خبر
خ - ب - ر
KÖK- 52 geçiş
- 52 ayet
- 10 sîga
- 12 sözlük
Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür. Doğuracağının habercisi olur. Sonra gelecekte olacak olaylar hakkında verilen bilgilere haber denir. Nebi tepe üzerinde oturan gözcüye denir. Geçmişten bilgi vermeye de nebe’ denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür. Doğuracağının habercisi olur. Sonra gelecekte olacak olaylar hakkında verilen bilgilere haber denir. Nebi tepe üzerinde oturan gözcüye denir. Geçmişten bilgi vermeye de nebe’ denir.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.166 harfالخَبْرُ: المزادة العظيمة، والجمع خُبورٌ. وتُشبَّه بها الناقة في غُزْرها فتسمى: خَبْراءَ. والخَبَرُ بالتحريك: واحد الأَخبارِ. وأَخْبَرْتُهُ بكذا وخَبَّرْتُهُ، بمعنىً. والاستِخْبارُ: السؤال عن الخَبَر. وكذلك التَخَبُّرُ. والمَخْبَرُ: خلاف المنظر. وكذلك المَخْبَرَةُ والمَخْبُرَةُ أيضاً بضم الباء، وهو نقيض المَرْآة. والخَبْراءُ: القاع يُنبِت السِدر، والجمع الخَبارى والخباري، مثل الصَحارى والصَحاري،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.472 harfخ ر ب
خرب ، خبر ، ربخ ، بخر ، برخ : مُستعملات .
خرب : قال الليث : الْخَرَابُ : نقيض العمران
وثلاثةُ أَخْرِبَةٍ .
قال : والْخَرِبُ : جَمْعُ الْخَرِبةِ كالْكَلِمِ
_ جَمْعِ الكلِمَة .
والفِعْلُ من كلِّ ذلك : خَرِبَ يَخْرَبُ
خَرَاباً .
وقد خَرَّبَهُ المخرِّبُ تَخْرِيباً .
وفي الدَّعاءِ : اللّهُمُ مُخَرِّبَ الدُّنْيَا وَمُعَمِّرَ
الآخِرَةِ أي : خَلَقْتَهَا للخراب .
والخَرُّوبةُ : شجرَةُ الْيَنْبُوتِ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.150 harf(باب الخاء والباء وما يثلثهما)
(خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها.
ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق.
(خبث) الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR682 harf- الخبر: العلم بالأشياء المعلومة من جهة الخبر، وخبرته خبرا وخبرة، وأخبرت: أعلمت بما حصل لي من الخبر، وقيل الخبرة المعرفة ببواطن الأمر، والخبار والخبراء: الأرض اللينة (انظر: المجمل 2/310)، وقد يقال ذلك لما فيها من الشجر، والمخابرة، مزارعة الخبار بشيء معلوم، والخبير: الأكار فيه، والخبر (الخبر بكسر الخاء وفتحها، انظر: اللسان (خبر) ؛ والمجمل 2/310) : المزادة العظيمة، وشبهت بها الناقة فسميت خبرا،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR455 harfخ ب ر
خبـرت الجـرل واختبرتـه خبراً وخبرة " ووجدت الناس اخبر تقله ".
ومالي به خبر أي علم ومن أيـن خبـرت هـذا بالكسـر وأنـا بـه خبير.
واستخبرته عن كذا فأخبرني به وخبرني.
وخرج يتخبر الأخبار: يتتبعها.
وأعطاه خبرته أي نصيبه.
" ونهى رسول الله صلى الله عليه وسلم عن المخابرة " وهي المزارعة.
ومشوا في الخبار والخبراء وهـي أرض رخـوة فيهـا جحـرة.
وفـي مثـل " مـن تجنب الخبار
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.154 harfالخَبِيرُ: من أَسماء الله عز وجل العالم بما كان وما يكون. وخَبُرْتُ بالأَمر
(* قوله: «وخبرت بالأمر» ككرم. وقوله: وخبرت الأمر من باب قتل كما في القاموس والمصباح). أَي علمته. وخَبَرْتُ الأَمرَ أَخْبُرُهُ إِذا عرفته على حقيقته. وقوله تعالى: فاسْأَلْ بهِ خَبِيراً؛ أَي اسأَل عنه خبيراً يَخْبُرُ.
والخَبَرُ، بالتحريك: واحد الأَخبْار. والخَبَرُ: ما أَتاك من نَبإِ عمن تَسْتَخْبِرُ. ابن سيده: الخَبَرُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR719 harf* خ ب ر * * الخَبَرُ * واحد الأخبار و * أخْبَرَهُ * بكذا و * خَبَّرهُ * بمعنى و * الاستِخْبَارُ * السؤال عن الخبر وكذا * التَّخَبُّرُ * و * المَخْبَرُ * بوزن المصدر ضد المنظر وكذا * المَخْبَرَةُ * بضم الباء وهو ضد المرءاة و * خَبَرَ * الأمر علمه وبابه نصر والاسم * الخُبْرُ * بالضم وهو العلم بالشيء و * الخَبِيرُ * العالم والخبير الأكار ومنه * المُخَابَرةُ * وهي المزارعة ببعض ما يخرج من الأرض و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.907 harfالخبر: محركة: النبأ، هكذا في المحكم. وفي التهذيب: الخبر: ما أتاك من نبإ عمن تستخبر. قال شيخنا: ظاهره بل صريحه أنهما مترادفان، وقد سبق الفرق بينهما، وأن النبأ خبر مقيد بكونه عن الراغب وغيره من أئمة الاشتقاق والنظر في أصول العربية. ثم إن أعلام اللغة والإصطلاح قالوا: الخبر عرفا ولغة: ما ينقل عن العير، وزاد فيه أهل العربية. واحتمل الصدق والكذب لذاته. والمحدثون استعملوه بمعنى الحديث. أو الحديث: ما عن
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok17.886 harfخَبُرَ
1 خَبُرَ خبر , aor. خَبُرَ , (K,) inf. n. خُبُورٌ; (TA;) and ↓ اختبر, and ↓ تخبّر; (K;) He knew; or had, or possessed, knowledge; بِشَىْءٍ [of a thing; generally meaning, with respect to its internal, or real, state]. (K, TA.) -A2- خَبَرَهُ, (S, A, Msb,) aor. خَبُرَ , (Msb, MS,) inf. n. خَبْرٌ; (Msb, MS; *) and خَبِرَهُ, [aor. خَبَرَ ,] (A,) inf. n. خَبَرٌ; (TA;) and ↓ اختبِرهُ, and ↓
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.710 harfخَبَرَ
خَبَرَ U ( n. ac. خِبْر 2 , خُبْر 3 ),
a. Tested, tried; experienced.
خَبِرَ
خَبِرَ A ( n. ac. خِبْر 2 , خِبْرَة 2t , خَبَر 4 , مَخْبَرَة 17t , مَخْبُرَة 19t ) خَبُرَ U ( n. ac. خُبْر 3 , خُبْرَة 3t , خُبُوْر 27 )
a. Was informed, well aware of, knew.
خَبَّرَ
خَبَّرَ II ,
a. see IV .
خَاْبَرَ
خَاْبَرَ III ,
a. Farmed; took on hire ( land ).
أَخْبَرَ
أَخْبَرَ IV
a. [ acc. or
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR36.146 harfخبر
خَبَرَ - يَخْبُرُ - خُبْر - خُبْراً - خَبِيْر - خَبَر - أَخْبَار
خَبَرَ - يَخْبُرُ + كائن +أمراً أو بـِ أمر: يعلمه على وجه الحقيقة واليقين والصواب والتفصيل: تصله معلومات عن شيء أو كائن بشكل أكيد وصواب ومفصل
خُبْر: على وزن " فـُعـْل": اسم فعل " خَبَرَ - يَخْبُرُ ": الخبرة: تجمع قدر كبير من المعلومات التفصيلية الصواب
خُبْراً : حال من "
Sîgalar(10)
- خَبِيرٌHaberdar(فَعِيلٌ)×23
- خَبِيرًاHaberdar(فَعِيلًا)×12
- الْخَبِيرُHaberdar(الْفَعِيلُ)×6
- بِخَبَرٍHaberi(بِفَعَلٍ)×2
- خَبِيرٍHaberdar(فَعِيلٍ)×2
- خُبْرًاHaberdar olmak(فُعْلًا)×2
- لَخَبِيرٌHaberdar(لَفَعِيلٌ)×2
- أَخْبَارَكُمْSizin haberleriniz(أَفْعَالَكُمْ)×1
- أَخْبَارَهَاOnun haberleri(أَفْعَالَهَا)×1
- أَخْبَارِكُمْSizin haberleriniz(أَفْعَالِكُمْ)×1
Mücavir kökler86 mücavir (273 toplam)
- عمل
22 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- لطف
5 ortak ayet · Lütufkar
- أله
34 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- بصر
7 ortak ayet · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
- نشز
2 ortak ayet · Tümsek yer demektir
- لوي
2 ortak ayet · Ucu kıvrık demir veya ağaç demektir
- أجل
4 ortak ayet · İcl havuz demektir
- ولج
2 ortak ayet · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
- عرف
4 ortak ayet · Tanınan ile
- كفي
3 ortak ayet · “Dengi” demektir
- عرض
4 ortak ayet · Ön dişler demektir
- جهد
3 ortak ayet · Cehd düz, sert yer demektir
Geçtiği ayetler(52)
… فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
Haberdarİçinizden ölenlerin geriye bıraktıkları eşler; kendi kendilerine dört ay ve on gün beklerler. Müddetlerini bitirdikleri vakit onların, kendileri için uygun olanı yapmalarından dolayı size bir günah yoktur. Ve Allah, işlediklerinizden haberdardır.
إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
HaberdarSadakaları açıktan verirseniz ne güzel. Eğer onları gizler de fakirlere öyle verirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır. Ve onunla günahlarınızdan bir kısmını yarlığar. Allah, her ne yaparsanız haberdardır.
… تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
HaberdarHani siz; kimseye bakmadan kaçıyordunuz. Peygamber de arkanızdan çağırıp duruyordu. Kaybettiğinize ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye Allah, sizi kederden kedere uğrattı. Ve Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.
… الْقِيَامَةِ وَلِلَّهِ مِيرَاثُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
HaberdarAllah’ın fazl-ı kereminden verdiği şeylerde cimrilik edenler; bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar. Bilakis bu, onlar için şerlidir. Cimrilik ettikleri şey; kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır. Ve Allah, işlediğiniz şeylerden haberdardır.
… اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
HaberdarEy iman edenler; adaleti gözeten şahidler olun. Ve bir topluluğa karşı olan kininiz sizi adaletsizliğe sürüklemesin. Adalet edin. Bu, takvaya daha yakındır. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; işlediklerinizden haberdardır.
… دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
HaberdarYoksa siz, içinizden cihad edip Allah’tan, peygamberinden ve mü’minlerden başkasını sırdaş edinmeyenleri ortaya çıkarmadan sizi kendi halinize bırakacak mı sandınız? Allah, işlediklerinizden haberdardır.
وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمَالَهُمْ إِنَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
HaberdarHiç şüphe yok ki Rabbın; herkese amellerinin karşılığını tamamen ödeyecektir. Muhakkak ki O; yaptıklarınızdan haberdardır.
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَتُصْبِحُ الْأَرْضُ مُخْضَرَّةً إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ
HaberdarGörmedin mi; Allah, gökten su indirdi de böylece yeryüzü yemyeşil olmaktadır. Ve gerçekten Allah; Latif’dir, Hamid’dir.
قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ
HaberdarMü’min erkeklere söyle: Gözlerini sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Bu, kendileri için daha temizdir. Allah yaptıklarından şüphesiz haberdardır.
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ
HaberdarVar güçleriyle Allah’a yemin ettiler ki; eğer kendilerine emredersen çıkacaklardır. De ki: Yemin etmeyin. Makul bir itaat. Muhakkak ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خبر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | علم, نبأ, عرف |
| Zıt Kök | جهل |
| Çekirdek Özet 1 | Ayak batacak ve işlenecek derecede gevşek, yumuşak zemin; bir şeyin içine girilip denenerek iç yüzünün bilinmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın ve eylemlerin dış görünüşünün ötesine geçerek gizli, örtük ve ince ayrıntılarına bizzat nüfuz eden kuşatıcı ilahi farkındalık |
| Çekirdek Özet 3 | Yüzeysel malumat ile bizzat sınanmış, tecrübe edilmiş derin bilgi (hıbret) arasındaki kurucu epistemolojik ayrım |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca dışarıdan aktarılan sıradan rivayet veya enformasyon seviyesine indirgeyip, deneme, sınama ve iç yüzü bilme boyutunu ıskalamak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خب | Gizlilik, içine gömülme, yerleşme ve örtük kalma. Bu çekirdek Kur'an'da خبأ (gizlemek, yer altına saklamak), خبت (alçak, sakin ve boyun eğilen zemin), خبث (özdeki bozukluk, örtük pislik), خبز (içe işleyerek yoğurmak), خبط (zemine batarak bilinçsizce yürümek) ve خبل (iç bünyenin ve aklın gizlice çökmesi) köklerinde zemin altına inme, gizlenme ve içe nüfuz etme anlamını korur | ر | Çekirdeğe eklenen ر unsuru (süreklilik, üst boyuta çıkarma ve akış), içte ve zeminde saklı kalan bu yapıyı deneme, eşeleme ve deşme yoluyla yüzeye çıkarma ve sürekli bir tecrübe sürecine dönüştürme anlamı kazandırmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, sınır duvarı (ikiz harf ح üzerinden türetilme; hırıltı sesiyle engeli delme ve içe sızma) | Korunan veya gizlenen iç alanı, dış sınırlardan sızarak aşma hareketi |
| ب | Ev, çadır, iç alan | Barınak, bir nesnenin veya durumun kapalı iç mekanı, mahiyeti |
| ر | İnsan başı, bilinç, gözlem | Zihnin yönelmesi, bilinçli kavrayış, başlama ve netice alma |
| خبر | Sınırı delerek bir mahiyetin iç mekanına bilinçle nüfuz etme | Bir nesnenin veya hadisenin dış kabuğunu aşıp iç dokusuna (evine) girerek onu bizzat tecrübeyle kavrayan akli idrak |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ayakların içine battığı, yumuşak ve gevşek zemin (el-habâr, el-habrâ); su toplayan ve içine çeken çukur; toprağı sürerek içini açan ve yumuşatan çiftçi (el-habîr); devenin doğum öncesinde memesinde beliren ve sütün indiğini haber veren ilk sıvı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Abîd b. el-Ebras, atının gevşek ve adımların kayabileceği batak zeminlerde dahi sarsılmadan sağlam bastığını överken bu kökü fiziksel zemin manasında kullanır: سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in Hudeybiye seferi sırasında Kureyş'in iç durumunu gizlice ve ayrıntısıyla öğrenip gelmesi için Huzaa kabilesinden bir istihbaratçıyı görevlendirmesini anlatan hadiste bu araştırma fiili için kök kullanılmıştır: بَعَثَ عَيْناً مِنْ خُزَاعَةَ يَتَخَبَّرُ لَهُ خَبَرَ قُرَيْشٍ |
Kaynak Lisânü'l-Arab, Kitâbü'l-ʿAyn ve Mekâyîsü'l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Arapça خبر kökü, merkezi Sami dillerinde "bağ kurma, ortaklık yapma, içli dışlı olma ve bir mahiyeti yakından tanıma" ekseninde gelişen bir semantik matrise dayanır. İbranicede חָבַר (ḥāḇar) fiili "birbirine eklenmek, bağlanmak, büyü yapmak veya ortaklık kurmak", חָבֵר (ḥāḇēr) ismi ise "yoldaş, ortak, dernek üyesi" anlamına gelir. Süryanicede ܚܒܪ (ḥbar) kökü yine "ortaklık etmek, birleşmek, yoldaşlık yapmak" mânasındadır. Arapçada bu kök iki yönde özelleşmiştir: İlki toprağın işlenmesinde paydaşlık kurmak (el-muhâbere: yarıcılık/ziraat ortaklığı), ikincisi ise nesnenin iç yapısıyla bu denli yakından temas kurup onu deneyimleyerek elde edilen içsel ve tecrübi bilgi (hıbret, haber) sahasıdır. Kökün Akadcadaki olası yansıması olan ḫabāru(m) gürültü yapmak veya kalın/yoğun olmakla ilişkiliyken, Güneybatı Sami sahasında anlam zemin gevşekliği, nüfuz kabiliyeti ve tecrübi vukufiyet üzerinde kristalleşmiştir. Arapça, iç içelik ve ortaklık fikrini zihnin bilinen şeyle derinlemesine temas kurması haline aktararak epistemolojik bir kavram türetmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve HALOT.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yumuşak toprak (habâr) ve toprağı işleme (muhâbere) ilişkisi | Dış kabuğun yarılıp içine inilmesi sonucu nesnenin hakikatine ve gizli yönlerine vakıf olma semantiği türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ח-ב-ר ve Süryanice ܚ-ܒ-ܪ kökleri | Temel temas, ortaklık ve birliktelik kavramı Arapçada tecrübi temas yoluyla oluşan bilgiye evrilmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akadca ḫabāru(m) | Ses denkliği bulunmakla birlikte anlam alanı gürültü veya yoğunluk olup semantik geçiş zayıftır | Muhtemel |
Kaynak Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon ve Lisânü'l-Arab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خبر | Anlamlı | İç yüzü bilmek, denemek | Yumuşak zemine basmak, içine nüfuz ederek tecrübeyle öğrenmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خرب | Anlamlı | Delmek, yıkılmak, harap olmak | Bir şeyin bütünlüğünü delerek veya sökerek bozmak, meskûn yeri ıssız bırakmak | Kur'an'da geçer; içe girme eyleminin tahrip edici yönü |
| بخر | Anlamlı | Gaz/duman salmak, buharlaşmak | Isı etkisiyle maddenin özünün havaya yayılması, nefesin kokması | Kur'an'da geçmez; özün dışarı salınması yönü |
| برخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş ihmal edilmiş (mühmel) kabul edilir | Kur'an'da geçmez |
| رخب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş ihmal edilmiş (mühmel) kabul edilir | Kur'an'da geçmez |
| ربخ | Anlamlı | Gevşemek, dermansız düşmek | Bedenin veya bir nesnenin direncini yitirip yumuşaması, iradesiz kalması | Kur'an'da geçmez; gevşeklik ve yumuşaklık boyutuyla örtüşür |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خبر | Merkez | İçsel, tecrübi ve ayrıntılı bilgi | Nesnenin iç yüzüne, gizlisine bizzat temas ve sınama ile vakıf olma | Dışsal aktarımın ötesinde derinlikli vukufiyet |
| علم | Komşu | Genel kavrayış ve kesin idrak | Bir şeyin künhüne, hakikatine ve kurallarına genel anlamda vakıf olma | İlmin kapsamı daha geniştir; haber ise işin batınına ve tecrübesine işaret eder |
| نبأ | Komşu | Büyük, önemli ve anlam yüklü bilgi | Kendisinde fayda ve ağırlık bulunan, uzağa ulaştırılan kritik bildirim | Nebe' bilginin büyüklüğüne, haber ise içeriğin içsel niteliğine odaklanır |
| عرف | Komşu | Teşhis, tanıma ve iz sürme | Eserden, izden ve alametlerden hareketle ayırt edici biçimde tanıma | Haber doğrudan nüfuz etmeyi, irfan ise tanıyıp teşhis etmeyi belirtir |
| جهل | Zıt | Bilgisizlik, kabalık, gerçeğe aykırılık | Gerçeğin hilafına hareket etme, iç yüzü görememe ve körce tutum | İç yüzü ve tecrübi hakikati bilmenin doğrudan karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خبر | Bir şeyin iç yüzünü deneme ve tecrübeyle bilmek | Yüzeysel malumatı değil, nesnenin mahiyetine inen derin vukufiyeti ifade eder | Kesin |
| Latince | Experiri, peritia, notitia | Denemek, tecrübe etmek, uzmanlık | Dıştan aktarılan bilgiden ziyade sınanarak elde edilen pratik ve içsel bilgiyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Expertise, insight, intimate knowledge, intelligence | Uzmanlık, içyüzü bilme, derin kavrayış | Sıradan "news" veya "information" kelimeleri kökün derinlik ve tecrübe boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Sachkunde, Tiefenkenntnis, Erfahrung | Uzmanlık, derinlemesine bilgi, tecrübe | Olayın arka planına ve iç dinamiklerine hakim olma yönünü iyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Pénétration, expertise, connaissance intime | İçe işleme, derin bilgi, vukufiyet | Bilginin nesneye nüfuz etme ve gizli yönlerini keşfetme boyutunu taşır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Cassell's Latin Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْخَبِيرُ / خَبِيرٌ | Allah'ın kulların iç niyetlerine ve gizli amellerine tam nüfuz ediciliği | İlahi isim olarak; hikmet, görme ve bilme sıfatlarıyla birlikte geçer (Âl-i İmrân 3:153, el-İsrâ 17:17, Lokmân 31:34) |
| خُبْرًا | Bir durumun içyüzünü, gerekçesini ve hakikatini kuşatıcı tecrübi bilgi | Hz. Mûsâ ile Hızır kıssasında, görünüşün altındaki ilahi hikmete vakıf olamama bağlamı (el-Kehf 18:68, 18:91) |
| بِخَبَرٍ | Görülmeyen, bilinmeyen bir alandan getirilen ilk elden sıcak bilgi | Hz. Mûsâ'nın Tûr dağında ateş ararken yol ve yön hakkında bilgi temin etme arzusu (en-Neml 27:7, el-Kasas 28:29) |
| أَخْبَارَكُمْ / أَخْبَارَهَا | İnsanların gizledikleri niyetlerin ve amellerin test edilerek açığa çıkarılması, yeryüzünün şahitliği | İmtihan bağlamında münafıkların deşifre edilmesi ve kıyamette arzın şahitliği (et-Tevbe 9:94, Muhammed 47:31, ez-Zilzâl 99:4) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı ilâhiyye (el-Habîr) | el-Alîm ile el-Habîr arasındaki fark; ilahi ilmin gizli, ince ve kalbî niyetlere taalluk etme biçimi | Bilginin eşyanın dış görünüşüne değil, içsel ve saklı mahiyetine eksiksiz taalluku |
| Fıkıh | Ziraat hukuku ve haber-i vâhid | Toprağın belirli bir pay karşılığı ekilmesini ifade eden el-muhâbere akdinin caiz olup olmadığı ve tekil haberin bağlayıcılığı | Emek-toprak ortaklığı ile bir hükmü aktaran bilginin güvenilirlik şartları |
| Tefsir | Esma-i hüsnâ terkibleri | el-Hakîm veya el-Basîr isimleriyle el-Habîr isminin yan yana gelmesinin hikmeti | Eylemlerin ardındaki görünmeyen saiklerin Allah tarafından bilindiği uyarısı |
| Hadis | Rivayet ilmi ve haber kavramı | Sünnet metinlerinin aktarım biçimi, haberin nebevî kaynağa aidiyetinin tenkidi | Dışarıdan nakledilen malumatın sıhhat ve cerh-tadil süreçleriyle sınanması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlak ve niyet muhasebesi | Batıni denetim bilinci | Amellerin ihlas derecesini tayin etme | Kişinin dışa gösterdiği davranış ile içteki niyetinin ayrışmasını önleyen teftiş mekanizması | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve araştırma metodolojisi | Tecrübi ve deneysel bilgi | Hipotezleri gerçek zemininde test etme | Yüzeysel teorik kabullerin sahadaki pratik sınama ve nüfuz ile tashih edilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve istihbarat | Doğrulanmış stratejik bilgi | Karar alıcıları sahadaki gerçeklikle buluşturma | Yöneticilerin manipülatif raporlar yerine olayın iç dinamiklerine hakim olmasını sağlama | Güçlü |
| İktisadi | Ziraat ve piyasa şeffaflığı | Muhâbere / asimetrik bilginin giderilmesi | Üretim ortaklığı ve piyasa risklerinin tespiti | Üretim araçlarının fiilen işletilmesi ve tarafların gerçek durumdan haberdar kılınması | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Derinlik algoritmaları ve gürültü ayıklama (deep sensing / state estimation) | Sistemin yüzeyindeki dalgalanmaları veya parazitleri aşarak içsel durum değişkenlerini doğrudan ölçümleme mekanizması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Katılımcı gözlem ve derinlemesine mülakat (qualitative depth) | Toplumsal aktörlerin dışarıdan gözlenen hareketlerinin arkasındaki anlam dünyasına içeriden nüfuz etme yöntemi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün çağdaş Türkçede ve modern medyada yalnızca "gazete, televizyon veya sosyal medya bülteni, duyuru, enformasyon" anlamına hapsedilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir şeyin iç dokusuna işleme, gizli niyetleri ve incelikleri bilme, bizzat sınanıp denenmiş derin uzmanlık ve tecrübe boyutu |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın el-Habîr ismini sıradan bir "olup bitenden haberdar olma" gibi edilgen bir algıya indirgemek; ayetlerdeki imtihan ve iç yüzün açığa çıkarılması ikazını gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın sadece görünen maddi yönüyle değil, görünmeyen niyet ve içkin hikmet boyutuyla kuşatıldığını temellendirir; insanın saklı duygu ve planlarının ilahi denetimden kaçamayacağını epistemolojik kesinlikle ilan eder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sıfatların nizam ve ahlak inşasında zikredildiği bağlamlarda, münafıkların iç durumlarının deşifre edildiği ayetlerde ve Hızır kıssası gibi zahir-bâtın geriliminin işlendiği anlatılarda kurucudur |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bilgiyi sadece kitap veya aktarımdan ibaret sanan lafızcılığı yıkar; bilginin ancak tecrübe, deneme ve içsel nüfuz ile olgunlaşacağını ve insanın dışsal ibadet formlarıyla iç niyetini örtemeyeceğini gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAyakların battığı, içine girilebilir yumuşak toprak zemin; toprağı sürerek içini açma ve deneyimleme hareketi.
- Soyut anlamBir nesnenin, hadisenin veya niyetin dış kabuğunun altına inilerek, tecrübe ve sınama yoluyla elde edilen kusursuz ve ayrıntılı içsel kavrayış.
- Sistematik karşılıkYüzeysel algı ile derinlikli hakikat arasındaki farkı ortaya koyan ve gizli değişkenleri görünür kılan dinamik teftiş ve tecrübe mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , zaman içindeki genel bilgi durumunu; , varlığın veya amellerin tüm dış uzayını; , yüzeydeki dağılımı temsil eder. Dirac delta fonksiyonu, zihnin veya ilahi idrakin genel yüzeyden tam odak noktası olan iç çekirdeğe () nüfuzunu gösterir. İkinci kısımda yer alan , elde edilen derinlikli içsel bilgiyi (hıbret) simgeler; limiti ise dış engellerin ve mesafelerin bütünüyle ortadan kalkarak, iç mahiyeti ifade eden fonksiyonunun en ince ayrıntısına kadar eksiksizce entegre edilip kuşatılmasını ifade eder.