وسم
و - س - م
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 13 sözlük
“Veşm” veya “vesm” damga demektir. Hayvanların veya bir yerin kime ait olduğunu belirtmek için kendilerine vurulan işarettir. “İsm” ise söz olarak bir varlığın damgası yani adıdır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Veşm” veya “vesm” damga demektir. Hayvanların veya bir yerin kime ait olduğunu belirtmek için kendilerine vurulan işarettir. “İsm” ise söz olarak bir varlığın damgası yani adıdır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.987 harfباب السين والميم و و ا ي ء معهما
س م و، س و م، و س م، و م س، م س و، م و س، م س ي، م ي س، س أ م، م أ س، أ س م، أ م س مستعملات
سمو:
سما الشيء يَسْمُو سُمُوّاً، أي ارتفع، وسما إليه بَصَرُي، أي ارتفع بَصَرُك إليه، وإذا رُفعَ لك شيءٌ من بعيدٍ فاستبنتَهُ قلت: سما لي شيءٌ، قال:
سمالي فرسانٌ كأنّ وجوهَهم
وإذا خرج القومُ للصَّيْد في قِفار الأَرْض وصَحاريها قلتَ: سَمَوْا، وهم السُّماةُ، أي الصّيّادون.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.173 harfوسَمْتُهُ وَسْماً وسِمَةً، إذا أثَّرتَ فيه بسِمَةٍ وكيٍّ. والهاء عوض من الواو. والوَسِمَةُ، بكسر السين: والعِظْلِمُ يُختضَب به. وتسكينها لغة. ولا تقل وُسْمَةٌ بضم الواو. وإذا أمرت منه قلت: توَسَّمَ. والوَسْمِيُّ: مطر الربيع الأوَّل، لأنَّه يسِمُ الأرض بالنبات، نُسِبَ إلى الوَسْم. والأرض مَوْسومَةٌ. الأصمعيّ: تَوَسَّمَ الرجل: طلب كَلأَ الوَسْمِيِّ. وأنشد:
وأَصْبَحْنَ كالدَوْمِ النواعمِ غُدْوَةً
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok16.540 harfس م ( و ا ي ء )
سوم ، سما ، وسم ، ومس ، مسي ، مأس ، موس ، أمس : ( مستعملة ) .
سوم : السَّوْم : عَرْضُ السِّلْعة على البَيْع .
وقال أبو زيد فيما رَوَى أبو عبيد عنه : سُمْتُ بِالسِّلعة أسوم بها .
ويقال : فلان غالي السِّيمةِ : إذا كان يُغلِي السَّوْم .
قال : ويقال : سُمْتُ فلاناً سِلْعَتي سَوْماً : إذا قلتَ : أتأخُذها بكذا من الثّمن ، ومِثْل ذلك سُمْتُ بسِلْعَتي سوماً أو يقال استمت عليه بسلعتي
س م ( و ا ي ء ) سوم ، سما ، وسم ، ومس ، مسي ، مأس ، موس ، أمس : ( مستعملة ) . سوم : السَّوْم : عَرْضُ السِّلْعة على البَيْع . وقال أبو زيد فيما رَوَى أبو عبيد عنه : سُمْتُ بِالسِّلعة أسوم بها . ويقال : فلان غالي السِّيمةِ : إذا كان يُغلِي السَّوْم . قال : ويقال : سُمْتُ فلاناً سِلْعَتي سَوْماً : إذا قلتَ : أتأخُذها بكذا من الثّمن ، ومِثْل ذلك سُمْتُ بسِلْعَتي سوماً أو يقال استمت عليه بسلعتي استِياماً إذا كنت أنت تذكر ثمنها . ويقال : اسْتام مني بسَلعتي استياماً إذا كان هو العارِض عليكَ الثمنَ ، وسامَني الرجلُ بسِلعتِه سَوْماً . وذلك حينَ يذكر لك هو ثمَنها ، والاسم من جميع ذلك السُّومة والسِّيمة . والسَّوْمُ أيضاً من قول الله جلّ وعزّ : ( يَسُومُونَكُمْ سُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءَ الْعَذَابِ ) ( البقرة : 49 ) . قال أهل اللغة : معناه : يُولُونَكم سُوءَ العذاب ، أي : شديدَ العذَاب . وقال الليث : السَّوْم : أن تُجشِّمَ إنساناً مَشقّةً أو سوءاً أو ظُلْماً . وقال شمر في قوله : سامُوهم سوءَ العذاب قال : أرادُوهم به . وقيل : عَرضوا عليهم ، والعربُ تقول : عَرضَ عليّ فلانٌ سَوْمَ عَالةٍ . قال أَبو عبيد : قال الكسائىّ : هو بمعنى قولِ العامة : عَرْضٌ سابرِيّ . قال شمر : يُضرَب هذا مَثَلاً لمن يَعرِض عليك ما أنت عنه غَنيّ ، كالرجل يَعلم أنّك نزلتَ دارَ رجل ضَيْفاً فيَعرِض عليكَ القِرَى . وقال الأصمعي : السَّوْم : سُرعةُ المَرِّ ، يقال : سامَت الناقةُ تَسُوم سَوْماً ، وأَنشدَ بيتَ الراعي : مَقّاءُ مُنْفَتَق الإبْطَيْنِ ماهرةٌ بالسَّوْم ناطَ يَدَيْها حارِكٌ سَنَدُ ومنه قولُ عبد الله ذي النِّجادَين يخاطب ناقَةَ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) تَعرَّضي مَدارِجاً وَسُومِي تَعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم وقال غيرُه : السَّوْم : سرعة المَرِّ مع قَصْد الصَّواب في السِّير . ويقال : سامَت الراعِيةُ تَسُومُ سَوْماً : إذا رَعَتْ حيثُ شاءت . والسَّوامُ : كل ما رَعَى مِنَ المال في الفَلَوات إذا خُلِّيَ وسَوْمه يَرعَى حيثُ شاء . والسائم : الذاهب على وجهِه حيث شاء . يقال : سامَت السائمةُ وأنا أَسَمْتُها أُسِيمُها : إذا رَعَيْتَها ، ومنه قوله تعالى : ( فِيهِ تُسِيمُونَ ) ( النحل : 10 ) . وأخبَرَني المنذريّ عن ثعلب أنّه قال : أسَمْتُ الإبلَ : إذا خَلّيْتَها تَرعَى . وقال الأصمعيّ : السَّوام والسائمة : كلُّ إبلٍ تُرسَل ترعَى ولا تُعلَف في الأصل . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ ) ( آل عمران : 14 ) . أبو زيد : الخيل المسومة : المُرسَلَة وعليها رُكْبَانُها ، وهو من قولك : سَوّمْتُ فلاناً : إذا خَليْته وسَوْمَه ، أي : وما يريد . وقيل : الخيلُ المسوَّمة : هي الّتي عليها السِّيما والسُّومة ، وهي العَلاَمة . وقال ابن الأعرابي : السِّيَمُ : العلامات على صُوف الغنم . وقال الله جلّ وعزّ : ( مِّنَ الْمَلَائِكَةِ مُسَوِّمِينَ ) ( آل عمران : 125 ) ، قرىء بفتح الواو وكسرها ، فمن قرأ : ( مسوَّمين ) أراد مُعلَّمين . من السّومة ، أعلموا بالعمائم . ومن قرأ : ( مُسوِّمين أراد معلِّمين . وقال الليث : سَوَّم فلانٌ فَرسَه : إذا أعلَم عليه بحرَيرةٍ أو بشيء يُعرَف به . قال : والسِّيمَا ياؤها في الأصل واو ، وهي العلامة التي يُعرف بها الخيرُ والشرّ . قال الله جلّ وعزّ : تَعْرِفُهُم بِسِيمَاهُمْ ) ( البقرة : 273 ) ، وفيه لغةٌ أخرى : السِّيماء بالمد ، ومنه قول الشاعر : غُلامٌ رَماهُ الله بالحُسْنِ يَافِعاً لَه سِيميَاءُ لا تَشُقُّ على البَصَرْ وأَنشَد شمر في تأنيث السِّيمى مقصورة : ولهمْ سِيمَا إذا تُبْصِرُهُمْ بَيَّنتْ رِيبةَ مَنْ كان سَأَلْ وأما قولهم : ولا سِيَّما كذا ، فإن تفسيرَه في لفيف السّين ؛ لأنَّ ( ما ) فيها صلة . قال أبو بكر : قولهم عليه سِيمَا حسَنة ؛ معناه علامة ، وهي مأخوذة من وَسِمت أَسِم . والأصلُ في سِيما وَسْمَى ، فحُوّلت الواو من موضع الفاء إلى موضع العين ؛ كما قالوا : ما أطْيَبه وأَيْطبه فصار سوْمَى ، وجُعلت الواوُ ياء لسكونها وانكسار ما قبلها . أبو عُبيد عن أبي زيد : سَوَّمْتُ الرجلَ تسْويماً : إذا حَكّمْتَه في مالك . وسوَّمْتُ على القوم : إذا أغَرْتَ عليهم فَعِثْتَ فيهم . وقال ابن الأعرابيّ : من أمثالهم عبدٌ وسُوِّم في يده ، أي : وخُلِّيَ وما يُريد . قال : وسامَ : إذا رَعَى . وسامَ : إذا طلب . وسام : إذا باعَ . وسامَ : إذا عَذَّب . وقال النَّضر : سامَ يَسُوم : إذا مَرَّ . وسامَت الناقةُ : إذا مَضَت ، وخُلِّيَ لها سَوْمها أي وجهُها . ثعلب عنه أيضاً : السّامَةُ : السّاقة . والسّامة : المَوْتَةُ ، والسامة : السَّبِيكة من الذهب . والسّامة : السَّبِيكة من الفِضَّة . وقال أبو عُبيد : السّامُ : عُروقُ الذَّهب ، واحدتُه سامة ، قال قيس بن الحطيم : لَو انكَ تُلقِي حَنظَلاً فَوقَ بَيْضِنا تَدَحرَجَ عن ذِي سامِهِ المُتقارِبِ أي : البيض الّذي له سامٌ . وقال شمر : السّامُ : شجر ، وأَنشَد قولَ العجَّاج : ودَقَلٌ أجرَدُ شَوْذَبِيُّ صَعْلٌ من السّامِ ورُبّانِيُّ يقول : الدَّقَل لا قِشْر عليه ، والصَّعْل : الدقيق الرأس ، يعني رأسَ الدَّقَل . والسّامُ : شجر . يقول : الدَّقَل منه ورُبَّانيّ : رأس المَلاَّحين . يَسُومُ : اسم جبل ، صخرة ملساء ، قال أبو وجزة : وسرنا بمطلول من اللهو ليّن يحط إلى السهل اليَسُومى أعصما قال أبو سعيد : يقال للفضة بالفارسية سيم ، وبالعربية سام . وقال أبو تراب : قال شُجاع : سارَ القومُ وساموا بمعنًى واحد . ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( في الحبَّة السَّوْداء شِفَاءٌ من كلِّ داءٍ إلاّ السَّام ) . قيل : وما السَّام ؟ قال : ( المَوْت ) . وكان اليهودُ إذا سلَّموا على رسولِ الله ( صلى الله عليه وسلم ) قالوا : السامُ عليكم ، فكان يَردُّ عليهم : ( وعليكم ) ، أي : وعليكم مِثلُ ما دعَوْتُم . ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه نَهَى عن السَّوْم قبل طلوع الشمس . قال أبو إسحاق : السَّوْم : أن يُساوِم بسِلْعَتِه ، ونُهِي عن ذلك في ذلك الوقت لأنّه وقتٌ يُذكر الله تعالى فيه فلا يُشغَل بغيرِه . قال : ويجوز أن يكون السَّوْم من رَعْي الإبِل ، لأنها إذا رَعَت الرِّعْيَ قبل شُروق الشمسِ عليه وهو نَدٍ أصابَها منه داءٌ ربّما قتلها ، وذلك معروفٌ عند أهلِ المالِ من العَرَب . وسم : قال الليث : الوَسْم والوَسْمةُ : شجرةٌ ورَقُها خِضاب . قلتُ : كلامُ العرب الوَسِمة بكسر السين قاله النَّحويون . وقال اللَّيث : الوَسْم أيضاً : أَثَر كَيَّةٍ ، تقول : بعيرٌ مَوْسوم : أي قد وُسِم بِسمَةٍ يُعرَف بها ، إما كيّةٌ أو قَطْعٌ في أذُنه ، أو قَرْمَةٌ تكونُ علامةً له . والميسَم : المِكواة أو الشيءُ الّذي يُوسَم به الدَّواب ، والجميع المَواسِم ، وقال الله تعالى : ( الاَوَّلِينَ سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ ) ( القلم : 16 ) ، فإنّ فلاناً لموسومٌ بالخير وبالشّرِّ : أي : عليه علامةُ الخير أو الشرّ ، وإنّ فلانة لَذات مِيسَم ، ومِيسَمُهَا : أَثَر الجمَال والعِتْق . وإنها لوَسِيمة قَسِيمة . وقال أبو عبيد : الوَسَامة والمِيسَم : الحُسْن . وقال ابن كلثوم : خلطْنَ بمِيسَم حسباً ودِيناً وقال الليث : إنما سُمِّي الوَسْمِيُّ من المطر وَسْمِيّاً لأنَّه يَسِم الأرض بالنبات ، فيُصَيِّر فيها أثراً في أوّل السنَة . وأرضٌ مَوْسومة : أصابَها الوَسْمِيّ ، وهو مطرٌ يكون بعد الخَرَفِيّ في البَرْد ، ثم يَتْبَعُه الوَلِيُّ في صميم الشِّتاء ، ثم يَتبَعه الرِّبْعي . أبو عبيد عن الأصمعيّ : أوّل ما يَبدأ المطرُ في إقبالِ الشتاءِ فاسمُه الخَرِيف ، وهو الّذي يأتي عند صِرامِ النَّخل ، ثم الّذي يلِيه الوَسْمِيّ ، وهو أوّل الربيع ، وهذا عند دُخول الشِّتاء ، ثم يليه الرَّبيع في الصَّيف ، ثم الحَميم . وأخبَرَني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : نجُومُ الوَسْميِّ أوّلها فُرُوعُ الدَّلْو المؤخَّر ثم الحُوت ، ثم الشَّرَطان ثم البُطَيْن ، ثم النَّجْم ؛ وهو آخر نجوم الوَسْمِيّ ، ثم بعد ذلك نُجومُ الرَّبيع ، وهو مَطَر الشتاء أول أنجمه الهَقِعَة وآخِرُها الصَّرْفة تَسقُط في آخِر الشّتاء . قال ابن الأعرابي : والوَسِيم : الثابتُ الحُسْن : كأنّه قد وُسِم . قال شمر : دِرْعٌ مَوسُومَةٌ : وهي المُزيّنة بالشِّبْه في أسفلها . وقال الليث : مَوْسِم الحَج سُمِّي مَوْسِماً لأنّه مَعْلمٌ يُجتَمَع إليه ، وكذلك كانت مواسمُ أسواقِ العَرَب في الجاهليّة ، ويقال : تَوسّمتُ في فلان خيراً ، أي : رأيتُ فيه أَثَراً منه ، وتوسَّمْت فيه الخير ، أي : تفرَّسْتُ . يعقوب : كل مجمع من الناس كثيرٌ فهو مَوْسِم ؛ ومنه موسم مِنًى . ويقال : وسَمْنا موسِمنا ؛ أي : شهدناه ، وكذلك عَرَفنا ، أي : شهدنا عرفة . وعيَّد القومُ : شهدوا عيدَهم . وقوله جلّ وعزّ : ( ( إِنَّ فِى ذَلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ ) ( الحجر : 75 ) ، أي : للمتفرِّسين . سما : في حديثِ عائشة الّذي ذكرت فيه أَهْلَ الإفْك : وإنه لم يكن في نساء النبيّ امرأةٌ تُسامِيها غيرَ زينبَ ، فعَصَمها الله ، ومعنى تُسامِيها : تُبارِيها وتُعَارِضُها . وقال أبو عمرو : المُساماةُ : المفاخَرة . وقال الليث : سما الشيءُ يَسْمو سُمُوّاً : وهو ارتفاعُه ، ويقال للحَسِيب والشّريف ، قد سَمَا ، وإذا رفَعتَ بَصَرك إلى الشيء قلتَ سمَا إليه بَصَري ، وإذا رُفع لك شيءٌ من بَعيد فاستَبَنْتَه قلتَ : سمَا لِي شيء قال : وإذا خرج القومُ للصّيد في قِفار الأرض وصَحَارِيها قلت : سَمَوْا ، وهم السُّماة ، أي : الصَّيّادُون . أبو عبيد : خرج فلان يَسْتَمِي الوحشَ أي : يطلبُها . وقال ابن الأعرابيّ : المِسْماةُ : جَوْرَبُ الصّياد يَلبَسها لتَقِيه حَرَّ الرَّمْضاء إذا أراد أن يتربّصَ الظِّباءَ نصفَ النَّهار . قال : ويقال : ذهب صِيتُه في الناس وُسمَاه ، أي : صوتُه في الخَيْر لا في الشرّ . الليث : سَمَا الفحلُ : إذا تَطاوَلَ على شَوْلِه ، وسُماوَتُه أي : شخصه ، وأنشَد : كأن على أَثْباجها حينَ آنَسَتْ سَماوَتُه قَيّاً من الطَّيرِ وُقَّعا وسَماوَةُ الهِلال : شخصُه إذا ارتَفَع عن الأُفق شيئاً ، وأنشدَ : طَيَّ اللَّيالِي زُلَفاً فزُلفَا سَماوَةَ الهِلالِ حتّى احقَوقَفَا قال : والسَّماوة : ماءٌ بالبادية ، وكانت أمُّ النُّعمان سُميتْ بها ، فكان اسمُها ماءَ السَّماوَة فسمّتْها العربُ ماءَ السّماء . وسَماوة كل شيء : شخص أغلاه . قال : سماوتهُ أسمالُ بُرْد مُحَبَّر وصَهْوتهُ من أَتْحَمِيَ مُعَصَّب أبو عبيدة : سماءُ الفرس من لدن عَجْب الذَّنب إلى الصُّطرة . قال : والسَّماءُ : سَقْفُ كلِّ شيء وكلّ بيت . والسَّماءُ : السحاب . والسَّماء : المَطَر . والسَّماء أيضاً : اسم المَطْرة الجديدة . يقال : أصابتْهم سَماءٌ ، وسُمِى كَثيرةٌ ، وثلاثُ سُمِيّ ، والجميع الأَسْمِيةُ والجمعُ الكثيرُ سُمِيّ . قال : والسَّموات السَّبع : أطباق الأَرَضين ، وتُجمَع سَماء وسَماوات . قلتُ : السماء عند العرب مؤنَّثة ، لأنّها جمعُ سَماءَة ، وسبق الجَمعُ الوُحدانَ فيها . والسماءة أصلها سَمآوَة فاعلم . وإذا ذكّرت العرب السَّماء عَنَوْا بها السَّقْف . ومنه قولُ الله : ( شِيباً السَّمَآءُ مُنفَطِرٌ بِهِ كَانَ وَعْدُهُ مَفْعُولاً ) ( المزمل : 18 ) ، ولم يقل مُنفَطرة . وقال الزجّاج : السماءُ في اللّغة : يقال لكلّ ما ارتفَعَ وعَلا قد سَمَا يَسمُو ، وكلُّ سَقْف فهو سَماء ، ومن هذا قيل للسحاب : السَّماءُ ، لأنها عاليَة . والاسم ألِفُه ألفُ وَصْل ، والدّليل على ذلك أنّك إذا صَغَّرتَ الاسمَ قلتَ : سُمَيّ ، والعرب تقول : هذا اسمٌ ، وهذا سُمٌ وأَنشَد : بِاسم الَّذِي في كلِّ سُورةٍ سُمُهْ وسُمَه رَوَى ذلك أبُو زَيْد وغيره من النحويِّين . قال أبو إسحاق : ومعنى قولنا : اسمٌ هو مشتقٌّ من السُّمُو ، وهو الرِّفْعة ، والأصل فيه سِمْوٌ بالواو ، وجمعه أَسْماء ، مثل قِنْو وأَقْناء ، وإنما جُعِل الاسم تَنْويهاً على الدّلالة على المعنى ، لأنّ المعنى تحتَ الاسم . قال : ومن قال : إنّ اسماً مأخوذٌ من وَسَمْتُ ، فهو غلط ؛ لأنّه لو كان اسمٌ من سِمْتهُ لكان تصغيرُه وُسَيْما مثل تصغير عِدَة وصِلَة ، وما أشبههما . وقال أبو العبّاس : الاسمُ رَسْمٌ وَسِمَةٌ يُوضَع على الشيءِ يُعرَف به . وسُئل عن الاسم أهو المسمَّى أو غيرُ المسمَّى ؟ . فقال : قال أبو عُبيدة : الاسم هو المسمَّى . وقال سيبويه : الاسمُ غيرُ المسمَّى ، قيل له : فما قولُك ؟ فقال : ليس لي فيه قول . وقال ابنُ السكّيت : يقال هذا سامَةُ غادِياً ، وهو اسم للأب ، وهو مَعرِفة . قال زُهَير يَمدَح رجلاً : ولأنتَ أجرأُ من أُسامةَ إذْ دُعِيَتْ نَزالِ ولُجَّ في الذُّعْرِ أمس : قال الكسائيّ : العَرَب تقول : كلّمتُك أَمْسِ ، وأَعجَبَني أَمْس يا هذا . وتقول في النّكرة : أعجَبَني أَمْسٍ ، وأَمْسٌ آخَر ، فإذا أضفتَه أو نكّرته أو أدخلتَ عليه الألف واللاّم للتعريف أجريتَه بالإعراب ، تقول : كان أَمْسُنا طَيّباً ، ورأيتُ أَمسَنا المُبارَك . وتقول : مَضى الأَمْسُ بما فيه . قال الفرّاء : ومن العرب مَن يَخفِض الأَمْسِ وإن أدخل عليه الألفَ واللاّم . وأَنشَد : وإنِّي قَعَدْتُ اليومَ والأمْسِ قَبْلَه وقال أبو سَعيد : تقول : جاءني أَمْسِ ، فإذا نَسَبْتَ شيئاً إليه كسرتَ الهمزة فقلت : امْسِيٌّ ؛ على غير قياس . قال العجّاج : وجَفَّ عَنْهُ العَرَق الإمْسِيّ قال ابن كيسان في أمس : يقولون إذا نكروه : كلُّ يوم يصير أمساك ، وكل أمس مضى فلن يعود ، ومضَى أمسٌ من الأموس . وقال البصريون : إنما لم يتمكّن أمس في الإعراب لأنه ضارع الفعل الماضي وليس بمعرَب . وقال الفراء : إنما كسرت لأن السين طبعها الكسر . وقال الكسائي : أصلُه الفعل ، أخذ من قولك : أمسِ بخير ، ثم سُمّي به . وقال أبو الهيثم : السين لا يُلفظ بها إلا من كَسْر الفَم ما بين الثّنية إلى الضرس ، وكسرت إذ كان مخرجها مكسوراً في قول الفراء ، وأنشد : وقافِية بين الثنية والضرس وقال ابن الأنباري : أدخل الألف واللام على أمس وترك على حاله في الكسر ، لأن أصل أمس عندنا من الإمساء ، فسمّى الوقت بالأمر ولم يغيَّر لفظه . ومن ذلك قول الفرزدق : ما أنت بالحكم التُرْضَى حكومته ولا الأصيل ولا ذي الرأي والجدل فأدخل الألف واللام على ترضى وهو فعل مستقبل على جهة الاختصاص بالحكاية . وأنشد : أخَفْن أطناني إن شكيت وإنني لفي شُغُل عن ذَحْلِي اليَتَتَبّع فأدخل الألف واللام على ( يتتبع ) وهو فعل مستقبل كما وصفنا . وقال ابن السكيت : تقول : ما رأيتُه مُذْ أَمسِ ، فإن لم تَرَه يوماً قَبْلَ ذلك قلتَ : ما رأيتُه مُذْ أوَّلَ من أمسِ ، فإن لم تَرَه مذ يومين قبل ذلك قلتَ : ما رأيتُه مذْ أوّلَ مِن أوّلَ مِن أَمسِ . وقال العجاج : كأن أمسيّاً به من أمس يصفَرُّ لليُبْس اصفرار الوَرْس قال ابن بزرج : قال عرّام : ما رأيته مذ أمس الأحدث . وكذلك قال نجاد قال : وقال الآخرون بالخفض مذ أمس الأحدث . وقال نجاد : عهدي به أمس الأحدث ، وأتاني أمس الأحدث . قال : وتقول : ما رأيته قبل أمس بيوم ، تريد : أول من أمس ، وما رأيته قبل البارحة بليلة . موس : قال الليث : المَوْسُ : لغةٌ في المَسْي ، وهو أن يُدخل الراعي يدَه في رَحِم الناقة أو الرَّمَكة يَمْسُطُ ماء الفَحل من رحمها استِلاماً للفَحْل كراهيةَ أن تحمِل له . قلتُ : لم أسمعْ المَوْس بمعنى المَسْيِ لغير الليث . وقال اللّيث أيضاً : المَوْس تأسيسُ اسم الموسَى الذي يُحلَق به ، وبعضُهم ينوِّن مُوسًى . قلت : جعَلَ الليثُ مُوسَى فُعْلَى من المَوْس ، وجَعل الميمَ أصليّة ، ولا يجوز تنوينُه على قياسه . لأن فُعلَى لا ينصرف . وقال ابن السكيت : يقال : هذه مُوسَى حَدِيدة وهي فُعْلى عن الكسائيّ . قال : وقال الأمويّ : هو مذكّر لا غير ، هذا موسى كما ترى ، وهو مُفعَلٌ من أوْسَيْتُ رأسَه : إذا حلقته بالمُوسَى . قال يعقوب : وأنشدنا الفرّاء في تأنيث المُوسَى : فإن تَكُن المُوسَى جَرَت فوقَ بَظْرِها فما وُضِعَتْ إلاّ ومصّانُ قاعِدُ وقال الليث : أما مُوسَى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فيقال : إن اشتقاقَه من الماء والسّاج ، ف ( المو ) : ماء و ( سا ) : شَجَر لِحالِ التابوتِ في الماء . أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال : ماسَ يَميس مَيْساً : إذا مَجَن . وقال اللّيث : المَيْسُ : ضَرْبٌ من المَيسَان في تَبَخْتُر وتَهَادٍ ؛ كما تَمِيسُ العَروسُ والجَملُ وربَّما ماسَ بِهَوْدَجِه في مَشْيِه فهو يَميسُ مَيَساناً . قلت : وهذا الّذي قاله الليث صحيح ، يقال : رجلٌ مَيّاسٌ وجاريةٌ مَيّاسة : إذا كانا يَخْتالان في مِشْيَتِهِما . وقال الليث : مَيْسان اسمُ كُورةٍ من كُوَرِ دِجْلَة والنِّسْبَة إليها مَيْسَانيّ ومَيْسَنَانِيّ ، وقال العجّاج يصف ثوراً وَحْشِيّاً : ومَيْسَنانِيّاً لها مُمَيَّسَا وقبله : خَوْدٌ تخال رَيطها المدْمَقا يعني ثياباً تنسج بميسان . مُمَيَّس : مُذَيَّل ، أي : له ذيل . عمرو عن أبيه : المَيَاسِين : النُّجوم الزَّاهرة . والمَيْسُون : الحَسَنُ القَدّ والوجهِ من الغِلْمَان . وقال الليث : المَيْسُ : شجرٌ من أجوَد الشّجَر وأَصْلَبِه وأصلَحِه لضعفه للرّحال ؛ ومنه تُتَّخذ رِحالُ الشام ، فلما كَثُر ذلك قالت العرب : المَيْسُ : الرَّحْل . وقال النضر : يسمّى الدُّشْتُ المَيْس شجرة مزورة تكون عندنا ببلخ فيها البعوض . وفي ( النّوادر ) : ماسَ اللَّهُ فيهم المَرَض يَمِيسُه ، وأماسَه فيهم يُمِيسه ، وبَسَّه وثَنّهُ : أي : كَثّرَ فيهم . مسي : أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : يقال : مَسَى يَمْسِي مَسْياً : إذا ساءَ خُلُقُه بعد حُسْن . قال : ومَسَى يمسي مسياً وأَمْسى ومَسَّى كلُّه : إذا وعَدَك بأمرٍ ثم أَبْطَأَ عنك . أبي عُبيد عن الأصمعيّ : الْمَاسُ خفيفٌ غيرُ مهموز ، وهو الّذي لا يلتِفت إلى موعظةِ أحد ولا يَقبَل قولَه ، يقال : رجل ماسٌ وما أَمْساهُ . قلت : كأنّه مقلوبٌ كما قالوا هارٍ وهارٌ وهائرٌ ومثله رَجُلٌ شاكِي السِّلاح ، وشاكُ السِّلاح . قلت : ويجوز أن يكون ماسٌ كان في الأصل ماسئاً بالهمز فخفّفت همزُه ثم قُلِب . قال أبو زيد : الماسىء : الماجِنُ ، وقد مَسأ : إذا مَجَن . وقال الليث : المَسْيُ لُغَةٌ في المَسْوِ ؛ إذا مَسَطَ الناقةَ ، قال : مَسَيْتُها ومَسَوْتُها . أبو عُبيد عن أبي زيد : مَسَيْتُ النَّاقةَ : إذا سَطَوْتَ عليها ، وهو إدخالُ اليد في الرَّحم ، والمَسْيُ : استخراجُ الوَلَد . وقال الليث : الْمُسْيُ من المساء كالصُّبح من الصَّباح ، قال : والمُمْسى كالمُصْبح ، قال : والمَساء بعد الظُّهر إلى صَلاةِ المغرب . وقال بعضهم : إلى نصفِ الليل . وقول الناس : كيف أَمْسيْت ، أي : كيف أنت في وقت الْمَساء . ومسيتُ فُلاناً قلت له كيفَ أمسيت وأمسينا نحن صرنا في وقت المساء . وقال أبو عمرو : لَقِيتُ من فلانٍ التَّماسِي ، أي : الدَّواهي ، لا يُعرَف لها واحد ، وأَنشَد لِمِرْداس : أُرَاوِدُها كَيْما تَلِينَ وإنّنِي لأَلْقى عَلَى العِلاَّتِ منها التّماسِيا ويقال : مَسَيْتُ الشيءَ مَسْياً : إذا انْتَزَعْتَه ، وقال ذو الرّمة : يَكَادُ المِراحُ العَرْبُ يَمْسِي غُروضَها وقد جَرَّدَ الأكتافَ مَوْرُ المَوارِكِ وقال ابن الأعرابيّ : أَمْسَى فلانٌ فلاناً : إذا أعانه بشيء . وقال أبو زيد : رَكِب فلانٌ مَسْأَ الطَّرِيق : إذا ركب وسَطَه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : ماسَى فلانٌ فلاناً : إذا سَخِر منه ، وسامَاه : إذا فاخَره . ومس : أبو عُبَيد عن أبي زيد : المومِسَة : الفاجرة . وقال اللّيث : المُومِسات : الفَوَاجِرُ مُجاهَرَةً . وقال ابنُ دُرَيْد : الوَمْسُ : احتِكاكُ الشَّيء بالشيء حتَّى يَنْجَرِد ؛ وأنشد قولَ ذي الرُّمة : وقد حَرَّدَ الأكْتافَ وَمْسُ الحَوارِكِ قلت : ولم أَسْمَع الوَمْسَ لغيره ، ورواه غيرُه : مَوْرَ المَوَارِك ، والمَوَارِك : جمع المِيرَكَة والمَوْرِك . مأس : قال اللِّحيانيّ : يقال للنَّمام المائِسُ والمَؤُوس والمِمْآسُ ؛ وقد مأسْتُ بينهم ، أي : أَفسَدْتُ . أبو عُبَيد عن أبي زيد : مأَسْتَ بين القوم ، وأَرَّشْتَ ، وأرَّثْتَ بمعنًى واحد .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.696 harf(باب الواو والسين وما يثلثهما)
(وسط) الواو والسين والطاء: بناءٌ صحيح يدلُّ على العَدل والنِّصف. وأعْدلُ الشَّيءِ: أوسَطُه ووَسَطُه. قال الله عزّ وجلَّ: ﴿أُمَّةً وَسَطاً﴾ [البقرة 143]. ويقولون: ضربتُ وَسَط رأسهِ بفتح السين، ووَسْطَ القوم بسكونها. وهو أوسَطُهم حَسَباً، إذا كان في واسطة قومه وأرفعِهِم محلاًّ. والوَسُوط: بيتٌ من بيوت الشَّعَر أكبرُ من المِظَلَّة. ويقال الوَسُوط من النُّوق كالصَّفوف
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.033 harf- الوسم: التأثير، والسمة: الأثر. يقال: وسمت الشيء وسما: إذا أثرت فيه بسمة؛ قال تعالى: ﴿سيماهم في وجوههم من أثر السجود﴾ [الفتح/29]، وقال: ﴿تعرفهم بسيماهم﴾ [البقرة/273]، وقوله: ﴿إن في ذلك لآيات للمتوسمين﴾ [الحجر/75]، أي: للمعتبرين العارفين المتعظين، وهذا التوسم هو الذي سماه قوم الزكانة، وقوم الفراسة، وقوم الفطنة. قال عليه الصلاة والسلام: (اتقوا فراسة المؤمن فإنه ينظر بنور الله) (الحديث عن أبي أمامة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR804 harfو س م
وسم دابته بالميسم وسماً وسمةً وما سمة دابّتك وسمات إبلك.
ومن المجاز: وسمه بالهجاء.
قال الفرزدق: لقد قلّدت جلف بني كليب مواسم في السوالف ثابتات وقال: إني امرؤ أسم القصائد للعدا إن القصائد شرّها أغفالها وهو موسوم بالخير والشرّ ومتّسم به ومنه: موسم الحاجّ ومواسم العرب: لأنها عالم كانوا يجتمعون فيها.
ووسّموا نحو عيّدوا إذا شهدوا الموسم.
وامرأة ذات ميسم: عليها أثر
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.799 harfالوَسْمُ: أَثرُ الكَيّ، والجمع وُسومٌ؛ أَنشد ثعلب:
ظَلَّتْ تَلوذُ أَمْسِ بالصَّريمُ
وصِلِّيانٍ كِبالِ الرُّومِ،
تَرْشَحُ إِلاَّ موضِعَ الوُسومِ
يقول: تشرح أَبدانُها كلها إِلا
(* كذا بياض بالأصل)... وقد وسَمَه
وَسْماً وسِمةً إِذا أَثَّر فيه بسِمةٍ وكيٍّ، والهاء عوض عن الواو. وفي الحديث: أَنه كان يَسِمُ إِبلَ الصدقةِ أَي يُعلِّم عليها بالكيّ. واتَّسَمَ الرجلُ إِذا جعل لنفسه سِمةً يُعْرَف بها،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR908 harf* و س م * * وَسَمَه * من باب وعد * سِمَةً * أيضا إذا أثر فيه * بِسِمَةٍ * وكي و * الوَسِمة * بكسر السين العظلم يختضب به وتسكينها لغة ولا تقل وُسْمة بضم الواو وإذا أمرت منه قلت تَوَسَّم و * الوَسْمِيّ * مطر الربيع الأول لأنه يسم الأرض بالنبات نسب إلى الوسم والأرض * مَوْسًومة * و * تَوَسَّم * الرجل طلب كلأ * الوَسْمِيّ * و * مَوْسِمُ * الحاج مجمعهم سمي بذلك لأنه معلم يجتمع إليه و * وَسَّمَ * الناس
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.765 harf| ( *!الوَسْمُ : أثر الكيِّ ) يكون في الأعضاءِ . قال شيخنا : هذا هو الاسم المُطْلَقُ العامُّ ، والمحققون يسمُّون كل *!سِمَةٍ باسمٍ خاصٍّ ، واستوعب ذلك السهيلي ، في الرَّوض ، وذكر بعضه الثَّعالبي في فقه اللُّغة . قلت : الذي ذكر السُّهيلي في الرَّوض : من *!سمات الإبل : السِّطاعُ ، والرَّقْمةُ ، والخِباطُ ، والكِشاحُ ، والعِلاطُ ، وقَيْدُ الفَرَسِ ، والشِّعْبُ ، والمُشَيْطَنَةُ ، والمُفَعَّاةُ ،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.397 harfوَسَمَ الثَّوْبَ
1 وَسَمَ الثَّوْبَ ذ [He marked, or put a mark on, the garment, &c.]; said of a trader, or dealer. (JK in art. رقم.) ― -b2- وَسَمَهُ بِالهِجَآءِ [He branded him, or stigmatized him, with satire]. (TA.) See a hemistich cited voce شَكِىٌّ. ― -b3- وَسَمَهُ He marked it [in any manner]. (Msb.) ― -b4- وَسَمَهُ بِالقَوْلِ (tropical:) He stigmatized him, or set a mark upon him whereby
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.528 harfوَسَمَ
وَسَمَ
a. [ يَسِمُ ] ( n. ac. وَسْم 1 , سِمَة [ وِسْمَة 2t ]), Branded; marked; stigmatized.
b. ( n. ac. وَسْم 1 ), Surpassed in beauty.
c. [ coll. ], Sealed ( sacrament ).
وَسُمَ
وَسُمَ U ( n. ac. وَسَاْم 22 , وَسَاْمَة 22t ),
a. Was handsome.
وَسَّمَ
وَسَّمَ II ,
a. Joined in the pilgrimage to Mecca.
وَاْسَمَ
وَاْسَمَ III ,
a. Vied in beauty with.
تَوَسَّمَ
تَوَسَّمَ V ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok21.991 harfوسم
وَسَمَ - يَسِمُ - وَسْم - سِمة - سِيْمَاء - تََوَسَّمَ - يَتَوَسَّمُ - مُتَوَسِّم - مُتَوَسِّمِيْن
وَسَمَ - يَسِمُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يؤثر فيه بشيء يجعل له " سمة " أي علامة فارقة: يؤثر فيه بأثر يغير من شكله فيحدد له صفة أو علامة خاصة يميزه بها عن غيره
وَسَمَ - يَسِمُ + كائن + كائناً أو شيئاً + على شيء: يجعل له علامة مميزة ويضعها
Geçtiği ayetler(2)
سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ
Onu işaretleyeceğizBiz, onun burnunu yakında yere sürteceğiz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وسم |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | علم, أثر, رمز, شعر |
| Zıt Kök | خفي |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın veya nesnenin üzerine silinmeyecek, kalıcı ve belirgin bir iz, dağlama veya ayırt edici işaret koymak |
| Çekirdek Özet 2 | Somut dış alametlerden, izlerden ve göstergelerden hareketle hakikati, aidiyeti ve gizli nitelikleri kavrama (ferâset ve basiret) |
| Çekirdek Özet 3 | Varlıklar üzerindeki ontolojik ve ahlaki izlerin okunması; hakikat ile sahtenin somut alametler üzerinden tescili |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını yalnızca fiziksel bir dağlama veya yüzeysel bir güzellik algısına indirgeyerek Kur'an'daki epistemolojik (ferâset/tavassum) ve eskatolojik (alametleme) boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وس | Genişleme, yayılma, kuşatma, içsel hareket veya bir sınır boyunca yayılma; nitekim وسع kökünde kapasite genişliği, وسط kökünde merkezden kuşatıcı konum, وسق kökünde toplayıp yüklenme, وسن kökünde bedeni saran rehavet ve وسوس kökünde içte yayılan gizli ses görülür. | م | Toplama, kalıcılık, sabitleme ve nesneye temas anlamı katan م harfinin eklenmesiyle soyut yayılma veya kuşatma hareketi, nesnenin yüzeyinde kalıcı, belirgin ve toparlayıcı bir iz veya damga bırakma anlamına daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, sabitleme, ekleme | İşaretin veya izin nesneye sımsıkı bağlanması, nesne ile aidiyet bağı kurması. |
| س | Diken, destek; tutunma, batma, nüfuz etme | Vurulan damganın veya dağlamanın deriye/yüzeye işleyerek orada kalıcı bir iz oluşturması. |
| م | Su; toplanma, kütle, sınır, belirginleşme | Açığa çıkan izin bir sınır çizmesi, varlığı diğerlerinden ayıran belirgin bir forma kavuşturması. |
| وسم | Yüzeye nüfuz eden ve nesneye sımsıkı bağlanan belirgin sınır ve işaret | Bir varlığın dış yüzeyine derinlemesine işleyen, onunla bütünleşen, kimliğini ve aidiyetini tescilleyen kalıcı damga ve gösterge oluşturma eylemidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin veya diğer hayvanların kime ait olduğunu belirlemek üzere kulak kesme, kızgın demirle dağlama veya boyama yoluyla vücutlarına vurulan mülkiyet ve aidiyet damgası (el-vüsum / es-sime). Aynı zamanda yeryüzüne ilk düşüp bitkilerle iz bırakan ilkbahar yağmuru (el-vesmî). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-Ferezdak'ın şiirinde hiciv damgasının kalıcılığı ve yakıcılığı cehennem kızgınlığındaki damgalara benzetilerek bu kök şöyle geçmektedir: لقد قلّدت جلف بني كليب / قلائد في السوالف ثابتات / قلائد ليس من ذهب ولكن / مواسم من جهنم منضجات |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem kabile kültüründe kervanların ve kabilelerin bir araya geldiği dönemsel panayırlara ve hac toplanma zamanlarına, birer belirgin alamet ve işaret vakti olması sebebiyle «mevsim» denilmiştir. Benzer şekilde yüzde beliren fıtrî çekicilik ve güzellik izine «vesâme» (vesîm), iz sürerek anlam çıkarmaya ise «tevessüm» adı verilmiştir. |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Mufradāt.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde وسم kökü, özellikle Güney ve Kuzeybatı Sami dillerinde «işaret koymak, damgalamak, adlandırmak ve ayırt edici alamet bırakmak» anlam alanıyla temsil edilir. İbranicede kökün fonetik akrabaları ve ikiz biçimleri bağlamında «koymak, yerleştirmek, tayin etmek» anlamına gelen ś-y-m (שׂים) kökü ve isim/alamet bildiren š-m (שם) tabanı ile semantik kesişimler bulunur. Klasik Arapça filolojisinde de isim kelimesinin kökeni konusunda Basralılar kökü سمو (yücelik), Kûfeliler ise وسم (alamet, damga) olarak kabul etmiştir; Kûfe mektebinin tespiti Sami dillerindeki ortak «damga/işaret ile adlandırma» ilişkisini teyit eder. Kök, Akkadçada simtu(m) (ayırt edici işaret, simge, alamet, aidiyet nişanesi) kelimesiyle doğrudan fonetik ve semantik paralellik gösterir; Süryanicede šmā ve sîmtā formları da tayin edilmiş işaret ve hazine anlamlarına uzanır. Arapçada kök, göçebe çöl hayatının mülkiyet tescili (hayvan dağlama) pratiğiyle en somut biçimini korumuş, ardından fiziksel yüz hatlarındaki güzellik izine (vesâme) ve olayların arka planını alametlerden okuma zihinsel eylemine (tevessüm) genişlemiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وسم fiilinden türeyen sime (damga/işaret), mevsim (toplanma zamanı/alamet yeri), mîsem (damga aleti) ve tevessüm (izden sonuca ulaşma) | Fiziksel bir cisimle nesne üzerine yakıcı/kalıcı iz bırakma eylemi, zaman ve mekan alametlerine, ardından yüzde beliren fıtri hatlara ve oradan da zihinsel işaret okuma kabiliyetine evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akkadça simtu(m) (alamet, nişane); İbranice śīm / sūm (işaret koymak, atamak) ve šēm (isim/alamet); Süryanice šmā / sīmtā | Ortak Proto-Sami kökte yer alan «ayırt edici bir işaret koyarak sabitleme, belirgin kılma ve adlandırma» kök anlamı korunmuştur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda adlandırma, işaretleme ve çizme bildiren ilksel morfemlerle paralellik | Mülkiyet ve sınır tayini amacıyla yüzeylere çizgi, kazıma veya boya ile işaret koyma pratiğine dayalı ilksel kök tabanı. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وسم | Anlamlı | Damgalamak, iz bırakmak | Bir nesneye aidiyet veya ayırt edici alamet koymak; izden yola çıkarak hakikati anlamak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ومس | Anlamlı | Sürtmek, ovalamak, yumuşatmak | Bir şeyi diğeri üzerine sürterek izini gidermek veya hafifletmek. | Hedef kökle zıt temas yönü taşır; Kur'an'da geçmez. |
| سوم | Anlamlı | Otlatmaya salmak, nişan koymak, değer biçmek | Hayvanı meraya salmak (sâime), birine azap veya teklif yüklemek, alametlemek (müsevvimîn). | Hedef kökle çok yakın semantik ortaklık taşır; Kur'an'da geçer. |
| سمو | Anlamlı | Yükselmek, yücelmek, ad vermek | Bir şeyin yukarı çıkması, adı ile görünür ve bilinir olması (semâ, ism). | Kûfe dil ekolüne göre isim kelimesi وسم kökünden, Basra'ya göre سمو kökündendir; Kur'an'da geçer. |
| موس | Anlamlı | Ustura ile tıraş etmek, kazımak | Tüyü ve kılı kökünden kesip kazımak; ustura (mûsâ). | İz bırakmanın aksine yüzeydeki unsuru tamamen giderme eylemidir; Kur'an'da geçmez. |
| مسو | Anlamlı | Akşama girmek, hafifçe sıvazlamak | Günün kararmaya yüz tutması; devenin memesini sağmak için hafifçe çekmek. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وسم | Merkez | Damga, kalıcı iz, ferâset | Yüzeye işleyen, asla silinmeyen, doğrudan mülkiyet ve mahiyet tescil eden somut alamet. | Hem dış tescili hem de o tescili kavrayan ferâseti kapsar. |
| علم | Komşu | Bilgi, işaret, nişan | علم zihinde bilgi ve bilinirlik oluşturan her türlü işarettir; وسم ise nesnenin bizzat yapısına işlenen silinmez damgadır. | علم daha kuşatıcı ve zihinseldir; وسم ontolojik olarak kazınmış izi vurgular. |
| أثر | Komşu | Ayak izi, kalıntı, eser | أثر bir fiilin ardından kendiliğinden kalan geçmişe ait izdir; وسم ise bilinçli ve kasıtlı olarak vurulan tescil damgasıdır. | Biri süreç sonucu kalan tortu, diğeri doğrudan failliğin vurduğu damgadır. |
| رمز | Komşu | İma, işaret, sembol | رمز dil veya beden hareketiyle yapılan geçici, anlık ve örtük işarettir; وسم kalıcı ve açıktır. | رمز anlık iletişime, وسم kalıcı aidiyete bakar. |
| شعر | Komşu | Sezgi, alamet, nişane | شعر duyusal incelikle sezilen alamettir (meş'ar, şeâir); وسم ise somut olarak ayırt eden damgadır. | شعر hissî farkındalığı, وسم gözle görülür tescili öne çıkarır. |
| خفي | Zıt | Gizlenmek, örtülü kalmak | Varlığın hiçbir iz, alamet ve damga taşımayarak belirsizleşmesi, görünmez olması. | وسم ne kadar aşikar ve damgalı ise خفي o kadar silik ve örtüktür. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وسم | Damgalamak, işaret koymak, ferasetle bakmak | Hem nesneye vurulan fiziksel tescil damgasını hem de bu damgayı deşifre eden basireti ifade eder. | Kesin |
| Latince | Signare, notare, stigmata | İşaretlemek, damga vurmak, dağlama izi | Signare ayırt edici işaret koymayı, stigmata ise bizzat yakılarak vurulan bedensel damgayı karşılar; zihinsel feraset boyutunu tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | To brand, mark, discern | Damgalamak, işaretlemek, sezmek | To brand mülkiyet damgalamasını, discern ise (tevessüm karşılığı) işaretlerden anlam çıkarmayı karşılar. | Kesin |
| Almanca | Brandmarken, kennzeichnen, wittern | Damgalamak, işaretlemek, izden sezmek | Brandmarken silinmez dağlama damgasını verirken, kennzeichnen tanıtan işareti, wittern ise iz sürerek sezmeyi ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Marquer, stigmatiser, discerner | İşaretlemek, damga basmak, ayırt etmek | Marquer genel işareti, stigmatiser yakıcı ve ayırt edici toplumsal/bedensel izi, discerner ise basiretle ayırmayı verir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَنَسِمُهُ (Muzâri fiil / Tekil) | Cezalandırıcı ve aşağılayıcı kalıcı fiziksel damga vurmak | Kibirli, hakikati yalanlayan ve ahlaken alçalan inkarcı tipolojisinin (Velîd b. Mugîre bağlamında) burnuna/yüzüne vurulacak silinmez zillet damgası; Kalem 68:16. |
| لِلْمُتَوَسِّمِينَ (İsm-i fâil / Çoğul) | Alametlerden, kalıntılardan ve izlerden ibret ve hakikat çıkaran basiret sahipleri | Lût kavminin ve helak edilen geçmiş medeniyetlerin yurtlarındaki yıkım izlerine bakıp ders çıkaran ferâset ve basiret ehli; Hicr 15:75. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Esmâ-i Hüsnâ ve isim-müsemmâ ilişkisi; ahirette mümin ve münafıkların ayırt edici alametleri | İsim ile müsemmânın aynı mı ayrı mı olduğu tartışmasında Kûfe ekolünün وسم köküne dayanarak ismi bir «alamet ve damga» sayması; cehennemliklerin burunları üzerine vurulacak küfür damgası meselesi. | Varlığın ontolojik hakikati üzerine vurulan ilahi tescil ve mahşerdeki görünür simalar. |
| Fıkıh | Zekat mallarının ve ganimet hayvanlarının damgalanması (vesmü devâbb) | Hayvanların yüzüne damga vurmanın (dağlamanın) nehyedilmesi, buna karşılık zekat ve cizye hayvanlarının kulak veya but gibi acısı az yerlerine kamu mülkiyeti damgası vurulmasının meşruiyeti. | Mülkiyetin kamu veya şahıs lehine tescili amacıyla yapılan meşru işaretleme ve hayvan hakkı sınırları. |
| Tefsir | Hicr 15:75 ve Kalem 68:16 ayetlerinin yorumu; «sîmâ» kavramı | «Mütevessimîn» ifadesinin müminlerin ferâseti, olayların arkasındaki sünnetullahı okuma yetisi olarak tefsir edilmesi; burun üzerindeki damganın dünyadaki zillet mi yoksa ahiretteki somut işaret mi olduğu. | Tarihsel kalıntılardan ve ahlaki tabiatlardan ilahi hükmü çıkarabilen derin idrak (ferâset). |
| Hadis | Müminin ferâseti ve zekat hayvanlarının damgalanması rivayetleri | Hz. Peygamber'in zekat develerini bizzat damgalaması ve «Müminin ferâsetinden sakının, çünkü o Allah'ın nuruyla bakar» rivayetinde işaret edilen «tavassum» eylemi. | Hakikatin dış görünüşteki izler ve fıtri alametler vasıtasıyla Allah'ın nuruyla keşfedilmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve amellerin insan ruhu ve siması üzerindeki izleri | Tevessüm ve manevi sima | Amel ve inancın insanın varlığına kazıdığı silinmez mahiyeti görünür kılmak | İman ve küfür insanın özünde kalıcı birer damgadır; hakiki dindarlık bu alametlerin ferasetle okunmasını gerektirir. | Kesin |
| İlmi | Göstergebilim (semiyotik), delillerden sonuca ulaşma metodolojisi | Semiyotik tahlil ve istidlal | Dış dünyadaki fiziksel ve tarihsel izlerden nedensellik ve hakikat üretmek | İlmi zihniyet, nesneler üzerindeki mikro işaretleri (evrendeki ayetleri) okuyarak yasalara ulaşan bir tevessüm ameliyesidir. | Kesin |
| Siyasi | Hukuki tescil, kamusal otorite ve meşruiyet alametleri | Mühür, tescil ve kamu damgası | Otoritenin, kamusal aidiyetin ve hukuki bağlayıcılığın tescil edilmesi | Tarih boyunca devletler ve otoriteler mülkiyet ve emirlerini mühür ve vesm ile tescillemiş; isyan ve kibri ise zillet damgasıyla mahkum etmiştir. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet hakkı, marka, patent ve sahteciliği önleme mekanizması | Markalama (branding) ve mülkiyet tescili | Emtia ve kıymetlerin kime ait olduğunu göstererek piyasada güveni sağlamak | İktisadi malların damgalanması, hem hırsızlığı önleyen hem de üreticinin sorumluluk ve aidiyetini belgeleyen temel tescil aracıdır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kriptografik dijital imza, DNA barkodlama, spektroskopik iz (spektrum) | Bir verinin veya biyolojik yapının kaynağını, orijinalliğini ve değiştirilemezliğini kesinleştiren benzersiz yapısal iz; atomların ışıma yaparak kendilerini ele veren spektral çizgileri. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal damgalama (stigmatizasyon), hukuki kimlikleme ve semiyotik ferâset | Toplumun veya hukukun bireye yüklediği silinmez kimlik tescili; suçluluk veya asalet alametleri; sosyolojik ve psikolojik göstergelerin analizi. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bir hayvanı kızgın demirle dağlama pratiğine veya sadece fiziksel yüz güzelliğine (vesim) indirgemek; kavramın epistemolojik (işaretten hakikate varma) ve eskatolojik (nihai kimlik tescili) boyutlarını göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem kozmik/tarihsel harabelerdeki ilahi ceza izlerini okuyan entelektüel-ruhani gözlemi (tevessüm), hem de hakikate karşı kibirlenenlerin ontolojik iflasının yüzlerine kazınmasını (burun üzerine damga) ifade eden kuşatıcı bir hakikat-tescil diyalektiğidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kök daraltıldığında, Hicr 15:75'teki mütevessimîn vasfı salt bir «tahmin veya his» zannedilir; oysa bu, sünnetullahın yeryüzündeki nesnel izlerini okuma metodolojisidir. Benzer şekilde Kalem 68:16'daki tehdit basit bir mecaz sanılarak ahlaki alçalışın kaçınılmaz ontolojik tescili kavranamaz. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın semiyotik ve ontolojik metodolojisini kavramak için vazgeçilmezdir. Vahiy, insanın önüne rastgele olaylar değil, okunmayı bekleyen «alametler» (âyât) koyar. وسم kökü, bu alametlerin hem tarihsel/nesnel dünyada silinmez birer tescil olduğunu hem de basiret sahibi bir zihnin bu damgalardan yola çıkarak gayba ve hakikate ulaşabileceğini temellendirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helak kalıntılarını ve yeryüzündeki ibret levhalarını konu edinen kıssa ayetlerinde (özellikle Lût kavmi bağlamında Hicr 15:75) ve ahlaki kibir sergileyen nankör servet sahiplerinin nihai akıbetini tasvir eden uyan ayetlerinde (Kalem 68:16) doğrudan belirleyicidir. Ayrıca «sîmâ» kavramının geçtiği ayetlerle semantik akrabalık içindedir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tarihsel kalıntıların yalnızca arkeolojik birer nesne olduğu yanılgısını düzeltir; onların ilahi adaletin silinmez «mevsimleri ve damgaları» olduğunu gösterir. Müminin ferasetini ise mistik bir kehanet olmaktan çıkarıp, nesnel göstergeleri derinlemesine tahlil eden rasyonel-kalbî bir kavrayış (tevessüm) zeminine oturtur. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin, özellikle hayvanın veya mülkün yüzeyine kalıcı, silinmez ve mülkiyeti tescil eden bir damga veya dağlama izi koymak; yeryüzünde yeşillik bırakan ilk yağmurun izi.
- Soyut anlamBir varlığın dış görünüşündeki, fiillerindeki veya tarihteki somut alametlerden, izlerden ve göstergelerden yola çıkarak onun iç mahiyetini, ahlaki değerini ve nihai hakikatini basiretle kavramak.
- Sistematik karşılıkTescil, alametleme ve göstergebilimsel idrak; ontolojik gerçekliğin dış yüzeyde kodlanması ve bu kodun ehil bilinçler tarafından deşifre edilmesi mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde nesneyi veya varlığı, tescil ve damgalama eylemini, nesne üzerinde oluşan kalıcı ve silinmez somut işareti/damgayı temsil eder. İkinci aşamada basiret ve feraset fonksiyonunu (tevessüm kabiliyetini) gösterir; bu fonksiyon görünür damgayı () girdi olarak alıp nesnenin örtük hakikatine ve nihai mahiyetine () ulaşır. Kökün çift yönlü dinamiği, nesneye işaretin kazınması ile o işaretten hakikatin okunması arasındaki bağıntıyı modeller.