نبأ
ن - ب - أ
KÖK- 160 geçiş
- 151 ayet
- 71 sîga
- 13 sözlük
Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür. Doğuracağının habercisi olur. Sonra gelecekte olacak olaylar hakkında verilen bilgilere haber denir. Nebi tepe üzerinde oturan gözcüye denir. Geçmişten bilgi vermeye de nebe’ denir. Nebe kendisiyle bir bilginin elde edildiği, faydası olan haberdir. Bu şekliyle salt haberden ayrılır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: نبء
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür. Doğuracağının habercisi olur. Sonra gelecekte olacak olaylar hakkında verilen bilgilere haber denir. Nebi tepe üzerinde oturan gözcüye denir. Geçmişten bilgi vermeye de nebe’ denir.
Nebe kendisiyle bir bilginin elde edildiği, faydası olan haberdir. Bu şekliyle salt haberden ayrılır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.187 harfباب النون والباء و و ا ي ء معهما
ن ب و، ن و ب، ب و ن، ب ي ن، ن ا ب، ب ن ي، ن ب أ، أ ب ن، أ ن ب مستعملات
نبو:
نبا بَصَرُهُ عن الشّيء ينبو نُبُوّاً، ونَبْوةٌ: مرة واحدة، أي: تجافى، قال:
نَبَتْ عينُ ليلَى نَبْوةً ثم راجعـت ولا خيرَ في عينٍ نبت لا تُراجعُ
ونبا السَّيفُ عن الضّريبة، إذا لم يقطع.
ونبا فلانٌ عن فلان، إذا لم يَنْقَدْ له.
نبا بفلانٍ مَنْزِلُهُ، إذا لم يُوافِقْهُ.
وإذا لم يَسْتمكن
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR793 harfالنّبْأة: الصوت الخَفيُّ. وسَيْلٌ نابئ. قال الشاعر:
ولكنْ قَذاها كلُّ أشْعَـثَ نـابِـئٍأتَتْنا به الأقدارُ من حيث لا ندري
أبو زيد: نَبَأْتُ على القوم أنْبَأُ نَبْأ ونُبوءًا، إذا طلعت عليهم. قال: ونَبَأتُ من أرضٍ إلى أرض، إذا خرجتَ منها إلى أخرى، وهذا المعنى أراده الأعرابيُّ بقوله: "يا نَبِيءَ الله"، أي: يا من خرج من مكة إلى المدينة، فأنكر عليه الهمز. ونَبَأتُ به الأرض: جاءت به. قال الشاعر:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok29.320 harfن ب ( و ا ي ء )
نبأ ، ناب ، أنب ، وبن ، بني ، بان ، أبن .
وبن : اللِّحياني : ما في الدَّار وابِنٌ ، أي ما فيها أحد .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الوَبْنة : الأذَى .
والوَبْنة : الجَوْعَة .
أنب : وقال : الأناب : ضَرْبٌ مِن العِطْر يُضاهي المِسْك ؛ وأَنْشد :
فَعُلّ بالعَنْبر والأَنَابِ
كَرْماً تَدَلَّى مِن ذَرَى الأعْنَابِ
يعنى : جاريةً تَعُلّ شَعَرها بالأناب .
قال : والأنَب : الباذِنْجان .
ابن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.377 harf(باب النون والباء وما يثلثهما)
(نبت) النون والباء والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نماءٍ في مزروع، ثم يستعار. فالنَّبت معروفٌ، يقال نَبَت. وأنْبَتَتِ الأرض. ونَبَّتُّ الشَّجرَ: غَرستُه. ويقال: إنَّ [في([1])] بني فلانٍ لنابِتَةَ شرّ. ونبَتَتْ لبني فلانٍ نابتةٌ، إذا نشَأ لهم نَشْءٌ صِغار من الوَلَد. والنَّبيت: حيٌّ من اليمن. وما أحسَنَ نِبتةَ هذا الشَّجر. وهو في مَنبِتِ صدقٍ، أي أصلٍ كريم.
(نبث) النون
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.627 harf- [النبأ: خبر ذو فائدة عظيمة يحصل به علم أو غلبة ظن، ولا يقال للخبر في الأصل نبأ حتى يتضمن هذه الأشياء الثلاثة، وحق الخبر الذي يقال فيه نبأ أن يتعرى عن الكذب، كالتواتر، وخبر الله تعالى، وخبر النبي عليه الصلاة والسلام، ولتضمن النبإ معنى الخبر يقال: أنبأته بكذا كقولك: أخبرته بكذا، ولتضمنه معنى العلم قيل: أنبأته كذا، كقولك: أعلمته كذا] (ما بين [ ] نقله البغدادي في الخزانة حرفيا 1/270). قال الله
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR519 harfن ب أ
أتاني نبأ من الأنباء وأنبئت بكذا وكذا ونبئت واستنبأته: استخبرته ونبّيء رسول الله صلى الله عليه وسلم واستنبيء.
ورجل نابيء.
وسيل نابيء: طارىء من حيث لا يدرى وقد نبأ علينا وضبأ.
وهل عندكم نابئة خبرٍ ومغرّبة خبرٍ وجائبة خبرٍ.
وقال خنيش بن مالك: فنفسك أحرز فإن الحتو - ف ينبأن بالمرء في كلّ واد وقال: ألا فاسقياني وانفيا عنكما القذى وليس القذى بالعود يسقط في الخمر ولكن قذاها
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.745 harfالنَّبَأُ: الخبر، والجمع أَنْبَاءٌ، وإِنَّ لفلان نَبَأً أَي خبراً. وقوله عز وجل: عَمَّ يَتساءَلُون عن النَّبَإِ العظيم. قيل عن القرآن، وقيل عن البَعْث، وقيل عن أَمْرِ النبي، صلى اللّه عليه وسلم. وقد أَنْبَأَه إِيّاه وبه، وكذلك نَبَّأَه، متعدية بحرف وغير حرف، أَي أَخبر. وحكى سيبويه: أَنا أَنْبُؤُك، على الإِتباع. وقوله: إِلى هِنْدٍ مَتَى تَسَلِي تُنْبَيْ
أَبدل همزة تُنْبَئِي إِبدالاً صحيحاً حتى
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR272 harf* ن ب أ * * النَّبَأُ * الخبر يُقال * نَبَأَ * و * نَبَّأَ * و * أَنْبَأَ * أي أخبر ومنه * النَّبِيُّ * لأنه أنبأَ عن الله وهو فَعِيل بمعنى فاعل تركوا الهمزة كالذُّرية والبريَّة والخابية إلا أهل مكة فإنهم يهمزون الأربعة قلت وتمام الكلام في النبي مذكور في ن ب ا من المُعْتل
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.412 harfالنبأ محركة الخبر وهما مترادفان، وفرق بينهما بعض، وقال الراغب: النبأ:خبر ذو فائدة عظيمة، يحصل به علم أو غلبة ظن، ولا يقال للخبر في الأصل نبأ حتى يتضمن هذه الأشياء الثلاثة ويكون صادقا، وحقه أن يتعرى عن الكذب، كالمتواتر وخبر الرسول صلى الله عليه وسلم، ولتضمنه معنى الخبر يقال: أنبأته بكذا، ولتضمنه معنى العلم يقال: أنبأته كذا. قال: وقوله تعالى: إن جاءكم فاسق بنبإ الآية، فيه تنبيه على أن الخبر إذا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.068 harfنَبَأَ
1 نَبَأَ ذ . (K,) inf. n. نَبْءٌ, (TA,) He uttered a low voice, or sound: or he (a dog) cried, or barked. (K.) [See نَبَحَ.] -A2- نَبَأَ, aor. نَبَاَ , inf. n. نَبْءٌ and نُبُوْءٌ, He was exalted, or elevated. -A3- نَبَأَ عَلَيْهِمْ, (K,) inf. n. نَبْءٌ and نُبُوْءٌ, (S,) He assaulted them; came forth upon them: (K:) like نَبَعَ and نَبَهَ: he came upon them. (AZ, S.) [See also نَابِئٌ.] ―
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.363 harfMadde başı: نبءنَبَأَ
نَبَأَ A ( n. ac. نَبْء 1 , نُبُوْء 27 ),
a. Was high, elevated.
b. [ 'Ala ], Came upon, encountered; appeared to.
c. [ Min & Ila ], Went, departed from.....to.
d. [ Bi ], Brought, led to.
e. ( n. ac. نَبْء 1 ), Uttered a cry.
f. see IV .
نَبَّأَ
نَبَّأَ II ,
a. see IV .
b. [ 'An ], Brought news of.
c. Prophesied.
نَاْبَأَ
نَاْبَأَ III ,
a. Told, communicated with.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok39.837 harfMadde başı: نبءنبء
نَبَأَ - يَنْبَأُ - نَبأ - أَنْباء - نَبِيْء - أَنْبِيَاء - أَنْبَأَ - يُنْبِئُ - نَبَّأَ - يُنَبِّئُ - اسْتَنْبَأَ - يَسْتَنْبِئُ
نَبَأَ - يَنْبَأُ + الشيء أو الكائن + على شيء أو كائن: يخرج من مخبأه ويظهر للناظرين: يبرز من حفرة أو غمد أو مخبأ ويرتفع ليصير مرئياً وظاهراً لكل من يريد رؤيته
نَبأ: اسم فعل " نَبَأَ - يَنْبَأُ ": خروج الشيء
Sîgalar(71)
- النَّبِيُّNebi(الْفَعِيلُ)×17
- النَّبِيِّينَNebiler(الْفَعِيلِينَ)×9
- النَّبِيِّNebi(الْفَعِيلِ)×8
- نَبِيًّاNebi(فَعِيلًا)×8
- فَيُنَبِّئُكُمْHemen size haber verir+1 anlam(فَيُفَعِّلُكُمْ)×7
- نَبِيٍّNebi(فَعِيلٍ)×7
- أَنْبَاءِHaberler(أَفْعَالِ)×6
- النَّبِيَّNebi(الْفَعِيلَ)×5
- نَبَأَHaber(فَعَلَ)×4
- نَبَأُHaber(فَعَلُ)×4
Mücavir kökler211 mücavir (506 toplam)
- أتي
34 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- كون
57 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- رجع
14 ortak ayet · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
- إبراهيم
11 ortak ayet · İbrahim
- أيي
35 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- سحق
6 ortak ayet · Suhk : Eskimiş, yıpranmış elbise demektir
- أله
73 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- كتب
20 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- يعقوب
5 ortak ayet · Ve Yakup
- قتل
12 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- زوج
9 ortak ayet · İlik ve düğme çiftinin her biridir
- نوح
7 ortak ayet · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
Geçtiği ayetler(151)
إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْرَاهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهَذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ
NebiDoğrusu İbrahim’e en yakın olanlar; o’na uyanlar, peygamber ve iman edenler. Ve o, müşriklerden de değildi. Ve Allah mü’minlerin velisidir.
يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ
NebiEy Peygamber; Allah, sana ve sana tabi olan mü’minlere yeter.
يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ …
NebiEy Peygamber; mü’minleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabreden yirmi kişi bulunursa; ikiyüz kişiyi mağlup ederler. Eğer sizden yüz kişi bulunursa; küfretmiş olanlardan binini mağlup ederler. Çünkü onlar, anlamazlar güruhu dur.
يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِمَنْ فِي أَيْدِيكُمْ مِنَ الْأَسْرَى إِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ
NebiEy peygamber; elinizdeki esirlere de ki: Eğer Allah kalbinizde hayır olduğunu bilirse; sizden alınandan daha hayırlısını size verir ve sizi bağışlar. Ve Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.
يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ جَاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ
NebiEy peygamber; kafirler ve münafıklar ile cihad et ve onlara karşı çetin ol. Onların varacakları yer, cehennemdir ve o, ne kötü dönüş yeridir.
يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا
NebiEy peygamber; Allah’tan kork ve kafirlere, münafıklara uyma. Muhakkak ki Allah; Alim, Hakim olandır.
النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ …
NebiPeygamber; mü’minler için kendi öz nefislerinden daha evladır. Onun eşleri ise onların anneleridir. Akraba olanlar da Allah’ın kitabında birbirlerine diğer mü’minlerden ve muhacirlerden daha yakındırlar. Dostlarınıza yapacağınız uygun bir vasiyet başkadır. Bu, Kitab’da yazılmıştır.
يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ إِنْ كُنْتُنَّ تُرِدْنَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَتَعَالَيْنَ أُمَتِّعْكُنَّ وَأُسَرِّحْكُنَّ سَرَاحًا جَمِيلًا
NebiEy peygamber; eşlerine de: Eğer dünya hayatını ve süslerini istiyorsanız; gelin, size bağışta bulunayım ve güzellikle salıvereyim.
يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا
NebiEy peygamber; Biz, seni muhakkak şahid, müjdeci ve uyarıcı olarak gönderdik.
يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا …
NebiEy peygamber; Biz, mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah’ın sana ganimet olarak verdiği cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını, teyzelerinin kızlarını ve bir de eğer mü’min bir kadın kendisini peygambere hibe eder de peygamber de onunla evlenmeyi isterse onuki bu, mü’minlerden ayrı olarak sadece sana has olmak üzeresenin için helal kıldık. Sana bir zorluk olmasın diye mü’minlerin eşleri ve sağ ellerinin malik oldukları hakkında ne hükmettiğimizi bildirdik. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نبأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خبر, حدث, علم |
| Zıt Kök | كتم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yerden çıkarak veya uzak bir menşeden intikal ederek beliren, fark edilen ve intikal eden şey; yer değiştirme ile gelen somut ses veya iz |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendi imkânlarıyla bütününe ulaşamayacağı, kesin bilgi ve hayati değer taşıyan aşkın veya tarihsel büyük haber |
| Çekirdek Özet 3 | İtikadi ve ahlaki sorumluluğu doğrudan harekete geçiren, bağlayıcı ve kesin semantik bildirim |
| Kritik Hata Riski | Kökü sıradan bir duyuru, gündelik malumat veya zayıf söylenti (sıradan haber) derekesine indirgeyerek ayetlerdeki hayati ve bağlayıcı hakikat vurgusunu kaybetmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نب | İçeriden dışarıya doğru fışkırma, gizliyken yüzeye çıkma, kabarma ve belirme. Bu çekirdek topraktan bitkinin çıkmasını anlatan نبت, bir şeyin atılarak dışarı çıkarılmasını ifade eden نبذ, suyun kaynaktan fışkırmasını bildiren نبع ve toprağı kazıp suyu yüzeye çıkarmayı gösteren نبط köklerinde ortaktır. | أ | Hemze harfinin getirdiği ani çıkış, kesin durak ve ses patlaması niteliğiyle, yüzeye çıkma ve intikal eylemi; bir yerden kopup başka bir yere ulaşan, zihinde veya kulakta kesin yankı uyandıran hayati ve yüksek değer taşıyan bir habere dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Gizli veya derin bir kaynaktan hareketlenip süreklilik kazanan canlı enerji ve akış. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Belirli bir mahfazanın, kapalı alanın veya sınırlandırılmış haznenin içsel yapısı. |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Bir hamleyle öne atılma, güçlü bir hamle ile ortaya çıkma ve başlangıç iradesi. |
| نبأ | Kapalı veya derindeki bir alandan canlılıkla yükselip güçlü bir hamleyle yüzeye çıkan ve muhataba yönelen kesin intikal hareketi. | Bilginin örtülü ve uzak bir kaynaktan kopup güçlü ve sarsıcı bir tecelliyle alıcı zihne ulaşması durumunu betimler. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yerden başka bir yere intikal edip aniden ortaya çıkmak, yabancı bir araziden diğerine geçmek. Nitekim yabancı bir beldeden birdenbire gelip çıkan kişiye ve yatağından taşıp başka bir vadiye intikal eden sel yatağına سيل نابئ denir. Bir diğer somut katmanda ise uzaktan işitilen, kulağa ansızın çarpan hafif veya boğuk sese النَّبْأة adı verilir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Huneys b. Mâlik, ölümün ve ecelin insana her vadiden ansızın gelip çatacağını anlatırken kökü fiziksel intikal ve beliriş anlamında kullanır: فنفسك أحرز فإن الحتو / ف ينبأن بالمرء في كلّ واد |
| Erken Arapça kullanım | Zü’r-Rimme, yabanda teyakkuz halindeki avcının veya av hayvanının uzaktan gelen boğuk bir sesi işitip yönelmesini şu mısra ile tasvir eder: وقد توحَّس رِكزاً مُقْفِرٌ نَدُسٌ / بنبْأةِ الصوتِ ما في سمعِهِ كذبُ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde نبأ kökü, özellikle Batı ve Kuzeybatı Sami grubunda dinî, bildirimsel ve sözlü aktarım boyutunda merkezî bir çekirdek oluşturur. İbranicede נִבָּא (nibbā / n-b-ʔ) biçimi ilahi bir esinle söz söylemek, peygamberlik etmek, gaybı haber vermek anlamlarını taşır; נָבִיא (nāvī) kelimesi doğrudan ilahi sözü insanlara duyuran elçiyi ifade eder. Süryanicede ܢܒܝܐ (nəḇiyā) ve Akadcadaki nabû(m) fiili çağırmak, ilan etmek, ad vermek, seslenmek manalarına gelir; Babil panteonundaki ilahi kâtip ve haber tanrısı Nabû adı da bu kökle irtibatlıdır.
Arapçada kök, hem İbn Fâris’in tespit ettiği bir mekândan başka bir mekâna intikal etmek ve belirmek şeklindeki somut yer değiştirme boyutunu korumuş hem de Râğıb el-İsfahânî’nin sistemleştirdiği üzere büyük fayda içeren, kendisiyle kesin bilgi hâsıl olan yüce bildirim seviyesine yükselmiştir. Bu durum, Sami dillerindeki müşterek seslenme, ilan etme ve ilahi bildirim getirme matrisinin Arap dilinde fiziksel bir intikal zemininden soyutlanarak bilginin kesinliğiyle kaynaştırıldığını göstermektedir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha, The Foreign Vocabulary of the Qur’an (Arthur Jeffery).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Uzak bir yerden çıkıp gelme (الظهور والخروج من مكان إلى مكان) ve işitilen ses (النبأة) anlamından, hedefe ulaşan kesin ve büyük bilgiye geçiş. | Bir nesnenin veya selin belirmesi gibi, bilgi de kaynağından kopup hedefe intikal eden somut bir hareket olarak tasavvur edilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice נָבִיא (peygamber) ve נבא (peygamberlik etmek); Akadca nabû (ilan etmek, çağırmak). | Kuzeybatı ve Doğu Sami dillerinde kök doğrudan ilahi sözü haykırma, bildirme ve adlandırma işlevinde kurumsallaşmıştır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında Afro-Asyatik diğer kollarda güvenilir doğrudan ses ve anlam denkliği tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نبأ | Anlamlı | İntikal etmek, büyük haber vermek | Uzak bir noktadan gelip beliren kesin ve sarsıcı bilgi, ilahi tebliğ. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| نأب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| بنأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| بأن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez. |
| أنب | Anlamlı | Kınamak, paylamak, azarlamak | Birini sert bir dille hesaba çekmek veya ayıbını yüzüne vurmak; sesli ve sert ikaz. | Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel kaydeder; Kur'an'da geçmez. |
| أبن | Anlamlı | İtham etmek, iz sürmek, lekelemek | Bir kimsede kötülük veya şüphe vehmetmek, kusur isnat etmek. | Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel kaydeder; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نبأ | Merkez | Yüksek öneme sahip kesin bildirim | Haberin menşeinin uzak veya aşkın olması, mutlak ehemmiyet taşıması ve yakîn doğurması. | Kişisel yorum veya sıradan gündelik malumat değil, hayatî sonuçlar doğuran büyük hadiseler için kullanılır. |
| خبر | Komşu | Deneyim ve tecrübeye dayalı bilgi aktarımı | İç yüzün araştırılması, tecrübe ve sınama ile elde edilen bilginin nakledilmesi. | نبأ doğrudan vuku ve ehemmiyeti bildirirken, خبر tecrübi derinliği ve ayrıntıyı haber verir. |
| حدث | Komşu | Zamansal olarak yeni olanın ortaya çıkışı ve sözü | Zaman içinde yeni meydana gelen olayın söze dökülmesi ve aktarılması. | Hadise yenilik ve vuku anına odaklanırken, نبأ bilginin mahiyetindeki ağırlık ve intikale dayanır. |
| علم | Komşu | Gerçeği olduğu gibi idrak etme | Zihnin hakikati kuşatması, vasıflı idrak ve belirsizliğin kalkması. | نبأ bu idraki sağlayan taşıyıcı ve sarsıcı bildirim aracıdır; ilim nihai zihni durumu gösterir. |
| كتم | Zıt | Bilgiyi saklamak, örtmek, hapsetmek | Ortaya çıkması gereken bir hakikati kasten içte tutarak tebliğe ve intikale engel olmak. | نبأ kökünün dışa fışkırma ve muhataba ulaşma niteliğinin tam karşısında duran örtme ve saklama iradesidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نبأ | Kesin ve büyük haber | Yüce kaynaktan veya uzak bir vukuattan intikal eden, şüphe taşımayan hayati bildirim. | Kesin |
| Latince | nuntius, annuntiatio | Bildiri, elçi haberi, müjde | Dışarıdan veya yetkili bir merciiden gelen resmi ve önemli tebliği karşılar; ancak metafizik kesinlik boyutunu tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | tidings, momentous news, proclamation | Önemli haber, sarsıcı havadis, bildiri | Gündelik "news" veya "information" kelimelerinden farklı olarak tarihî veya ruhî ehemmiyet taşıyan haberi anlatır. | Güçlü |
| Almanca | Botschaft, Kunde | Tebliğ, mühim haber, derin mesaj | Sıradan haber (Nachricht) kelimesinden ayrı olarak yüce bir makamdan erişen veya derin hakikat taşıyan mesajı kapsar. | Güçlü |
| Fransızca | nouvelle solennelle, annonce, message | Ağırbaşlı haber, tebliğ, bildiri | Sıradan bilgi akışını değil, muhatabın kaderini veya algısını değiştiren yüksek duyuruyu temsil eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| النَّبَأُ العَظِيمُ | Kıyamet, yeniden diriliş ve büyük hesap günü | İnsanların derin bir kuşku ve tartışma içinde oldukları uhrevi infilak ve diriliş hakikati (en-Nebe 78:1-2, Sâd 38:67). |
| أَنْبَاءُ الغَيْبِ | İnsan tecrübesini aşan ilahi vahiy ve gayb bildirimi | Geçmiş peygamberlerin tarihten silinmiş hakikatleri veya insanın gözlemleyemeyeceği metafizik alanın vahiyle bildirilmesi (Âl-i İmrân 3:44, Hûd 11:49, Yûsuf 12:102). |
| أَنْبَاءُ الرُّسُلِ وَالقُرَى | Geçmiş kavimlerin helak ve ibret tabloları | Tarihsel tecrübeden ders çıkarılması amacıyla peygamberler ile inkârcı toplumlar arasındaki hesaplaşmanın aktarılması (el-A‘râf 7:101, et-Tevbe 9:70, Hûd 11:100). |
| نَبَأٌ | Araştırılması ve teyit edilmesi zorunlu kritik sosyal haber | Toplumsal fesat veya haksız savaşa yol açabilecek nitelikteki kritik ve ciddiye alınması gereken bilgi (el-Hucurât 49:6). |
| الإِنْبَاءُ / التَّنْبِئَةُ | İlahi veya gaybi bir hakikati muhatabına apaçık ifşa etmek | Gizlenen bir sırrın Allah tarafından elçisine bildirilmesi ve elçinin bunu muhatabına haber vermesi (et-Tahrîm 66:3). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahiy ve nübüvvet teorisi, ahiret inancı | Nübüvvetin imkânı, peygamberin gaybı kendi başına bilemeyeceği ancak Allah’ın inbâ etmesiyle bilebileceği ve haber-i sadıkın bilgi değeri. | Bilgi teorisinde akıl ve duyu ötesindeki kesin bilginin ilahi inbâ yoluyla temellendirilmesi. |
| Fıkıh | Haber-i vâhid, şehadet ve fâsıkın getirdiği haberin hükmü | Hucurât 49:6 ayeti bağlamında fâsıkın getirdiği mühim haber karşısında hüküm vermeyip tebeyyün (tahkik) etmenin vücubiyeti. | Bir bilginin ameli ve kazai hükümlere dayanak olabilmesi için güvenilirlik ve doğrulama süzgecinden geçirilmesi zorunluluğu. |
| Tefsir | Kıyamet tasvirleri ve geçmiş peygamber kıssaları | Kıssaların mitolojik anlatı veya edebi hikâye değil, mutlak hakikat içeren birer nebe' (ibretlik ve bağlayıcı bildirim) oluşu. | Vahiy metninin tarihsel ve eskatolojik anlatılarını hakikatin bizatihi kendisi olarak konumlandırma. |
| Hadis | Gaybî haberler, fiten edebiyatı ve tebliğ | Gelecekte vuku bulacak hadiseler ile geçmiş ümmetlerin durumuna dair Hz. Peygamber’e ulaştırılan bildirimlerin rivayeti. | Resûlullah’ın kendi indî kanaatiyle değil, ilahi bilgilendirme ile konuşmasının esas kabul edilmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet nizamı | İlahi inbâ | Tevhid ve ahiret hakikatini kesinleştirme | İnsanın aklıyla tek başına kuşatamayacağı nihai hakikatlerin ilahi elçilik vasıtasıyla bağlayıcı bir tebliğe dönüşmesi. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve bilgi hiyerarşisi | Doğrulanmış kritik veri | Yanılgıyı önleme ve kesin yakîn üretme | Sıradan zannî malumattan ayrılarak, doğrulama süreçlerine tabi tutulan ve sarsıcı hakikat değeri taşıyan üst düzey bilgi. | Güçlü |
| Siyasi | Devlet yönetimi ve istihbarat | Stratejik kamu haberi | Krizleri önleme ve toplumsal teyit mekanizması | Toplumun kaderini, barış veya savaş durumunu ilgilendiren haberlerin teyit edilmeden operasyonel kararlara dönüştürülmemesi. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa enformasyonu ve risk yönetimi | Asimetrik bilginin izalesi | Spekülasyonu engelleme ve piyasa güveni | Piyasayı derinden sarsacak makro ölçekli ekonomik verilerin şeffaf, kesin ve manipülasyondan uzak biçimde dolaşıma girmesi. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kuantum veya termodinamikte kesintili durum değişimi ve yüksek enerjili sinyal iletimi | Bir sistemde gürültüden (noise) tamamen ayrışan, sistemin durum parametrelerini aniden ve kökten değiştiren yüksek genlikli bilgi sinyali; Shannon enformasyon teorisindeki entropiyi düşüren yüksek enformasyon girdisi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide paradigma dönüşümü yaratan kırılma anı / Hukukta bağlayıcı resmî tebliğ | Toplumsal yapının olağan akışını kesintiye uğratarak yeni bir kolektif bilinç ve hukuki mesuliyet inşa eden kurucu bildirim veya kriz haberi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | نبأ kelimesini günümüz medyasındaki sıradan gazete haberi, magazinel enformasyon, sosyal medya akışı veya doğruluğu önemsiz gündelik havadis seviyesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök, yalnızca insanın varoluşsal yönelimini, dünya-ahiret dengesini, ahlaki ve hukuki sorumluluklarını belirleyen; içinde yalan ve şüphe barındırmayan ilahi ve tarihsel büyük hakikatleri ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nebe' sıradanlaştırıldığında; vahyin haber verdiği kıyamet, gayb ve geçmiş kavimlerin helak tabloları birer kurgusal anlatı veya spekülatif rivayet gibi algılanır; Hucurât Suresi’ndeki tahkik emri ise teknik bir bürokratik işleme indirgenerek ahlaki ve ontolojik ağırlığını kaybeder. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın bir malumat yığını değil, insanı uykusundan uyandıran ve onu nihai akıbetiyle yüzleştiren sarsıcı bir "büyük bildirim" (en-Nebeü'l-Azîm) olduğunu idrak etmek için bu kökün semantik ağırlığı şarttır. Kök, vahyin taşıdığı bilginin kesinliğini ve insanın bu bilgi karşısındaki varoluşsal sorumluluğunu kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mekkî surelerdeki eskatolojik sahnelerde ve diriliş tartışmalarında (en-Nebe 78:1-2, Sâd 38:67); gaybî hakikatlerin ve peygamberlik müessesesinin temellendirildiği ayetlerde (Âl-i İmrân 3:44, Hûd 11:49); geçmiş kavimlerin akıbetini anlatan ibret kıssalarında (el-A‘râf 7:101); ve haberin doğrulanmasını emreden ahlaki-toplumsal hüküm ayetlerinde (el-Hucurât 49:6). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyi beşerî bir felsefi arayış veya peygamberin kendi iç dünyasındaki sezgilerin ürünü sayan yaklaşımları çürütür; bilginin peygambere dışarıdan, yüce ve aşkın bir kaynaktan (ilahi inbâ ile) geldiğini ortaya koyarak dinin vahiy temelli karakterini korur. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGizli veya uzak bir mekândan kopup yüzeye çıkan, bir araziden diğerine intikal eden su, insan veya boğuk ses; açık ve sarsıcı bir belirişle muhataba ulaşan fiziksel etki.
- Soyut anlamİnsan idrakinin kendi başına erişemeyeceği bir ufuktan gelerek zihne kesinlik kazandıran, şüpheyi gideren, hayati derecede mühim ve ahlaki-itikadi mesuliyet yükleyen büyük bildirim.
- Sistematik karşılıkBilgi mimarisinde gürültü ve zandan arındırılmış kesin aksiyomatik veri; varoluşsal sistemde ise gayb ile şehadet âlemi arasındaki irtibatı kuran ve muhatabı amele sevk eden peygamberî tebliğ kanalı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , intikal eden büyük haberi temsil eder. , bu haberin taşıdığı enformasyonel ve varoluşsal etki yoğunluğudur. , muhatabın zihnindeki sıradan zannı kesin ilme dönüştüren epistemik bilgi artışını gösterir. , Dirac delta fonksiyonu formunda olup haberin sıradan bilgi durumundan () mutlak hakikat durumuna () geçişindeki ani, sarsıcı ve kritik odaklanmayı ifade eder. ise haberin meydana getirdiği bağlayıcı sorumluluk ve ameli yükümlülüktür; haber alındığında bu sorumluluk asla sıfır olamaz ().