ذوق
ذ - و - ق
KÖK- 63 geçiş
- 61 ayet
- 33 sîga
- 13 sözlük
Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır. Sonra sin zel’e dönüşmüş. Tat anlamını almıştır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır. Sonra sin zel’e dönüşmüş. Tat anlamını almıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR985 harfالقاف والذال و"وايء" معهما
و ق ذ، ذ و ق، ذ ق و، ق ذ ي مستعملات وقذ: الوَقْذُ: شدة الضرب، وشاة وَقيذةٌ مَوْقُوذةٌ أي مقتولة بالخشب، وتقول: وقَذَها يقِذها وَقْذاً، وهذا فعل العلوج كذلك كانوا يفعلون ثم يأكلون، فنهى الله عنه وحرمه.
وحمل فلان وَقيذاً أي ثقيلاً دنفاً مشفياً.
ذوق: ذاقَ يذوقُ ذَوْقاً ومَذاقة ومَذاقاً وذَواقاً.
وذَواقُه ومَذاقُه طيب أي طعمه.
وذُقْتُ فلاناً وذُقْتُ ما عنده، وما نزل بك
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR398 harfذُقْتُ الشيءَ أَذُوقُهُ ذَوْقاً وذَواقاً ومَذاقاً ومَذاقَةً. وما ذُقْتُ ذَواقاً، أي شيئاً. وذُقْتُ ما عند فلان، أي خَبَرْتُهُ. وذُقْتُ القوسَ، إذا جذبتَ وترها لتنظرَ ما شِدَّتُها. وأَذاقَهُ الله وبالَ أمرِه. قال طُفيلٌ:
فَذوقوا كما ذُقْنا غَداةَ مُحَجِّـرٍمن الغَيظِ في أكبادنا والتَحَوُّبِ
وتَذَوَّقْتُهُ، أي ذُقْتُهُ شيئاً بعد شيء. وأمرٌ مُسْتَذاقٌ، أي مجرَّبٌ معلومٌ. والذَوٌّاقُ: المَلولُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.480 harfق ذ ( وايء )
قذى ، وقذ ، ذوق ، ذقي .
ذقي : أمّا ذَقى فلا أحفظه لأحدٍ مِن الثقات .
وذكره الليث في هذا الباب فقال : فَرَسٌ أَذْقَى والأنثى ذَقْواء ، والجميع الذُّقْوُ ، وهو الرِّخْو رانِف الأنف ، وكذلك الحمار .
قلت : وهذا عندي تصحيف بيِّن ، والصواب فَرَسٌ أَذْفى ، والأنثى ذفْواء : إذا كان مُسترخِيَي الأذنين . وقد فسرته في كتاب الدال .
وقذ : قال الله جلّ وعزّ : ( وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ )
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.132 harf(باب الذال والواو وما يثلثهما)
(ذوي) الذال والواو والياء كلمةٌ واحدة تدلُّ على يُبْسٍ وجُفوف. تقول ذَوَى العُود يَذْوِي، إذا جَفّ، وهو ذاوٍ([1])، وربَّما قالوا ذأَى يَذأَى، والأوّل الأجود.
(ذوب) الذال والواو والباء أصلٌ واحد، وهو الذَّوْب، ثمَّ يحمل عليه ما قاربه في المعنى مجازاً. يقال ذَابَ الشيءُ يذُوب ذَوْباً، وهو ذائب. ثم يقولون مجازاً: ذاب لي عليه من المال كذا، أي وجَب؛ كأنّه لمّا وجب
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.374 harf- الذوق: وجود الطعم بالفم، وأصله فيما يقل تناوله دون ما يكثر، فإن ما يكثر منه يقال له: الأكل، واختير في القرآن لفظ الذوق في العذاب؛ لأن ذلك - وإن كان في التعارف للقليل - فهو مستصلح للكثير، فخصه بالذكر ليعم الأمرين، وكثر استعماله في العذاب، نحو: ﴿ليذقوا العذاب﴾ [النساء/56]، ﴿وقيل لهم ذوقوا عذاب النار﴾ [السجدة/20]، ﴿فذوقوا العذاب بما كنتم تكفرون﴾ [الأنفال/35]، ﴿ذق إنك أنت العزيز الكريم﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.079 harfذ و ق
ذقـت الطعـام وتذوقتـه شيئـاً بعد شيء.
وهو مر المذاق.
وما دفت اليوم ذواقاً " ولا تفرّقوا إلا عن ذواق ".
ومن المجاز: ذقت فلاناً وذقت ما عنده.
وتقول: ذقت الناس وأكلتهم ووزنتهم وكلتهم فمـا استطبت طعومهم ولا استرجحت حلومهم.
وهو حسن الذوق للشعر إذا كان مطبوعاً عليه.
وما ذقت عماضاً.
وما ذقت اليوم في عيني نوماً.
وذاق القوس: تعرّفهـا ينظـر مـا مقـدار إعطائها.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.237 harfالذّوْقُ: مصدر ذاقَ الشيءَ يذُوقه ذَوقاً وذَواقاً ومَذاقاً، فالذَّواق والمَذاق يكونان مصدرين ويكونان طَعْماً، كما تقول ذَواقُه ومذاقُه طيّب؛ والمَذاق: طَعْمُ الشيء. والذَّواقُ: هو المأْكول والمشروب. وفي الحديث: لم يكن يَذُمُّ ذَواقاً، فَعال بمعنى مفعول من الذَّوْقِ، ويقع على المصدر والاسم؛ وما ذُقْتُ ذَواقاً أَي شيئاً، وتقول: ذُقْتُ فلاناً وذُقْتُ ما عنده أَي خَبَرْته، وكذلك ما نزل بالإِنسان من
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR299 harf* ذ و ق * * ذَاقَ * الشيء من باب قال و * ذَوَاقاً * بفتح الذال و * مَذَاقاً * و * مَذَاقَةً * أيضا وما ذاق * ذَوَاقاً * بالفتح أيضا أي شيئا و * ذَاقَ * ما عند فلان أي خبره و * أَذَاقَهُ * الله وبال أمره و * تَذَوَّقَهُ * ذاقه شيئا بعد شيء وأمرٌ * مُسْتَذَاقٌ * أي مجرب معلوم و * الذَّوَّاقُ * الملول
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.307 harfذاقه ذوقا، وذواقا، ومذاقا، ومذاقة: اختبر طعمه وأصله فيما يقل تناوله، فإن ما يكثر من ذلك يقال له: الأكل وأذقته أنا إذاقة. وفي البصائر والمفردات: اختير في القرآن لفظ الذوق للعذاب لأن ذلك وإن كان في التعارف للقليل، فهو مستصلح للكثير، فخصه بالذكر ليعلم الأمرين، وكثر استعماله في العذاب، وقد جاء في الرحمة، نحو قوله تعالى: ولئن أذقناه رحمة منا ويعبر به عن الاختبار، يقال: أذقته كذا فذاق، ويقال: فلان
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.507 harfذَاقَهُ
1 ذَاقَهُ ذ , (K,) first pers. ذُقْتُهُ, aor. أَذُوقْهُ, (S, Msb,) inf. n. ذَوْقٌ and ذَوَاقٌ and مَذَاقٌ (S, Msb, K) and مَذَاقَةٌ, (S, K,) He tasted it; i. e., perceived its taste, by means of the moisture of the tongue: (Msb:) or he tried, or knew, its taste: (K:) it is originally said of that of which little is taken: when much is taken, the term أَكْلٌ is used [and one says
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR648 harfذَاقَ
ذَاقَ ( w ) U ( n. ac. ذَوْق 1 , مَذَاق [ 17A ] , مَذْوَق 17tA , ذَوَاْق 22 ),
a. Tasted; tested, tried.
b. Underwent, experienced, suffered ( trial ).
ذَوَّقَ
ذَوَّقَ II , أَذْوَقَ IV ,
a. Made or gave to taste.
b. Made to undergo, experience, suffer.
تَذَوَّقَ
تَذَوَّقَ V ,
a. Tasted ( repeatedly ).
تَذَاْوَقَ
تَذَاْوَقَ VI ,
a. Touched or tasted one after another.
ذَوْق
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok20.455 harfذوق
ذَاقَ - يَذُوْقُ - ذَائِق - ذَائِقَة - أَذاقَ - يُذِيْقُ
ذَاقَ - يَذُوْقُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يجرب أثره على حواسه ليعلم حاله وحقيقته: يحاول التعرف عليه باستعمال حواسه فيجرب أثره عليها
ذَاقَ - يَذُوْقُ + كائن + شيئاً: يجرب أثره على حواسه ليعلم حاله وحقيقته: من حيث الطعم والألم والحرارة والقوة وما شابه: ويغلب فيه استعمال الحواس من تذوق
Sîgalar(33)
- فَذُوقُواHemen tadın+2 anlam(فَافْعُلُوا)×11
- ذُوقُواTadın(افْعُلُوا)×8
- أَذَقْنَاTattırdık(أَفْعَلْنَا)×4
- ذَائِقَةُTadan(فَاعِلَةُ)×3
- نُذِقْهُOna tattırırız(نُفْعِلْهُ)×3
- وَذُوقُواVe tadın(وَفُعِلُوا)×3
- أَذَقْنَاهُOna tattırdık(أَفْعَلْنَاهُ)×2
- ذَاقُواTattılar(فَعَلُوا)×2
- وَلَنُذِيقَنَّهُمْKesinlikle onlara tattıracağız+1 anlam(وَلَنُفْعِلَنَّهُمْ)×2
- يَذُوقُونَTadarlar(يَفْعُلُونَ)×2
Mücavir kökler81 mücavir (272 toplam)
- عذب
36 ortak ayet · Su yosunudur
- وبل
4 ortak ayet · Odun demeti demektir
- حرق
4 ortak ayet · Yanık demektir
- كفر
16 ortak ayet · Hufre, çukur demektir
- مسس
5 ortak ayet · Ona dokundu
- نور
8 ortak ayet · Ateş demektir
- رجع
6 ortak ayet · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
- ضرر
5 ortak ayet · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
- سوأ
7 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- فرح
3 ortak ayet · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
- خزي
3 ortak ayet · Hizy (hı, ze) : Dikenli çalı demektir
- دنو
6 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
Geçtiği ayetler(61)
يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ
Hemen tadınO gün; nice yüzler ağarır, nice yüzler kararır. O zaman yüzleri kara olanlara: İmanınızdan sonra küfür mü ettiniz? İşte o küfrünüzün cezası olarak tadın azabı, denir.
وَلَوْ تَرَى إِذْ وُقِفُوا عَلَى رَبِّهِمْ قَالَ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ
Hemen tadınBir görseydin eğer; Rabblarının huzurunda durdukları zaman, O: Bu, hak değil miymiş? deyince; onlar da: Rabbımız hakkı için evet, derler. Allah da buyurur ki: Öyleyse küfür edegeldiğinizden dolayı tadın azabı.
وَقَالَتْ أُولَاهُمْ لِأُخْرَاهُمْ فَمَا كَانَ لَكُمْ عَلَيْنَا مِنْ فَضْلٍ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ
Hemen tadınÖncekiler de sonrakilere: Sizin bizden bir üstünlüğünüz yoktur. Öyleyse ne kazandıysanız karşılığı olan azabı tadın, derler.
وَمَا كَانَ صَلَاتُهُمْ عِنْدَ الْبَيْتِ إِلَّا مُكَاءً وَتَصْدِيَةً فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ
TadınOnların Beyt’in yanındaki duaları; sadece ıslık çalmak veya el çırpmaktan başka bir şey değildir. Öyleyse devamedegelmekte olduğunuz küfürden dolayı tadın azabı.
يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ
Hemen tadınO gün cehennem ateşinde bunların üzeri kızdırılır ve bunlarla onların alınları, böğürleri ve sırtları dağlanır. İşte bu, kendiniz için biriktirdiğiniz, tadın biriktirmiş olduğunuzu, denir.
فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاكُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ
Hemen tadınÖyleyse şu günümüze kavuşmayı unuttuğunuzdan ötürü tadın azabı. Doğrusu Biz de sizi unuttuk. Yaptıklarınıza karşılık sonsuz azabı tadın.
… نُعَمِّرْكُمْ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجَاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ
Hemen tadınOnlar orada bağırışırlar; Rabbımız, bizi çıkar da yapageldiklerimizden farklı olarak salih amel işleyelim. Öğüt alacak kişinin öğüt alacağı kadar bir süre sizi yaşatmadık mı? Ve size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse azabı tadın. Zalimler için hiç bir yardımcı yoktur.
وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلَى وَرَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَابَ بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ
Öyleyse tadınO küfredenler ateşe sunuldukları gün. Nasıl, bu gerçek değil miymiş? denildiğinde: Rabbımıza andolsunki, evet gerçekmiş, derler. O da: Şu halde küfrettiğinizden dolayı tadın azabı, der.
وَلَقَدْ رَاوَدُوهُ عَنْ ضَيْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْيُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ
Hemen tadınAndolsun ki; onlar, misafirlerine kötülük yapmayı kasdetmişlerdi. Biz de gözlerini kör ettik. Azabımı ve tehdidimi tadın.
فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ
TadınTadın, işte azabımı ve tehditlerimi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذوق |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli olan و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طعم, بلو, خبر, مسس |
| Zıt Kök | مجج |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin veya durumun niteliğini, az bir miktarını ağza alıp temas ettirerek dolaysız biçimde sınamak ve hissetmek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi cezanın, rahmetin ya da ölüm gerçeğinin insan bilincinde ve varlığında hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde doğrudan tecrübe edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bilginin ve algının teorik düzeyden ontolojik kesinlik ve kişisel yüzleşme düzeyine geçişini sağlayan tecrübi idrak süreci |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel dille tat alma organının duyumuna veya sadece mecazi bir lezzet arayışına indirgeyerek azap ve rahmet bağlamlarındaki varoluşsal tecrübe boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذو | Bir şeye yaklaşma, yönelme, onun sınırına temas etme ve onu ayırt edici bir nitelikle karşılayıp savma veya sınırlandırma hareketidir; nitekim aynı çekirdeği paylaşan ذود kökünde de deve sürüsünü ya da bir nesneyi sınır koyarak defetme, yönünü çevirme ve ayırma anlamı belirgindir. | ق | Hareketin sonuna kesin temas, kuşatma ve nüfuz etme niteliği eklenerek bir şeyin sınırına yalnızca yaklaşmakla yetinilmeyip onun öz niteliğini bizzat temas ve tecrübe ile kesin olarak ayırt etme anlamı pekişmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı imgesinden türetme; aralama, yönelme ve sınır eşiği | Bir nesnenin veya durumun dış yüzeyini aralayarak onun özüne doğru yönelme hareketini başlatır. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, bitiştirme | Algılayan özne ile algılanan nesne arasında doğrudan, kesintisiz bir bağ ve temas kurar. |
| ق | Ufuktaki güneş, sınır, toplanma | Nesnenin taşıdığı niteliğin algı merkezinde toplanarak kesin ve kuşatıcı bir sınırla netleşmesini sağlar. |
| ذوق | Sınırı aralayıp temas kurarak niteliği bütünüyle idrak etme | Nesnenin veya halin sınırından içeri girilip onunla doğrudan bağ kurularak hakikatinin kesin biçimde algılanması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yiyecek veya içeceğin tadını ve niteliğini anlamak amacıyla ondan az bir miktarın ağza alınması; yayın gerilerek esneklik ve direnç derecesinin elle yoklanıp sınanması (ذاق القوس). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden birinin yay gerginliğini ve esnekliğini sınamayı tasvir ettiği beyitte fiil doğrudan fiziksel güç ve direnç testi anlamında geçmektedir: فذاق فأعطته من اللين جانبا / كفى ولها أن يغرق السهم حاجز |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin iç dünyasını, ahlakını veya niyetini doğrudan tecrübe ederek tanımak anlamında ذقت فلانا وذقت ما عنده ifadesi ile insanın başına gelen sıkıntı ve felaketleri bizzat yaşaması anlamında كل ما نزل بإنسان من مكروه فقد ذاقه deyimi erken dönem bedevi kullanımında yerleşiktir. |
Kaynak İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab; İbn Fâris, Mekâyîsü’l-Luğa; Ebû Bekr el-Halîl b. Ahmed, Kitâbü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde ذوق kökü, zayıf orta harfli yapısıyla özellikle Güney ve Batı Sami kollarında fiziksel tat alma ve daha genel olarak doğrudan tecrübe etme, sınama matrisiyle paralellik gösterir. İbranicede fiziksel tat alma ve tecrübe etme alanı ağırlıklı olarak טעם kökü ile karşılansa da, Arapçada ذوق kökü tat almanın ötesinde bir nesnenin ya da hadisenin az bir miktarıyla bütününe dair kesin bilgi edinme ve tecrübe etme (اختبار) işlevini karşılayan özgün bir derinleşme kazanmıştır. Kökün esneklik yoklama (yayın çekilmesi) ve insanın başına gelen hadiseyi bizzat çekmesi gibi kullanımları, arkaik Sami algısında doğrudan temas ve mukavemet ölçme hareketinin Arapçadaki korunmuş yansımasıdır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; İbn Fâris, Mekâyîsü’l-Luğa.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Az miktarda temasla nitelik test etme | Yiyeceğin tadına bakmaktan yayın gerginliğini denemeye ve nihayet insanın ahlaki yapısını veya felaketi tecrübe etmesine uzanan düzenli bir soyutlama mevcuttur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami tecrübe/temas alanı | Doğrudan duyumsal tecrübe ve yoklama matrisinde yer alır; Arapçada kavramsal sınırları en net biçimde korunmuş köklerdendir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında Afro-Asyatik diğer kollarda kökle doğrudan ses denkliği gösteren güvenilir bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; İbn Fâris, Mekâyîsü’l-Luğa.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذوق | Anlamlı | Tatmak, sınamak, tecrübe etmek | Bir şeyin azıyla temas kurarak onun özünü ve niteliğini kesin olarak kavramak. | Hedef kök; Kur'an'da 63 kez geçer. |
| ذقو | Anlamlı | Sarkıklık, gevşeklik | At ve eşeğin kulak uçlarının öne doğru eğik ve yumuşak olması (أذقى). | Kur'an'da geçmez; fiziksel bir doku gevşekliğini ifade eder. |
| وذق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilimde müstakil bir kök kaydı bulunmamaktadır. | Kur'an'da geçmez. |
| وقذ | Anlamlı | Şiddetle vurup sersemletmek, öldürmek | Bir cisme veya canlıya vurarak onu hareketsiz bırakmak, canını yakmak veya öldürmek. | Kur'an'da الموقوذة formunda geçer (Mâide 5:3). |
| قذو | Anlamlı | Göze yabancı cisim kaçması, çöp | Gözün içine düşen ve rahatsızlık veren çöp veya tortu (قذى). | Kur'an'da geçmez; قذي ile bağlantılıdır. |
| قوذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilimde anlamlı bir kök oluşumu kayıtlı değildir. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذوق | Merkez | Dolaysız tecrübe, tatma | Bir şeyin özüne az bir temasla kesin olarak vakıf olma ve onu bizzat yaşama. | Hem bedensel hem zihinsel hem de varoluşsal tecrübeyi kapsar. |
| طعم | Komşu | Yeme, beslenme, tat | Ağırlıklı olarak fiziksel besin alımını ve gıdalanmayı merkeze alır; açlığı giderme boyutu öndedir. | ذوق kökünde az miktar ve nitelik testi öne çıkarken طعم kökünde doyma ve yeme fiili esastır. |
| بلو | Komşu | İmtihan etme, sınama | Bir varlığın gizli niteliklerini zorlu bir süreç ve sınama yoluyla açığa çıkarma. | بلو dışsal ve zamana yayılan bir sınamadır; ذوق ise dolaysız ve anlık tecrübe hissidir. |
| خبر | Komşu | Bilgi sahibi olma, deneme | Bir nesnenin veya kişinin iç yüzünü araştırarak bilgiye ulaşma. | خبر akli ve tahlili bilme sürecidir; ذوق ise bizzat hissediş ve tecrübedir. |
| مسس | Komşu | Dokunma, temas | İki cismin veya halin dış yüzeylerinin birbiriyle fiziksel ya da manevi teması. | مسس dış sınırdaki teması bildirir; ذوق ise temasın doğurduğu içsel idraki kapsar. |
| مجج | Zıt | Tükürme, dışarı atma | Ağza alınan bir şeyi tatmadan veya tadını beğenmeyip hemen dışarı püskürtme. | ذوق içine alıp hissetmeyi içerirken مجج teması reddedip dışarı fırlatmadır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذوق | Tatmak, sınamak, tecrübe etmek | Fiziksel tat alma ve varoluşsal yüzleşmenin dolaysız hissiyatı. | Kesin |
| Latince | Gustare, experiri | Tatmak, tecrübe etmek, denemek | Gustare ağızla tatmayı, experiri ise bir şeyi yaşayarak öğrenmeyi karşılar; Arapçadaki azap tatma şiddetini experiri kısmen içerir. | Güçlü |
| İngilizce | To taste, to experience, to undergo | Tatmak, bizzat yaşamak, maruz kalmak | To taste fiziksel duyumu ve hafif tecrübeyi verir; acı ve azap bağlamında to undergo veya to experience anlamı tamamlar. | Kesin |
| Almanca | Schmecken, kosten, erfahren | Tatmak, lezzetini denemek, tecrübe etmek | Kosten hem tadına bakmayı hem de bedel ödemeyi çağrıştırır; erfahren ise tecrübe yoluyla kavramayı karşılar. | Kesin |
| Fransızca | Goûter, éprouver | Tatmak, hissetmek, sınanmak | Goûter doğrudan tatmayı, éprouver ise bir acıyı veya hali derinden hissetmeyi ve sınanmayı ifade eder. | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Oxford English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذُوقُوا / فَذُوقُوا | Azabı bizzat yaşamak ve onunla dolaysız yüzleşmek | Ahirette inkârcılara yönelik ilahi hitap ve hak edilen cezanın tecrübe ettirilmesi bağlamı (Âl-i İmrân 3:106, 3:181; Enbiyâ 21:35; Kamer 54:48). |
| ذَائِقَةُ | Kaçınılmaz ve kesin bir akıbetle yüzleşmek | Her canlı nefsin ölümü doğrudan ve istisnasız tecrübe edeceğini bildiren bağlam (Âl-i İmrân 3:185, Enbiyâ 21:35, Ankebût 29:57). |
| أَذَقْنَا / أَذَقْنَاهُ | Rahmet ve nimeti tecrübe ettirmek | İnsana dünyada lütfedilen esenliğin, bolluğun ve afiyetin dolaysız olarak yaşatılması bağlamı (Hûd 11:9-10, Rûm 30:36, Şûrâ 42:48). |
| ذَاقُوا وَبَالَ أَمْرِهِمْ | Eylemin dünyevi kötü sonucunu bizzat çekmek | Haddi aşan toplumların ve bireylerin yaptıkları kötülüklerin cezasını dünyada tatmaları bağlamı (Mâide 5:95, Talâk 65:9, Haşr 59:15). |
| ذَاقَا الشَّجَرَةَ | Yasaklanan şeyle fiziksel ilk teması kurmak | Âdem ile eşinin yasak ağacın meyvesinden tadarak fıtri örtünmeyi kaybetmeleri bağlamı (A'râf 7:22). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret azabının ve nimetlerinin hakikati | Azabın ve mükâfatın ruhani bir algı mı yoksa bedensel ve duyusal olarak bizzat hissedilen bir gerçeklik mi olduğu tartışması; kök azabın hakiki ve dolaysız olduğunu ispatta temel delildir. | Hissedilen kesin azap ve somut yüzleşme |
| Fıkıh | Oruç, nikâh ve ceza hükümleri | Oruçlunun boğazına kaçırmadan yemeğin tadına bakmasının hükmü; boşanmış eşlerin tekrar evlenebilmesi için nikâhın fiilen gerçekleşmesi şartında (عسيلة) kökün kullanımı. | Asgari duyusal temas ve fiili gerçekleşme |
| Tefsir | Kur'an'ın üslup ve istiare tahlili | Cehennem azabı gibi en ağır cezalar için neden az yemeyi anlatan ذوق kökünün seçildiği; azı dahi dayanılmaz olan bir şeyin çoğunun ne derece helak edici olduğunu bildiren belagat inceliği. | Bizzat idrak edilen dehşet ve az miktarla kavranan sınırsız gerçeklik |
| Hadis | İmanın hazzı ve ahlaki tutumlar | İmanın tadını almanın (ذاق طعم الإيمان) şartları; zevk düşkünü olup sürekli eş değiştirenlerin kınanması (الذواقون والذواقات). | Kalbi hissediş, manevi kavrayış ve olumsuz anlamda geçici şehvet avcılığı |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İnanç ve uhrevi sorumluluk | İmanın hakikatine veya ilahi azabın dehşetine bizzat şahit olma | Teori halindeki inancı veya uyarıyı varoluşsal bir kesinliğe dönüştürür. | Din, hakikatin yalnızca zihnen bilinmesini değil, nefsin onu tecrübe ederek teslim olmasını hedefler. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Empirik doğrulama, tecrübi bilgi | Bir teorinin, hipotezin pratik temas ve deney yoluyla test edilmesi işlevini görür. | Bilginin sadece nakil veya zan ile kalmayıp doğrudan gözlem ve deneyle sınanmasını ifade eder. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki yaptırım ve adalet | Suçun cezasını bizzat failine çektirme | İhlal edilen adaletin, yaptırımın bizzat tecrübe edilmesiyle tesis edilmesini sağlar. | Kanunların caydırıcılığı, yaptırımın muhatap tarafından fiilen tadılmasıyla gerçekleşir. | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim, piyasa ve kalite kontrolü | Numune alma, kalite testi, tüketici memnuniyeti | Ürünün kalitesinin ve değerinin az bir örnekle piyasada sınanması sürecini yönetir. | İktisadi mübadelede malın vasfını anlamak için yapılan ön tadım ve muayene hakkını kurar. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Örneklem alma (sampling) ve sensör algılama eşiği | Bir sistemin bütününü yok etmek yerine küçük bir parça üzerinden sistemin karakteristik niteliğini tespit eden algılama mekanizması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fenomenolojik tecrübe ve içselleştirme | Dış dünyanın veya toplumsal kuralların birey bilincinde doğrudan, aracısız bir duyum ve yaşantı haline gelmesi süreci. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca estetik bir beğeniye (gusto, sanat zevki) ya da ağızdaki tat alma duyusunun basit bir uyarımına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da azap, rahmet ve ölüm gibi varoluşsal eşiklerin nefis tarafından en çıplak ve inkâr edilemez biçimde bizzat tecrübe edilmesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'daki «ذُوقُوا الْعَذَابَ» gibi hitapları sadece metaforik bir söz sanatı sanıp, bu ifadenin cezanın bedene ve ruha bizzat temas eden ontolojik kesinliğini ve dehşetini bildirdiğini kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın bilgi teorisinde bilginin işitme ve görme basamaklarından sonra en üst düzeyi olan «bizzat yaşayarak bilme» (tecrübe) aşamasını temsil eder; muhataba ahiret sahnelerini soyut bir ihtimal değil, kaçınılmaz bir duyusal yüzleşme olarak sunar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cehennem ehlinin azapla yüzleştiği hitap ayetlerinde, insanın nankörlük ve refah psikolojisini tahlil eden ayetlerde ve ölümün evrenselliğini bildiren nefis ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahiretteki mükâfat ve mücazatın sadece zihinsel bir tasavvurdan ibaret olduğu iddiasını çürüterek cezanın ve nimetin ferdi, dolaysız ve hissedilebilir bir gerçeklik olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin veya durumun niteliğini belirlemek üzere ondan az bir parça alarak doğrudan temas ve duyum yoluyla sınamak.
- Soyut anlamBir gerçekliğin, duygunun veya hükmün dolaysız bir tecrübe ile kavranması; varoluşsal yüzleşme.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki potansiyel halin nesne ile kurulan dolaysız temas anında aktüel ve kesin bir bilgiye dönüşmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde incelenen nesnenin taşıdığı potansiyel niteliği, algılayıcı öznenin alıcı alanını temsil eder. ifadesi bütünü tüketmeksizin gerçekleşen asgari temas miktarını, ise zaman aralığındaki dolaysız duyumsal teması gösterir. Bu sınırlı ve dolaysız temasın gerçekleşmesi, nesnenin hakikatine dair kesin ve şüphesiz bir bilginin doğmasını zorunlu kılar.