وقذ
و - ق - ذ
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Ve vurularak öldürülen
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR985 harfالقاف والذال و"وايء" معهما
و ق ذ، ذ و ق، ذ ق و، ق ذ ي مستعملات وقذ: الوَقْذُ: شدة الضرب، وشاة وَقيذةٌ مَوْقُوذةٌ أي مقتولة بالخشب، وتقول: وقَذَها يقِذها وَقْذاً، وهذا فعل العلوج كذلك كانوا يفعلون ثم يأكلون، فنهى الله عنه وحرمه.
وحمل فلان وَقيذاً أي ثقيلاً دنفاً مشفياً.
ذوق: ذاقَ يذوقُ ذَوْقاً ومَذاقة ومَذاقاً وذَواقاً.
وذَواقُه ومَذاقُه طيب أي طعمه.
وذُقْتُ فلاناً وذُقْتُ ما عنده، وما نزل بك
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR315 harfوَقَذَهُ يَقِذُهُ وَقْذاً: ضربه حتى استرخى وأشرف على الموت. وشاةٌ مَوْقوذَةٌ: قُتِلَتْ بالخشَب. ويقال: وَقَذَهُ النعاسُ، إذا غلبه. قال الأعشى:
يَلْويني دَيْني النَهارَ وأقْتَضي دَيْني إذا وَقَذَ النُعاسُ الرُقَّدا
ورجلٌ وَقيذٌ، أي ما به طِرْقٌ. الأصمعي: المُوَقَّذَةُ: الناقةُ التي قد أثَّر الصِرارُ في أخلافها.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.480 harfق ذ ( وايء )
قذى ، وقذ ، ذوق ، ذقي .
ذقي : أمّا ذَقى فلا أحفظه لأحدٍ مِن الثقات .
وذكره الليث في هذا الباب فقال : فَرَسٌ أَذْقَى والأنثى ذَقْواء ، والجميع الذُّقْوُ ، وهو الرِّخْو رانِف الأنف ، وكذلك الحمار .
قلت : وهذا عندي تصحيف بيِّن ، والصواب فَرَسٌ أَذْفى ، والأنثى ذفْواء : إذا كان مُسترخِيَي الأذنين . وقد فسرته في كتاب الدال .
وقذ : قال الله جلّ وعزّ : ( وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ )
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.895 harf(باب الواو والقاف وما يثلثهما)
(وقل) الواو والقاف واللام: كلمةٌ تدلُّ على علوٍّ في جَبَل. وتوقَّلَ في الجبلِ: عَلاَ. وكلُّ صاعدٍ في شَيءٍ متوقِّل. وفرسٌ وَقَِْلٌ: حسَن السَّير في الجبال. والوَقْل: شجر المُقْل.
(وقم) الواو والقاف والميم. يدلُّ على غَلبَة* وإذلال. ووَقَمَ اللهُ العدوَّ وقْماً: أذَلَّه. وتوقَّمَ فلانٌ العِلم: قَتَله خُبْراً. وتوقَّمْت الصَّيدَ: خَتَلْتُه. وقال الكسائيّ: الموقوم:
(باب الواو والقاف وما يثلثهما) (وقل) الواو والقاف واللام: كلمةٌ تدلُّ على علوٍّ في جَبَل. وتوقَّلَ في الجبلِ: عَلاَ. وكلُّ صاعدٍ في شَيءٍ متوقِّل. وفرسٌ وَقَِْلٌ: حسَن السَّير في الجبال. والوَقْل: شجر المُقْل. (وقم) الواو والقاف والميم. يدلُّ على غَلبَة* وإذلال. ووَقَمَ اللهُ العدوَّ وقْماً: أذَلَّه. وتوقَّمَ فلانٌ العِلم: قَتَله خُبْراً. وتوقَّمْت الصَّيدَ: خَتَلْتُه. وقال الكسائيّ: الموقوم: الشَّديد الحُزْن. وحَرَّةُ واقِمٍ بالمدينة. (وقه) الواو والقاف والهاء: كلمةٌ واحدة. استَيْقه القومُ: أطاعُوا، مِن وَقِهْت. (وقي) الواو والقاف والياء: كلمةٌ واحدة تدلُّ على دَفْعِ شيءٍ عن شيءٍ بغيره. ووقيْتُه أَقِيه وَقْياً. والوِقاية: ما يقي الشَّيء. واتَّقِ اللهَ: تَوَقَّهُ، أي اجعل بينَك وبينه كالوِقاية. قال النَّبي صلى الله عليه وآله وسلم: "اتَّقُوا النّارَ ولو بِشقِّ تَمرة"، وكأنّه أراد: اجعلوها وقايةً بينكم وبينها. ومما شذَّ عن الباب الوَقْيُ، قالوا: هو الظَّلْع اليَسير. (وقب) الواو والقاف والباء: كلمةٌ تدلُّ على غَيبةِ شيءٍ في مَغَاب. يقال وَقب الشَّيءُ: دخَلَ في وَقْبة، وهي كالنُّقْرة في الشَّيء. ووقَبَتْ([1]) عيْناه: غارتا. [و] وقَبَ الشَّيءُ: نَزَلَ ووَقَع. قال الله تعالى: ﴿ومِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إذَا وَقَبَ﴾[الفلق 3]، قالوا: هو اللَّيل إذا نَزَل. وأمَّا قولُهم: إنَّ الوَقْب هو الأحمَقُ فهو من الإبدال، والأصل وَغْب، وقد ذَكَرناه. (وقت) الواو والقاف والتاء: أصلٌ يدلُّ على حَدِّ شيءٍ وكُنْهه في زمان وغيرِه. منه الوقْت: الزَّمان المعلوم. والموقوت: الشَّيء المحدود. [و] المِيقاتُ: المصير للوَقْت. وقَتَ له كذا ووَقَّته، أي حدَّدَه. قال الله عزَّ وجلّ: ﴿إنَّ الصَّلاَةَ كانَتْ عَلَى المُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً﴾ [النساء 103]. (وقح) الواو والقاف والحاء: كلمةٌ تدلُّ على صَلابةٍ في الشَّيء. والحافر الصُّلْب وَقَاحٌ، شُبِّه به الرَّجُل القليل الحَيَاء فقيل وَقاحٌ. ووَقِحٌ: بيِّنُ القِحَة والوَقَاحة. والتَّوقيح: أن يوقَّح الحافرُ بشَحمةٍ تُذابُ يُكوَى بها الأشْعَر. واستَوْقَحَ الحافرُ: صَلُب. ورجل موَقَّح: مجرَّب. (وقد) الواو والقاف والدال: كلمةٌ تدلُّ على اشتعالِ نارٍ. وَقَدَت النّار تَقِدُ واتَّقَدَتْ وتَوَقَّدَتْ، وأوْقَدْتُها أنا. والوَقُود: الحَطَب. والوُقود: فِعلُ النّارِ إذا وَقَدَتْ. والوَقَد: نَفْس النّار. ووَقْدَة الصَّيفِ: أشدُّه حَرَّاً. (وقذ) الواو والقاف والذال: كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ بخَشَب. منه الوَقْذ: الإيلام بالضَّرب. وشاةٌ موقوذة: ضُرِبت بالخشَب حتَّى ماتت. ومما ليس من هذا القياس وُقِذَت النّاقةُ: دَرَّتْ على كَرْهٍ فقَلّ لبنُها. (وقر) الواو والقاف والراء: أصلٌ يدلُّ على ثِقَل في الشَّيء. منه الوَقْرُ: الثِّقَل في الأُذُن. يقال منه: وَقِرَتْ أذنُه تَوْقَر وَقْراً([2]). قال الكسائيّ: وُقِرَتْ أذنُه فهي موقورة. والوِقْر: الحِمْل. ويقال نخلةٌ مُوقرَةٌ ومُوقِرٌ، أي ذات حَملٍ كثير. ومنه الوَقَار: الحِلْم والرَّزَانة. ورجلٌ ذو قِرَةٍ، أي وَقور. يقال منه وَقَرَ وَقاراً. وإذا أمرت قلت اُوقُر، في لغة من قال اُومُرْ. قال الأحمر في قوله: ﴿وقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ﴾ [الأحزاب 33]: ليس من الوقار، إنَّما هو من الجلوس. يقال منه وَقَرْتُ أقِرُ وَقْراً. قال أبو عبيد: هو عندي من الوَقَار. يقال: قِرْ، كما يقال: عِدْ. ورجلٌ مُوَقَّر: مُجرَّب. ومما شذَّ عن الباب الوَقِيرَة([3]): نُقرةٌ في الصَّخْر. فأمَّا وَقِيرٌ فهو إتباع الفقير. والوَقْرَة في العَظْم([4]). والوَقِير: القطيع من الضَّأْن. (وقص) الواو والقاف والصاد: كلمةٌ تدلُّ على كَسْر شيء. منه الوَقْص: دَقُّ العُنُق، وُقِصَتْ عنقُه فهي موقوصة. أمَّا قولُ الهُذَلِيّ([5]): فبَعثْتُها تَقِصُ المَقَاصِرَ بعد ما *** كَرَبَتْ حَياةُ النّارِ للمُتَنَوِّرِ فمِنْ وَقْصِ الدّابّةِ إذا سار في رؤوس الآكام فيقصُها([6]). ومنه التَّوَقُّص في المشي: شدَّةُ الوطْءِ، كأنّه يَقِصُ ما تحتَه. والوَقَص: دقَاقُ العِيدان. يقال وَقِّصْ لنارك، وهي كِسَرُ العِيدان. ويقال لما بينَ الفريضتين: وَقَصٌ؛ وهو القياس، لأنها ليست بفريضةٍ تامَّة، فكأنها* مكسورة. (وقط) الواو والقاف والطاء: كلمةٌ تدلُّ على وَقْعِ شيءٍ بشيءٍ. ووَقَط الدِّيكُ الدّجاجَةَ: سَفِدَها. ويقال: أصابَتْنا سماءٌ فوَقَطَت الأرضَ، كأنها وقَعَتْ بها، وذلك المكان الذي يَسْتَنْقِع فيه الماءُ وَقْطٌ، ووَقيط. (وقع) الواو والقاف والعين أصلٌ واحد يرجع إليه فروعُه، يدلُّ على سُقوط شيء. يقال: وقَعَ الشيءُ وُقوعاً فهو واقع. والواقِعَة: القِيامة، لأنها تَقَع بالخَلْق فتَغْشاهم. والوقْعة: صَدْمَة الحرب. والوَقائع: مَناقِع الماء المتفرِّقة، كأن الماء وَقَع فيها. ومَواقِعُ الغيثِ: مَسَاقِطَهُ. والنَّسر الواقع، من وقَع الطائر، يراد أنّه قد ضمَّ جناحيه فكأنَّهُ واقعٌ بالأرض. ومَوْقَعَة الطّائِر([7]): موضِعه الذي يقعُ عليه. وكَوَيْتُ البعيرَ وَقَاعِ: دائرةٌ واحدةٌ يُكوَى بها بعضُ جِلْدِه أين كان فكأنَّها قد وَقَعَتْ به. ووقَعَ فلانٌ في فلان وأوْقَع به([8]). وأما وَقَعْت الحديدةَ أقِعُها وَقْعاً، إذا أنتَ حدَّدتَها، فمن القياس، لأنّك توقِّعها على حجرٍ أو غيرِه لتمتدَّ، فكأنه من باب فَعَلَ الشيءُ وفَعَلْتُه. وحديدةٌ وقيعٌ([9]). ووقَع الغَيثُ: سَقَط متفرِّقَاً. ومنه التَّوقِيع، وهو أثَرُ الدَّبَر بظهر البَعِير. ومنه التَّوقيع: ما يُلْحَق بالكتابِ بعد الفَراغ منه. وتوقَّعْتُ الشَّيءَ: انتظرتُه متى يقع. والحافر الوَقِيع: الذي قَطّطَتْه الحجارةُ تقطيطاً؛ وهو مأخوذٌ من الحديد الوقيع. والسَّيف الوقيعُ: ما شُحِذَ بالحجَر؛ وقد مرَّ قياسه. والوَقَع: الحَفَى. والوَقِع: الحَفِي، وهو من ذلك كأنّه حجرٌ قد وقعَ بميقعَةٍ فَحفِيَ. والوَقِع([10]): الطِّخاف([11]) من السّحاب، كأنَّه يَقَعُ بغَيثِه. وأما الذي حكاه أبو عمرو، أنَّ الوَقْع: المكانَ المرتفِع من الجَبَل، فكأنَّه سمِّي به لأنّ الذي يعلُوه يخافُ أن يقع منه. (وقف) الواو والقاف والفاء: أصلٌ واحد يدلُّ على تمكُّثٍ في شيءٍ ثمَّ يقاس عليه. منه وَقَفْتُ أقِفُ وُقوفاً. وَوَقَفْتُ وَقْفِي، ولا يقال في شيءٍ أوقَفْتُ إلاَّ أنهم يقولون للذي يكونُ في شيءٍ ثم يَنْزِع عنه: قد أوْقَفَ. قال الطِّرِمَّاح: جامحاً في غَوَايتي ثمَّ أوقفـ *** ـتُ رضاً بالتُّقَى وذو البِرِّ راضِ([12])وحكى الشَّيباني: "كلمتُهم ثم أوْقَفْتُ عنهم([13])" أي سَكَتُّ. قال: وكلُّ شيءٍ أمسَكْتَ عنه فإنّك تقول: أوقفت. ومَوْقِفُ الإنسانِ وغيرِه: حيثُ يَقِفُ. والوِقَافُ: المواقَفَة. قال ابن دريد: وَقِيفَةُ الوَعِل: أن تُلْجِئَهُ الكلابُ أو الرُّمَاةُ إلى صخرةٍ فلا يمكنُه أن يَنْزِلَ، حتى يُصَاد. قال: فلا تَحْسَبَنِّي شَحْمَةً مِنْ وَقِيفَةٍ *** مطرَّدَةٍ ممَّا تصيدُكَ سلفعُ([14])وسَلْفَعُ: كلْبَةٌ. ومنه الوَقْف: سِوَارٌ من عاج. ويمكن أن يسمَّى وَقْفاً لأنّه قد وَقَفَ بذلك المكان. ويقال على التشبيه: حمارٌ مُوَقَّفٌ، إذا كان بأرساغِهِ بياض، كأنَّه وَقَفَ. ومَوْقِفَا الفرسِ([15]) الهَزْمتان في كَشْحَيْه. والله أعلم بالصواب. ---------------------__ ([1]) في الأصل: "وقب". ([2]) قال الجوهري: قياس مصدره التحريك، إلا أنه جاء بالتسكين. ([3]) وكذلك الوقرة، والوقير. ([4]) هي الهزمة فيه. ([5]) وكذا في المجمل. وقد سبق في مادة (بعث) أن الشاعر هو "ابن أحمر". وأنشده في (قصر) بدون نسبة. أما في اللسان (قصر، وقص) فقد نسب إلى ابن مقبل. ([6]) في المجمل: "فوقصها". والضمير في "سار" للدابة، والدابة يؤنث ويذكر. ([7]) موقعة الطائر بفتح القاف، وتكسر أيضاً. ([8]) في الأصل: "ووقع به"، صوابه في المجمل. ([9]) بغير هاء. وقال عنترة: وآخر منهم أجررت رمحي *** وفي البجلي معبلة وقيع ([10]) بالفتح وككتف، كما في القاموس. وضبط في اللسان ككتف، وضبط في المجمل بالتحريك. ([11]) الطخاف، بكسر الطاء وفتحها: السحاب الرقيق ترى السماء من خلاله. ([12]) وكذا ورد إنشاده في اللسان (وقف). وفي الديوان 80: "فتطربت للهوى ثم أقصرت". ([13]) في الجمهرة (2: 156). ([14]) أنشده في المجمل والجمهرة واللسان، كما أنشده في اللسان (سلفع). ([15]) في الأصل: "وموقف الفرس"، صوابه في المجمل.
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR87 harf- قال الله تعالى: ﴿والموقوذة﴾ [المائدة/3] أي: المقتولة بالضرب (انظر مجاز القرآن 2/151).
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR532 harfو ق ذ
وقذه بالضرب.
وشاة موقوذة ووقيذ ووقذت بالعصا حتى ماتت وكان أهل الجاهلية يقذون البهائم.
وضربت الحيّة حتى وقذتها.
وضربه على موقذ من مواقذه وهي المواضع التي يشتدّ عليها الضرب وهي المرفق وطرف المنكب والركبة والكعب.
ومن المجاز: وقذته العبادة.
ووقذتني كلمة سمعتها.
وفي قلب وقذة من ذلك: أثر باق من مشقّته.
ووقذه النعاس.
ووقذه المرض.
قال الأعشى: يلوينني ديني النهار
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.238 harfالوقْذ: شدة الضرب. وَقَذه يَقِذُه وَقْذاً: ضربه حتى استَرْخى وأَشرف على الموت. وشاة مَوْقُوذَة: قتلت بالخشب، وقد وقَذَ الشاة وقْذاً، وهي موْقُوذة ووقِيذٌ: قتلها بالخشب؛ وكان فعله قوم فنهى الله عز وجل عنه. ابن السكيت: وقَذَه بالضرب، والمَوْقوذة الوَقِيذُ: الشاة تُضرب حتى تموت ثم تؤكل. قال الفراء في قوله: والمنخنقة والموقوذة؛ الموقوذة: المضروبة حتى تموت ولم تُذَكّ؛ ووُقِذَ الرجلُ، فهو موقوذ ووقيذ.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR101 harf* و ق ذ * * وَقَذَهُ * ضربه حتى استرخى وأشرف على الموت وبابه وعد وشَاةٌ * مَوْقُوذَةٌ * قُتِلت بالخشب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.241 harfالوقد: شدة الضرب، وقذه يقذه وقذا: ضربه حتى استرخى وأشرف على الموت. وشاة وقيذ، وموقوذة: قتلت بالخشب، وكان يفعله قوم فنهى الله عز وجل عنه. وعن ابن السكيت: وقذه بالضرب، والموقوذة والوقيذ: الشاة تضرب حتى تموت ثم تؤكل، قال الفراء في قوله تعالى والمنخنقة والموقوذة الموقوذة: المضروبة حتى تموت ولم تذك. وفي البصائر للمصنف: الموقوذة: هي التي تقتل بعصا أو بحجارة لا حد لها فتموت بلا ذكاة. والوقيذ من
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.265 harfوَقَذَهُ
1 وَقَذَهُ ذ , aor. يَقِذُ, (S, L, &c.,) inf. n. وَقْذٌ, (S, L, K, &c.,) He beat him, or struck him, violently: (L, K:) he beat him until he became relaxed, or languid, and at the point of death: (S, L, Msb:) or he beat him so that he became at the point of death: (A:) he broke his skull, wounding the brain: (L:) he beat or struck, him upon the small protuberance above the back of the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR635 harfوَقَذَ
وَقَذَ
a. [ يَقِذُ ] ( n. ac. وَقْذ 1 ), Struck down; overpowered ( sleep ).
b. Beat to death.
c. Rendered ill; enfeebled.
d. Quieted.
وَقَّذَ
وَقَّذَ II , أَوْقَذَ IV ,
a. see I (c) .
مَوْقِذ
مَوْقِذ 18 , ( pl. مَوَاْقِذُ 44 ),
a. Prominent part of the body; shoulder; elbow &c.
وَقِيْذ
وَقِيْذ 25 ,
a. Thrown down; prostrate; moribund.
b. Beaten to death ( sheep ).
c.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR8.361 harfوقذ
وَقَذَ - يَقِذُ - مَوْقُوْذ - مَوْقُوْذَة
وَقَذَ - يَقِذُ + كائن + كائناً: يضربه بشدة ويكسره حتى ينهكه ويجعله مشرفاً على الموت
مَوْقُوْذ: اسم مفعول من " وَقَذَ - يَقِذُ ": المنهوك بالضرب الشديد والمشرف على الموت
مَوْقُوْذَة: مؤنث " مَوْقوذ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التسبب بالموت بأنواعه المختلفة " وهي:
خَنَقَ - يَخْنُقُ، حَسَّ -
Mücavir kökler35 mücavir (46 toplam)
- خنق
1 ortak ayet · Haneke (Kef) çene demektir
- ذكو
1 ortak ayet · Kestiniz
- نطح
1 ortak ayet · Ve toslanan
- جنف
1 ortak ayet · Ecnef kambur demektir
- خمص
1 ortak ayet · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
- زلم
1 ortak ayet · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
- خنزر
1 ortak ayet · Domuz
- كمل
1 ortak ayet · Tam
- هلل
1 ortak ayet · Boğazlandı
- ردي
1 ortak ayet · Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir
- ذبح
1 ortak ayet · Zebih kesilmiş hayvan demektir
- دمم
1 ortak ayet · Ve kan
Geçtiği ayetler(1)
… وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ …
Ve vurularak öldürülenÖlü, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına boğazlananlar, boğularak, vurularak, yuvarlanarak veya sürüklenerek ölen, yırtıcı hayvan tarafından parçalananlar, canları çıkmadan evvel kestiğiniz müstesna, dikili taşlar üzerine kesilenler ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılınmıştır. Bunlar fasıklıktır. Bugün, küfredenler sizin dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Öyleyse onlardan korkmayın da Ben’den korkun. Bugün, dininizi kemale erdirdim, üzerinize olan nimetimi tamamladım ve size din olarak İslamiyeti beğendim. Her kim ki açlıktan darda kalırsa günaha kaymaksızın (bunlardan yemeğe mecbur olursa) muhakkak ki, Allah Gafur’dur, Rahim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وقذ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (ilk harfi illetli و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صدم, رضخ, قهر, صرع |
| Zıt Kök | ذكى |
| Çekirdek Özet 1 | Sert ve künt bir cisimle vurarak hareketsiz bırakma, bayıltma veya öldürme |
| Çekirdek Özet 2 | Şer‘î usulle kesilmeyip darbe veya ezilme sonucu canı çıkan murdar hayvan |
| Çekirdek Özet 3 | Kesici alet ve kan akıtma olmaksızın iç hasarla bilincin ve hayatın sönmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü genel ölüm veya herhangi bir öldürme biçimi sayıp künt travma ve kan akıtılmama şartını göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وق | Bir etkiyle durdurma, çarpma, bastırma veya ağır bir baskıyla sınırlandırma. وقب, وقت, وقد, وقر, وقع, وقف, وقي köklerinde görüldüğü üzere bir nesnenin üzerine düşme, tutma, ağırlaştırma veya sınır koyma hareketi esastır. | ذ | Peltek ذ harfinin getirdiği yayılma ve gevşeme etkisiyle darbenin bedenin içine işlemesi; vurulan canlının darbe tesiriyle takatsiz kalıp serilmesi, felç olması veya iç kanamayla ölmesi anlamını netleştirir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dışarıdan gelen sert bir nesnenin hedefe temas etmesi, gücün gövdeye saplanması veya bağlanması |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Kuvvetin belirli bir noktada toplanması, şiddetli bir sıkışma ve yoğun bir darbe odağı oluşması |
| ذ | Kapı imgesinden türetme; aralık, sızma, dağılma (ikiz harf د üzerinden yoğunlaşma) | Alınan sert darbenin iç dokulara sızması, direncin kırılarak eklemlerin çözülmesi ve bedenin yere serilmesi |
| وقذ | Sert bir nesnenin hedefte yoğunlaşıp içe doğru dağılan darbesi | Sopayla veya taşla vurulan canlının eklemlerinin gevşeyip güçten düşmesi, künt travmayla yere yıkılıp can vermesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hayvana veya insana sopa, odun ya da taş gibi kesici olmayan sert bir cisimle kuvvetlice vurup onu halsiz bırakmak, bayıltmak veya bu yolla öldürmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ beytinde uyku ve ağırlığın insanı takatsiz bırakıp yere sermesini bu kökle tasvir eder: يلوينني ديني النهار وأجتري / ديني إذا وقذ النعاس الرقدا |
| Erken Arapça kullanım | Cahiliye Araplarının hayvanı kesmek yerine sopalarla vurarak öldürüp yemeleri adeti için kullanılır; ayrıca ağır hastalığın insanı yatağa düşürmesi hakkında حمل فلان وقيذا denir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça وقذ kökü, Sami dillerinde özellikle batı ve güney kollarında darbe, ezme ve künt travmayla hareketsiz bırakma semantik alanında temsil edilir. Kökün ilk harfi olan و arkaik Sami dillerinde bazen zayıflamakta ya da labial yarı-ünlü olarak düşebilmektedir. İbranicede doğrudan ses denkliği gösteren birincil bir fiil kökü sınırlı olmakla birlikte, vurma ve ezme yoluyla sersemletme bildiren semantik alanlar mevcuttur. Güney Sami (Eski Güney Arapça ve Ge'ez) katmanında ise darbe vurmak, yere sermek ve takatsiz bırakmak anlamı korunmuştur. Kökün temel Sami karakteristiği, kesici aletle yapılan yaralamadan (kesme, delme) farklı olarak, kütle aktarımıyla meydana gelen ezilme, sersemlik ve doku harabiyetidir. Arapça bu kökü, özellikle avlanma ve hayvan itlafında kesici olmayan aletlerin kullanılması bağlamında kurumsallaştırmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وقذ | Sert cisimle vurarak felç etme, takatsiz bırakma ve öldürme; türevlerinde ağır hastalık, uyku ve kederin çökmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Batı Sami temasları | Ezici darbe, vurma ve bastırma eylemleriyle ortak semantik altyapı paylaşımı | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı güvenilir bir soydaşlık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وقذ | Anlamlı | Ağır darbe indirme | Sert cisimle vurup canlının hareketini bitirme, öldürme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| وذق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmeldir |
| قوذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmeldir |
| قذو | Anlamlı | Göze yabancı cisim kaçması | Göze toz, çöp veya ufak bir nesnenin düşüp rahatsız etmesi | Hedef kökle ortak fiziksel temas; Kur'an'da geçmez |
| ذوق | Anlamlı | Tat alma, deneme | Ağız yoluyla bir şeyin tadına bakma, bir durumu tecrübe etme | Ters permütasyon; Kur'an'da geçer |
| ذقو | Anlamlı | Kulağın gevşekliği | Kulağın aşağıya doğru sarkması ve direncinin kaybolması | Gevşeme ve takatsizlik ortak paydası; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وقذ | Merkez | Künt darbe ile öldürme | Kesici olmayan bir aletle (taş, sopa) vurarak iç hasarla can alma | Canlının kanı akıtılmadan, ezilerek ve takatsiz bırakılarak ölmesi |
| صدم | Komşu | Çarpma, toslama | İki sert gövdenin birbirine hızla vurması | Hareketsiz bırakma veya öldürme kastı taşımayabilir, sadece temas anındaki şiddettir |
| رضخ | Komşu | Taşla kırma, ezme | Sert ve kaba bir cisimle özellikle başı ezerek kırma | Doğrudan kemik ve sert dokunun parçalanmasına odaklanır |
| قهر | Komşu | Baskı kurma, boyun eğdirme | Güç kullanarak iradeyi kırma ve etkisizleştirme | Fiziksel darbeden ziyade manevi veya siyasi egemenliği ifade eder |
| صرع | Komşu | Yere serme, devirme | Güreşte veya kavgada rakibi yere çalma | Ölümle sonuçlanması gerekmez, ayakta durma gücünü yok etmektir |
| ذكى | Zıt | Şer‘î usulle boğazlama | Kesici aletle kanı akıtarak usulünce temiz bir ölüm sağlama | Hayvanın etini helal kılan, kanın tamamen dışarı atıldığı meşru kesim |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وقذ | Sert cisimle vurup öldürme | Kesici alet olmaksızın künt travmayla takatten düşürme veya itlaf etme | Kesin |
| Latince | fustigare, contundere | Sopayla dövmek, ezmek | Künt darbe yoluyla ezilmeyi karşılar; dinî murdarlık boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | bludgeon to death, club | Sopayla vurarak öldürmek | Kesici olmayan aletle iç hasar vererek öldürmeyi tam karşılar; helallik/haramlık bağıntısı yoktur | Kesin |
| Almanca | totschlagen, erschlagen | Vurarak öldürmek | Darbe ile can almayı verir; kanın akıtılmaması nüansı kavramın doğasında doğrudan yer almaz | Güçlü |
| Fransızca | assommer, battre à mort | Başına vurup bayıltmak, döverek öldürmek | Sersemletme ve künt travmayla hareketsiz kılma boyutunu doğru aksettirir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْمَوْقُوذَةُ | Sopa, taş veya sert cisimle vurularak kanı akıtılmadan öldürülmüş hayvan | Yiyeceklerin helal ve haram sınırlarının çizildiği ahkâm bağlamı (Mâide 5:3) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Eşyanın helal ve haram kılınmasındaki hikmet | Allah'ın hükümleri taabbüdî midir yoksa insan bedenine zararlı olan kanın etin içinde kalması gibi bir illete mi dayanır tartışması | Haram hükmünün ilahi iradeye teslimiyet ve temizlik ekseninde ele alınması |
| Fıkıh | Zebâih ve av hükümleri | Vurulan hayvana henüz canlıyken (hayat-ı müstakırra varken) yetişilip kesilirse yenilip yenilmeyeceği; kan akıtmayan av aletlerinin hükmü | Kanı akıtılmadan iç hasarla veya ezilerek ölen hayvanın leş (meyte) sayılması |
| Tefsir | Ahkâm ayetlerinin tahlili | Cahiliye toplumunun puta kurban ederken veya et elde ederken uyguladığı vahşi itlaf yöntemlerinin nehyedilmesi | Hayvanın canına acı çektirilerek ve kanı etine hapsedilerek öldürülmesinin çirkinliği |
| Hadis | Kesim adabı ve alet seçimi | Hayvanın eziyet edilmeden, keskin bıçakla ve kanı akıtılarak kesilmesini emreden nebevî talimatlar | Tahta, taş veya ucu sivri olmayan cisimlerle vurarak itlaf etmenin yasaklanması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Teşrîi ve helal gıda | Kanı akıtılmamış murdar et | Beden ve ruh sağlığını bozan tüketimi engelleme | Dinin canı ve aklı koruma gayesi gereği eziyetle ve kaba güçle öldürülen hayvanın tüketimini haram kılması | Kesin |
| İlmi | Fizyoloji ve adli tıp | Künt travma (blunt trauma) | Dokulardaki ezilme ve iç kanama mekanizması | Dışarıya kan çıkışı olmadan basınç dalgasının hayati organları tahrip ederek hayatı sonlandırması | Kesin |
| Siyasi | Hukuk düzeni ve kamu denetimi | Kaba kuvvet ve kontrolsüz şiddet yasağı | Meşru usullerin ihlal edilmesini önleme | Hukukun belirlediği adil ve nizami infaz/tasfiye süreçleri yerine barbarca linç ve darp pratiklerinin menedilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve standart güvencesi | Kusurlu ve sağlığa zararlı ürün itlafı | Piyasa kalitesini ve tüketici sıhhatini koruma | Kesim standardına uymayan, kanı hapsolmuş etlerin ticarete sokulmasının engellenmesiyle pazar emniyetinin sağlanması | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Elastik olmayan çarpışma ve şok dalgası emilimi | Sisteme dışarıdan çarpan kütlenin kinetik enerjisini iç deformasyon ve ısıya dönüştürerek yapının moleküler bütünlüğünü felç etmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal yıpratma ve felç etme (paralizasyon) | Bir kuruma açıkça yasal operasyon yapmak yerine aralıksız gayriresmî baskılar uygulayarak işleyişini tıkamak ve çökertmek | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca tarihsel olarak Cahiliye döneminde tahtayla vurulmuş bir koyuna hasredip modern hayvan öldürme tekniklerindeki (elektroşok, basınçlı tabanca vb.) künt etkiyi kavrayamamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | وقذ, kesici olmayan aletlerin yol açtığı ve kanın tahliyesini engelleyen her türlü öldürücü travmayı ve canlının direncinin içten kırılarak can vermesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hayvanın sadece 'nasılsa öldüğü' düşüncesiyle kesim usulünü basite indirgemek; kan akıtma şartını ihmal ederek iç hasarla ölmüş hayvanların etini helal sayma yanılgısına düşmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hayvan hakları, gıda hijyeni ve helallik standartlarını ne kadar hassas fiziksel ayrıntılarla belirlediğini gösterir; ölüm biçimlerinin biyolojik sonuçlarına göre fıkhî hüküm inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yiyecek haramlarını, avlanma usullerini ve hayvan kesim ilkelerini belirleyen ahkâm ayetlerinde (özellikle Mâide Suresi'nin baş kısımları) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Avlanan veya itlaf edilen hayvanlarda herhangi bir ölüm biçiminin et tüketimi için yeterli olacağı zannını ortadan kaldırır; kanın tahliye edilmediği travmatik ölümleri meyte (leş) kategorisine katar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlıya sopa, taş veya benzeri sert bir kütleyle vurarak kemik ve iç organ hasarıyla hareketsiz bırakmak, bayıltmak veya öldürmek.
- Soyut anlamBir varlığın dış bütünlüğü parçalanmadan iç direncinin, iradesinin ve canlılığının ağır baskı altında felç edilmesi.
- Sistematik karşılıkHelal kesimin (kanın tahliyesi) zıddı olarak, kütlesel enerjinin içe hapsedilmesiyle oluşan gayrimeşru ve tahripkâr bitiş hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıBelirli bir kuvvetinin süresinde uygulanmasıyla bir momentum değişimi doğar; aktarılan kinetik enerji dışarıya yarılma açmaksızın doğrudan iç doku tahribatına dönüşür; dışa doğru sıvı ve kan akışı kaldığından sistemin meşruiyet ve helallik değeri (murdar/meyte) haline gelir.