الرُّمَّة : كأَنَّهَا بعدَ أَحْوالٍ مَضيْنَ لها بالأَشْتِميْنِ يمَانٍ فيه تَسهيم قال : والسُّهُومُ : عبوس الوجه من الهم . ويقال للفَرَسِ إذا حُمِل على كريهةِ الْجَرْي : ساهِمُ الوجه ، وكذلك الرَّجلُ في الحرب ساهِمُ الوجه ، قال عنترة : والخيلُ ساهِمةُ الوجوه كأنّما يُسْقَى فوارِسُها نقيعَ الْحَنْظَلِ أبو عبيد ، عن أبي عمرو : السُّهَامُ : الضُّمْرُ والتّغيُّر بضم السين والسَّهامُ : الذي يقال له : مُخاطُ الشَّيطان ، يقال : سُهِمَ يُسْهَم فهو مَسْهوم : إذا ضُمِّر ، قال العجاج : وَلا أبٍ وَلاَ أَخٍ فَتُسهَمِ وأوَّله : فهي كرِ عدِيدِ الكَثِيب الأهْيَمِ ولم يُلِحْهَا حَزنٌ على ابْنَمِ وَلاَ أَبٍ ولا أَخٍ فَتُسهَم وقال الليث : السُّهَام من وَهَج الصَّيْفِ وغُبْرَتِه ، يقال سُهِم الرجلُ : إذا أصابه السُّهام . قلت : والقول في السُّهام والسَّهام ما قال أبو عمرو . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : السُّهُمُ : غَزْلُ عينِ الشمس ، قال : والسُّهمُ أيضاً : الحرارةُ الغالِبَة . والسُّهُم والشُّهُم بالسين والشين : الرجال العقلاء الحكماء العُمال . وقال اللحيانيّ : رجل مُسْهَم العقل مثل المُسهَب ، وكذلك مُسْهَم الجسْم : إذا ذهب جِسمُه في الحبّ . أبو عبيد ، عن الأموي قال : من أدواء الإبل السُّهام ، يقال منه : بعير مسهوم وقول أبي دَهْبَل الجمحيِّ : سَقى الله جارَانا ومَنْ حلَّ وَلْتَهُ وكلَّ مَسِيلٍ مِن سَهامٍ وسَرْدَد سَهام وسَرْدَد : واديان في بلاد تهامة وقال : بَنى يَثْرِبيٌّ حَصِّنوا أَيْنُقَاتِكم وأفراسَكم من ضَرْب أحمر مُسْهَمِ ولا أُلفِيَنْ ذا الشِّفَّ يطْلُبُ شِفَّهُ يُداويه منكم بالأديم المسلَّمِ أراد بقوله : أَيْنُقَاتكم وأفراسَكم نساءَهم ، يقول : لا تُنكِحوهُنَّ غير الأكفاء ، وقوله : من ضَرْب أحمرَ مُسْهَم ، يعني سِفاد رجلٍ من العجَم ، وفَرَسٌ مُسْهَمٌ : إذا كان هَجِينا يُعْطَى دون سَهْم العتيقِ من الغنِيمة . وقوله : بالأديم المُسَلَّم : أي يُتصَحَّحُ بِكُمْ . قال : وقال أبو عبيدة : السُّهْمَةُ : القرابة . والسُّهْمَةُ الحظُّ . وقال عبيد : قد يُوصَلُ النّازحُ النائي وقد يُقْطَعُ ذو السُّهْمةِ القريبُ وقال الليث لي في هذا الأمر سُهْمةٌ : أي نصيب وحظ من أثر كان لي فيه . سمه : قال الليث : سَمَه البعِيرُ أو الفرسُ في شَوْطه يسْمَهُ سُمُوهاً فهو سامِهٌ لا يعرِف الإعياء ، وأنشد : يَا لَيْتَنَا والدَّهْرَ جَرْي السُّمَّهِ قال : أراد ليتنا والدَّهر نجري إلى غير غاية . أبو عبيد ، عن الكسائي : من أسماء الباطل قولهم : السُّمَّه ، يقال : جرى فلان جَرْى السُّمَّه . وقال اللحيانيّ : يقال : للهواء اللُّوح ، والسُّمَّهَى والسُّمَّهِي . وقال النَّضْر : يقال : ذهب فلان في السُّمَّهِ والسُّمَّهِي : أي في الريح والباطل ، ويقال ذهب السُّمَّيْهَيِّ : أي في الباطل . وروى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي يقال للهواء . السُّمَّهى والسُّمَّيْهَى . أبو عبيد : سمعت الفرّاء يقول : ذهبتْ إبلُه السُّمَّيْهَى على مثال وقعوا في خُلَّيْطَى ، وذلك أن تُفَرَّق إبُلُهم في كلُّ وجه . وقال ابن الأنباري : قال الفرّاء : ذهبتْ إبله السُّمَّيْهَى ، والعُمَّيهى ، والكُمَّيْهَى ، أي لا يدري أين ذهبَتْ . وقال اللحيانيّ : رجل مُسَمَّه العقْل ، ومُسَبَّه العقْل : أي ذاهب العقل . قال الشيخ : جَرْيَ السُّمَّه : أراد الباطل كما قال الكسائيّ . همس : قال الليث : الهمْسُ : حِسُّ الصّوت في الفَمِ ممّا لا إشْرَابَ له من صَوْتِ الصَّدْرِ ولا جهارةَ في المَنْطِق ، ولكنّه كلامٌ مَهْمُوسٌ في الفم كالسّرّ . قال : وهَمْسُ الأقدام أَخْفَى ما يكونُ من صَوْتَ الوطء . قال : والشيطان يُوَسْوِس فيهمِسْ بِوَسواسه في صَدْر ابنِ آدم . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يتعوّذ بالله من هَمْزِ الشيطان وهمسه ولمزه . فالهَمْزُ : كلام من وراء القَفا كالاستهزاء ، واللَّمز : مواجهةً . وفي القرآن : ( فَلاَ تَسْمَعُ إِلاَّ هَمْساً ) ( طاه : 108 ) يعني به والله أعلم خَفْقَ الأقدام على الأرض . وقال الفرّاء : يقال : إنّه نَقْلُ الأقدام إلى المحْشَر . ويقال : إنّه الصَّوْتُ الخفِيّ . قال : وذُكِر عن ابن عبّاس أنّه تَمَثَّل فَأَنشد : وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا قال : وهو صَوْتٌ نَقْلِ أخْفافِ الإبل . وأخْبَرَني المنذريّ ، عن الطُّوسيِّ ، عن الخرّاز عن ابن الأعرابيّ ، قال : يقال : ( اهمِسْ وصَهْ ) : أي امْشِ خَفِيّاً واسْكُتْ ، ويقال : ( هَمْساً وَصَهْ ) و ( هَسّاً وَصَهْ ) . قال : وهذا سارقٌ قال لصاحبه : امْسِ خَفِيّاً واسكت . وقال أبو الهيثم : أسَرَّ الكلامَ وأَخفاه فذلك الهَمْسُ من الكلام ، قال : وإذا مَضَغَ الرجُل من الطعام وفُوه مُنضَمٌّ قيل : هَمَس يَهْمِس هَمْساً ، وأنشد : يأكُلْن ما في رَحْلهِنّ هَمْسَا قاله : والهَمْس : أَكلُ العجوزِ الدَّرْداءِ . غيره : الهَمُوسُ : من أَسْمَاء الأَسَد ، لأنه يَهمِس في الظُّلْمة ، ثمّ جُعِل ذلك اسماً يُعْرَف به ، يقال : أَسَدٌ هَمُوس . وقال أبو زُبيدٍ : بَصِيرٌ بالدُّجَى هادٍ هَمُوسُ شمر ، قال أبو عَدْنان : قال أبو السَّمَيْدَع : الهمْس : قِلةُ الفُتورِ باللّيل والنّهار ، وأنشد : هَمْساً بِأَوْدِ العَلَسِيِّ هَمْسا وقال أبو عمرو : الهمْس : السَّيْرُ بالليل . والهَمُوس : الذي يسرى ليله أجمع ، وأنشد : يَهْتَسُّ فيه السَّبُعُ الهَرُوسُ الذّيب أو ذَلِبَدٍ هَمُوسُ قال : هَمَسَ ليلَه أجمعَ : أي سار . قال شمر : الهَمْسُ من الصَّوت والكلام : مالا غَوْرَ له في الصَّدْر ، وهو ما هُمِسَ في الفَم ، وَأَسَدٌ هَمُوسٌ : يَمْشي قليلاً قليلاً ، يقال : هَمَس ليله أجمَع . قال : وأخذْتُه أخَذاً هَمساً : أي شَدِيداً ، ويقال عَصْراً ، وهَمسَه : إذا عَصَرَه . وقال الكميت فجعل الناقة هَمُوساً : غُرَيْرِيّةَ الأنساب أو شَدْ قَمِيَّةً هَمُوساً تُبَارِي اليَعْمَلاتِ الهوامِسَا هسم : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : الهُسُم : الكاوُون قلت : كأنّ الأصل الحُسُم ، وهم الذين يُتَابِعون الكَيَّ مرَّةً بعد أخرى ، ثمَّ قُلِبت الحاءُ هاءً .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.634 harf(باب الهاء والميم وما يثلثهما)([1])
(همن) الهاء والميم والنون ليس بشيء. فأمّا المُهيمِن، وهو الشاهد فليس من هذا، إنَّما هو من باب أمن([2])، والهاء مبدلة من همزة.
(همي) الهاء والميم والحرف المعتلُّ يدلُّ على ذَهابِ شيءٍ على وَجهه. وهَمَى الماءُ: سال. وهَمَتِ الماشيةُ تَهمِي: ذهبَتْ على وجهها لِرَعيٍ أو غيرِه.
وفي الحديث: "إنَّا نُصيبُ هَوامِيَ الإبل": الضَّوالّ.
وإذا همز([3])* تغيَّر المعنى. تقول:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR354 harfه م س
همس الكلام: أخفاه همساً وكلام مهموس.
وحروف مهموسة: غير مجهورة " فلا تسمع إلاّ همساً " وهمس إليّ بحديثه.
قال: قد خطب النوم إليّ نفسي همساً وأخفى من نجيّ الهمس وما بأن أطلبه من بأس والشيطان يهمس بوسوسته في صدر الإنسان وهامسته مهامسة: ساررته.
وهو يأكل همساً: لا يفغر فاه بالأكل.
وسمعت همس الأخفاف والأقدام.
وأسد همّاسٌ.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.000 harfالهَمْس: الخفيّ من الصوت والوطء والأَكل، وقد هَمَسُوا الكلام هَمْساً. وفي التنزيل: فلا تَسْمَعُ إِلا هَمْساً؛ في التهذيب: يعني به، واللَّه أَعلم، خَفْقَ الأَقدام على الأَرض، وقال الفراء: يقال إِنه نَقْل الأَقْدام إِلى المحشر، ويقال: إَنه الصوت الخفيّ؛ وروي عن ابن عباس أَنه تَمَثَّل فأَنشد:
وهُنَّ يَمشِين بِنا هَمِيسَا
قال: وهو صوت نَقْل أَخفاف الإِبل، وروي عن ابن الأَعرابي قال: ويقال اهمِسْ وصَهْ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR126 harf* ه م س * * الهَمْسُ * الصوت الخفي وهَمْسُ الأقدام أخفى ما يكون من صوت القدم قال الله تعالى ﴿فلا تسمع إلا هَمْسًا﴾ وبابه ضرب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.988 harfالهمس: الصوت الخفي، وبه فسر قوله عز وجل: فلا تسمع إلا همسا، أي صوتا خفيا، من نقل أقدامهم إلى المحشر، وقال الأزهري: يعني به- والله أعلم- خفق الأقدام على الأرض. وكل خفي من كلام ونحوه فهو همس، وقد همس الكلام همسا: أخفاه. وقيل: الهمس: الكلام الخفي لا يكاد يفهم، ومنه الحديث فجعل بعضنا يهمس إلى بعض. وفي حديث آخر: كان إذا صلى العصر همس بشيء لا نفهمه، رواه صهيب، رضي الله تعالى عنه. وقال أبو الهيثم: إذا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.634 harfهَمَس
1 هَمَس ذ , aor. هَمِسَ , (A, TA,) inf. n. هَمْس (AHeyth, L, TA) and هَمِيسٌ and هُمُوسٌ, (L, TA,) He spoke inaudibly: (AHeyth, TA:) or in a low, faint, gentle, or soft, manner, (AHeyth, TA,) so as to be hardly intelligible. (TA.) It is said in a trad. فَجَعَلَ بَعْضُنَا يَهْمِسُ اِلَى بَعْضٍ And some of us began to speak to others in a low, faint, gentle, or soft, manner, so as to be
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR762 harfهَمَسَ
هَمَسَ I ( n. ac. هَمْس 1 , هَمِيْس 25 , هُمُوْس 27 ),
a. Mumbled.
b. [ Ila & Bi ], Whispered... to.
c. [ Bi ], Suggested to.
d. Stepped lightly.
e. ( n. ac. هَمْس 1 ), Lowered ( voice ).
f. Chewed.
g. Journeyed continuously.
h. Pressed ( grapes ).
i. broke.
j. [ coll. ], Thrashed.
هَاْمَسَ
هَاْمَسَ III , تَهَاْمَسَ VI ,
a. Muttered, whispered to.
اِهْتَمَسَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR9.820 harfهمس
هَمَسَ - يَهْمِسُ - هَمْس - هَمْساً
هَمَسَ - يَهْمِسُ + الكائن: يتكلم بصوت خفيض للغاية لا يسمعه المتلقي إلا إذا اقترب المتكلم من أذن المتلقي
هَمْس: اسم فعل " هَمَسَ - يَهْمِسُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المهموس: الصوت الخفيض
هَمْساً: حال من " هَمْس ": بشكل مهموس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " كتم أو إخفاء أو إنقاص شدة الصوت في الكلام
Sîgalar(1)
Mücavir kökler8 mücavir (11 toplam)
- صوت
1 ortak ayet · Çomaktır
- عوج
1 ortak ayet · Kıvrık yol demektir
- خشع
1 ortak ayet · Huşu : « Haşia », toprak üzerinde olgunlaşmış sonbahardaki…
- تبع
1 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir
- سمع
1 ortak ayet · İşiten
- دعو
1 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- رحم
1 ortak ayet · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- يوم
1 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir
Geçtiği ayetler(1)
يَوْمَئِذٍ يَتَّبِعُونَ الدَّاعِيَ لَا عِوَجَ لَهُ وَخَشَعَتِ الْأَصْوَاتُ لِلرَّحْمَنِ فَلَا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْسًا
Alçak sesO gün; hiç bir tarafa sapmadan o davetçiye uyacaklardır. Sesler, Rahman’ ın heybetinden kısılmıştır ve sen; fısıltıdan başka bir şey işitmezsin.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | همس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خفت, نجو, وسوس, سرر |
| Zıt Kök | جهر |
| Çekirdek Özet 1 | Göğüsten gelen ses tellerinin titreşimi olmaksızın, yalnızca ağız içi nefes akışıyla veya yere basan ayağın temasıyla oluşan en gizli, fısıltılı ve hafif ses |
| Çekirdek Özet 2 | Mahşer dehşetinin büyüklüğü karşısında bütün seslerin kesilmesi, geriye sadece ayak pıtırtılarının ve ürpertili dudak kıpırtılarının kalması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın mutlak otorite karşısında ses tellerini bütünüyle susturması; iletişimin yalın bir nefes ve sürtünme izine indirgenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi mutlak bir sessizlik (sükût) olarak daraltmak veya yalnızca gizli konuşma (fısıltı) ile sınırlayıp ayak hışırtısı ve genel hareket gizliliğini dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| هم | İçten gelen hafif hareket, içsel dürtü, belirip kaybolan fısıltı ve zayıf ses (örnek kökler: همم içten geçirme ve kastetme, همز içten dürtme ve hafifçe itme, همد sönüp hareketsizleşme, همر sessizce ve kesintisiz akma) | س | Çekirdeğin taşıdığı içsel hareket ve hafiflik, ıslık ve sürtünme niteliği taşıyan diş/nefes harfiyle birleşerek ağız içinde veya adım sesinde duyulan fısıltılı, hışırtılı ve temas kaynaklı en hafif duyulur sese dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçeriden dışarıya yönelen ilk hava akışını, ciğerden çıkıp şekillenmemiş ham nefesi ve varlığın kendisini belli etme çabasını temsil eder. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Ağız boşluğunda nefesin akışkanlaşmasını, derinleşmesini ve dışarıya taşmadan kendi içinde süzülüp toplanmasını gösterir. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Nefesin dudak veya dişler arasından sürtünerek çıkışını, temas anındaki ince tınlamayı ve hışırtılı bir tutunma izini ifade eder. |
| همس | Nefesin akarak sürtünmeyle sönümlenmesi | Ciğerden gelen nefesin (ه) ağız boşluğunda hapsedilerek (م) dişler ve dudak arasından sürtünmeli ince bir sızıntı halinde (س) çıkması; açık ve gür sesin kırılarak fısıltıya veya hafif ayak pıtırtısına dönüşmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağızda göğüs sesinin karışmadığı, ciğer titreşimi olmaksızın dudak ve nefesle çıkarılan fısıltılı ses; ayrıca devenin yumuşak tabanının veya insanın yalınayak yere basarken çıkardığı en hafif hışırtı ve adım sesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Ru‘be b. el-Accâc bir beytinde avına hissettirmeden yaklaşan sinsi ve sessiz adımlı aslanı tanımlarken kökü şu şekilde kullanır: لَيْثٌ يدُقّ الأَسَدَ الهَمُوسا / وَالأَقْهَبَيْنِ الفِيلَ وَالجامُوسَا |
| Erken Arapça kullanım | İbn Abbas mahşerdeki ayak hareketini açıklarken develerin gece vakti çıkardığı sessiz adım sesine dair şu şiiri nakletmiştir: وَهُنَّ يَهْوِينَ بِنَا هَمِيسَا (veya وَهُنَّ يَمْشِينَ بِنَا هَمِيسَا). Erken bedevi kullanımında hırsızların birbirine sessizce ilerlemesini tembihlemek için هَمْسًا وَصَهْ dedikleri aktarılır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde همس kökü, özellikle Güney ve Batı Sami kollarında fısıldama, içten ses çıkarma ve sürtünmeli hafif gürültü semantik çekirdeğiyle temsil edilir. Arapça kökteki س harfi, fonetik olarak İbranice ve Süryanicedeki fısıldama ve vızıltı bildiren yansıma (onomatopeik) köklerle akrabalık taşır; nitekim İbranicede fısıldamak, mırıldanmak anlamına gelen המס veya benzeri nefes kökleri ve Süryanicedeki fısıltı sesleri bu ortak akustik algıya dayanır. Kökün Akadca katmanında doğrudan aynı üçlü kök dizilimi zayıf olmakla birlikte, içsel homurtu ve gizli ses bildiren yapılarla anlamsal bir paralellik mevcuttur. Arapçada kök iki somut kanaldan gelişmiştir: Biri tecvid ilminde de terimleşen ve ses tellerinin titreşmemesiyle nefesin akması esasına dayanan ağız fısıltısı (hurûf-ı mehmûse), diğeri ise çöl zemininde develerin ve yırtıcıların ayak tabanlarının çıkardığı gizli yürüyüş hışırtısıdır.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | هم çekirdeğinden türeyen onomatopeik genişleme | Ağız içi nefes sürtünmesi ve ayak pıtırtısı gibi duyusal ve işitsel en alt eşik sesleri ifade etmek üzere özelleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice mırıltı/fısıltı kökleri | Benzer ses yapısıyla göğüsten değil nefesten çıkan ince ve bastırılmış seslerin ifadesinde ortak Sami kök katmanını paylaşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik fısıltı ve hava sızıntısı yansımaları | Havanın dar bir yarıktan sızmasıyla oluşan sürtünme sesini taklit eden doğal dilsel ses yansıması | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| همس | Anlamlı | Gizli ses ve fısıltılı yürüyüş | Ses tellerini titreştirmeden çıkarılan fısıltı veya yere basıldığında çıkan hafif ayak sesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| هسم | Anlamlı | Kırmak ve ufalamak | Bir şeyi hafifçe veya çiğneyerek parçalara ayırmak | Kök Kur'an'da geçmez; Tahdhib'de müsta'meldir |
| مهس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| مسه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| سهم | Anlamlı | Pay, ok ve paylaştırma | Ok atmak, piyango çekmek, nasip ve pay sahibi olmak; yüzün renginin değişmesi | Kur'an'da geçer; pay ve ok anlamı baskındır |
| سمه | Anlamlı | Şaşkınlık ve yönünü kaybetme | Çölde yolunu şaşırıp hedefsizce dolaşmak, aklı karışmak | Kök Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| همس | Merkez | Gizli, fısıltılı ve hafif temas sesi | Ciğer sesi olmaksızın ağız nefesiyle fısıldama veya ayak tabanının yere basarken çıkardığı en zayıf hışırtı | Sesin hem insan konuşmasındaki fısıltıyı hem de hareket halindeki pıtırtıyı kapsaması bakımından özgündür |
| خفت | Komşu | Sesi kısmak ve gizlemek | İşitilebilir bir sesin kasten alçaltılması veya sönükleşmesi | همس ciğerden ses çıkmaması iken, خفت var olan sesi kısmayı ifade eder |
| نجو | Komşu | İki kişi arasında gizli konuşma | Sosyal ve zihinsel içerikli gizli toplantı, fısıltılı danışma | نجو sırdaşlık ve özel iletişime odaklanırken, همس sesin fiziksel zayıflığına odaklanır |
| وسوس | Komşu | Kalbe atılan gizli fısıltı | Zihne veya göğse sinsice telkin edilen tekrarlı ve ince dürtü | وسوس psikolojik ve ahlaki sinsi fısıltıyı bildirir; fiziksel ayak sesini içermez |
| سرر | Komşu | Gizlemek ve saklamak | Bir bilgiyi, niyeti veya eylemi başkalarından gizli tutma | سرر zihinsel/bilgisel saklamadır; همس doğrudan işitsel ve fiziksel duyumdur |
| جهر | Zıt | Açığa vurmak ve gür ses çıkarmak | Sesin açıkça, yüksek perdeden ve herkesin duyacağı şekilde gürleşmesi | Sesi dışa vurmanın, aleniyetin ve yüksek perdenin köküdür |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | همس | Fısıltı, hafif ayak sesi | Göğüs sesi katılmaksızın sadece nefesle çıkan fısıltı ve adımların çıkardığı hışırtı | Kesin |
| Latince | Susurrus, crepitus | Fısıltı, hışırtı | Susurrus insan fısıltısını, crepitus ise adımların veya sürtünmenin çıkardığı hafif çıtırtı ve hışırtıyı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Whisper, rustle, faint scuff | Fısıltı, hışırtı, ayak sürtmesi | Whisper fısıltılı konuşmayı, rustle ve faint scuff ise mahşerdeki ayak seslerinin zayıf titreşimini karşılar | Kesin |
| Almanca | Flüstern, Rascheln | Fısıltı, hışırtı | Flüstern konuşmanın alçaklığını, Rascheln yaprak veya adımların hafif sürtünme sesini tam olarak ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Chuchotement, bruissement | Fısıltı, hafif hışırtı | Chuchotement ses tellerini kullanmadan konuşmayı, bruissement ise adımların veya elbiselerin çıkardığı hafif temas sesini karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| هَمْسًا | Mahşer günü insanların dehşetten kıısılan fısıltılı sesleri ve ayak pıtırtıları | Kıyamet sahneleri; Rahman'ın huzurunda bütün seslerin susması ve yalnızca korkuyla atılan adımların hışırtısının veya dudak fısıltısının duyulması (Tâhâ 20:108) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret halleri ve ilahi heybet | Mahşer meydanında Rahman'ın celali karşısında mahlukatın konuşma iradesinin düşmesi; mutlak adalet ve dehşet anında kulların acziyeti | Kulun hiçbir söz hakkı veya itiraz gücü bulamayarak sesini tamamen yitirmesi |
| Fıkıh | Kıraat ve namaz hükümleri (ve tecvid) | Tecvid ilminde ciğerden ses gelmeksizin nefesin akmasıyla telaffuz edilen harfler (hurûf-ı mehmûse); namazda gizli okuyuşun alt sınırı | Kendi kulağının duyabileceği fısıltı ve nefes sınırının belirlenmesi |
| Tefsir | Tâhâ 20:108 ayetinin tefsiri | Ayette geçen sesin insanların fısıldaşması mı, yoksa mahşere doğru yürüyen kalabalıkların yalınayak çıkardığı hışırtı mı olduğu tartışması | İbn Abbas ve Ferrâ çizgisiyle ayak sesine, Hasan-ı Basrî çizgisiyle fısıltıya yoğunlaşma |
| Hadis | Şeytandan sığınma ve nafile ibadet duaları | Hz. Peygamber'in şeytanın dürtmesinden, kibrinden ve fısıltısından (همز، نفث، همس) Allah'a sığınması; sessiz yakarışlar | Kalbe sokulan sinsi vesvese ve gizli dua hali |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi huzurda huşu | Mutlak sükûnet ve acziyet ifadesi | Bütün iddiaların ve yapay gürültülerin silinerek kulun tam bir tevazu ile teslim olması | Yaratıcı karşısında mahlukun haddini bilmesi ve sadece iç çekiş düzeyine inmesi | Kesin |
| İlmi | Akustik ve fonetik sistem | Ses eşiğinin taban noktası | Titreşimsiz hava sürtünmesiyle oluşan en zayıf duyulabilir sinyal eşiği | Gürültünün filtrelendiği, ses tellerinin devre dışı kaldığı asgari iletişim frekansı | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet meclisi | Mutlak hâkimiyet karşısında tebaanın sessizliği | Haksız güç gösterilerinin, itirazların ve taşkınlıkların adalet divanında tamamen kesilmesi | Hükümranlığın mutlak tekliği karşısında hiçbir alternatif sesin yükselememesi | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa şeffaflığı | Gizli pazarlık ve fısıltı ekonomisi | Bilgi asimetrisi oluşturan, kayıt dışı ve fısıltıyla yürütülen gizli anlaşmalar | Açık ve adil piyasa yerine tezgah altı veya sinsi manipülasyonların zemin bulması | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Gürültü tabanı (noise floor) ve sönümlü dalga | Bir sinyal iletim sisteminde ana taşıyıcı frekansın sıfırlanmasıyla geriye kalan en alt sürtünme ve termal gürültü seviyesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif dehşet sessizliği ve mikro-iletişim | Büyük bir travma veya ezici bir otorite karşısında kitlenin makro-söylemleri terk edip yalnızca fısıltı ve beden diliyle tepki vermesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca kulaktan kulağa gizli konuşma (fısıltı) olarak anlamak; ayak sesi, zemin teması ve fiziksel hışırtı boyutunu göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Tâhâ 20:108 bağlamında hem insanların dehşetten dudaklarını kıpırdatarak zorlukla fısıldamalarını hem de mahşer zemininde milyonlarca ayağın çıkardığı ürpertici hışırtıyı birlikte kuşatan kozmik sessizlik boyutu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin tasvir ettiği mahşer sahnesini sıradan bir gizli toplantı veya dedikodu atmosferi gibi algılamak; sahnedeki dehşetin, bedensel hareketin ve ses tellerinin bütünüyle felç olmasının doğurduğu derin heybeti kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın kıyamet ve mahşer tasvirlerindeki akustik hassasiyeti gösterir. Allah'ın mutlak celali ve Rahman ismi karşısında evrendeki bütün iddialı seslerin kısıldığını, geriye sadece varlığın en zayıf fiziksel titreşiminin kalabileceğini tek bir kelimeyle resmeder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mahşer toplanmasını, kıyamet dehşetini, ilahi divandaki mutlak adaleti ve kulların hesaba çekiliş anındaki çaresizliğini anlatan eskatolojik ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kıyamet gününde insanların serbestçe tartışabileceği, mazeretler uydurup seslerini yükseltebileceği zannını düzeltir; huzurda ancak izin verilenin ve fısıltı düzeyinde konuşabileceğini bildirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCiğerden ses gelmeksizin ağızdaki nefes akışıyla veya ayak tabanının zemine temasıyla üretilen en hafif, fısıltılı ve hışırtılı ses.
- Soyut anlamEzici bir kudret ve mutlak heybet karşısında varlığın tüm iddialı ve gür seslerini yitirerek asgari varoluş sürtünmesine indirgenmesi.
- Sistematik karşılıkİletişim sisteminde taşıyıcı dalganın sıfırlanıp yalnızca zemin gürültüsünün ve sürtünme izinin algılanabildiği dip eşik durumu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde toplam ses sinyalini, ciğerden gelen gür sesin genliğini, ses tellerinin frekansını, ise nefes sürtünmesi ve adımların zemine temasından doğan zayıf hışırtıyı (stokastik taban sesini) temsil eder. Rahman'ın huzurunda genliğin sıfıra yaklaşmasıyla () tüm belirgin ve iddialı sesler yok olur; geriye yalnızca fısıltı ve ayak pıtırtısını simgeleyen en alt sürtünme değeri kalır.