خبث

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: خ-ب-ث10 sîga, 91 mücavir kök, 10 ayet, 9 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.يممالْخَبِيثِالْخَبَائِثَلِلْخَبِيثَاتِالْخَبِيثَخبثالْخَبِيثَاتُطيبالْخَبِيثُميزحوبفلحجبي

KökSîga 10Ayet 10Sure 9Mücavir 91

▶ Ağı aç (3B)

خبث

خ - ب - ث

KÖK
  • 16 geçiş
  • 10 ayet
  • 10 sîga
  • 13 sözlük

Habes bozuk yemek demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Habes bozuk yemek demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR625 harf
باب الخاء والثاء والباء معهما خ ب ث يستعمل فقط خبث: خَبُثَ الشيء خبَاثةً وخُبْثاً فهو خَبيثٌ. وأَخْبَثَ فهو مُخْبِث: صارَ ذا خُبْثٍ وشَرٌّ. والخابِث: الرديء. وأَخْبَثَ القول ونحوه. والخَبيثُ: نعت كل شيء فاسد، خَبيث الطعم، وخبيث اللون. والخِبْثَةُ: الزنية من الفجور، ويقال: هذا ولد الخِبْثِة وولدٌ لخِبْثةٍ. وخَبَثُ الحديد وغيره: مما يذاب بالنار، وهو ما يبقى من رداءته إذا أخلص جيده. ويقولون للرجل:
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR561 harf
الخبيث: ضدّ الطيّب. وقد خَبُثَ الشيء خَباثَةً، وخَبُثَ الرجل خُبْثاً، فهو خبيث، أي خَبٌّ رديءٌ. وأَخْبَثَهُ غيرُهُ، أي علَّمَهُ الخُبثَ وأفسدَه. وأَخْبَثَ أيضاً، أي اتَّخذ أصحاباً خبثاء، فهو خَبيثٌ مُخْبِثٌ ومَخْبَثانٌ. وقول عنترة: نُبِّئْتُ عَمْراً غيرَ شاكِرٍ نِعْمَتيوالكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنَفْسِ المُنْعِـمِ أي مَفْسَدَةٌ. ويقال: فلانٌ لَخِبْثَةٍ، كما يقال لَزِنْيةٍ. ويقال في النداء: يا
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR5.569 harf
خ ث ب خبث استعمل منه : خبث . خبث : قال الليث : خَبُثَ الشيءُ يَخْبُثُ خُبْثاً ، فهو خبيثٌ ، وبه خُبْثٌ ، وخَبَاثَةٌ وأَخْبَثَ فهو مُخْبِثٌ _ إذا صار ذا خُبْثٍ وشرٍّ . وفي حديث أَنَسٍ : ) ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا أَرَادَ الْخَلاءَ قالَ : أَعُوذُ بالله مِنَ الْخُبْثِ والخَبَائِثِ ) ( . وفي حديث آخر : أنه قال : ) ( اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ من الرِّجْسِ النَّجْسِ الخبيثِ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR8.150 harf
(باب الخاء والباء وما يثلثهما) (خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها. ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق. (خبث) الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.346 harf
- الخبث والخبيث: ما يكره رداءة وخساسة، محسوسا كان أو معقولا، وأصله الرديء الدخلة (الدخلة: البطانة الداخلة) الجاري مجرى خبث الحديد، كما قال الشاعر: *- سبكناه ونحسبه لجينا**فأبدى الكير عن خبث الحديد* (البيت في البصائر 2/522؛ والمستطرف 1/38 دون نسبة؛ والتمثيل والمحاضرة ص 288) وذلك يتناول الباطل في الاعتقاد، والكذب في المقال، والقبيح في الفعال، قال عز وجل: ﴿ويحرم عليهم الخبائث﴾ [الأعراف/157]، أي: ما
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR566 harf
خ ب ث خبث فلان وهو خبيث وهم خبثاء وخباث وفيه خبـث وخباثـة وهـو مـن الأخابـث وهـو خبيث مخبث وفيه مخابث جمة‏.‏ ونز به الأخبثان‏:‏ الرجيع والبول ‏"‏ ولا تدافعوا الأخبثين في ومن المجاز‏:‏ هذا مما يخبث النفس‏.‏ وليس الإبريز كالخبث أي ليس الجيد كالرديء‏.‏ وخبثت رائحته وخبث طعمه‏.‏ وخبث بفلانة‏:‏ فجر بها‏.‏ وخبثت نفسه‏:‏ غثت وفلان خب خبيث وهو ولد الخبثة‏.‏ قال‏:‏ فإنك ضبي ولدت لخبثـة متى تستطع
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR9.165 harf
الخَبِيثُ: ضِدُّ الطَّيِّبِ من الرِّزْق والولدِ والناسِ؛ وقوله: أَرْسِلْ إِلى زَرْع الخَبِيِّ الوالِجِ قال ابن سيده: إِنما أَراد إِلى زَرْع الخَبِيثِ، فأَبدل الثاء ياء، ثم أَدعم، والجمعُ: خُبَثاء، وخِبَاثٌ، وخَبَثَة، عن كراع؛ قال: وليس في الكلام فَعيل يجمع على فَعَلَة غيره؛ قال: وعندي أَنهم توهموا فيه فاعلاً، ولذلك كَسَّروه على فَعَلة. وحَكى أَبو زيد في جمعه: خُبُوثٌ، وهو نادر أَيضاً، والأُنثى:
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR444 harf
* خ ب ث * * الخَبِيثُ * ضد الطيب وقد * خَبُثَ * الشيء بالضم * خَبَاثَةً * و * خَبُث * الرجل بالضم أيضا * خُبْثاً * فهو * خَبِيثٌ * أي خب رديء و * أخْبَثَهُ * علمه الخبث وأفسده و * أخْبَثَ * الرجل اتخذ أصحابا خبثاء فهو * خَبِيثٌ مُخْبِثٌ * بكسر الياء و * مَخْبَثَانٌ * بوزن زعفران و * المَخْبَثَةُ * بوزن المتربة المفسدة ومنه قول عنترة % والكفر مخبثة لنفس المنعم % و * خَبَثُ * الحديد وغيره بفتحتين
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR10.834 harf
الخبيث: ضد الطيب من الرزق والولد والناس، والجمع خبثاء وخباث، وخبثة، عن كراع، قال: وليس في الكلام فعيل يجمع على فعلة غيره، قال: وعندي أنهم توهموا فيه فاعلا ولذلك كسروه على فعلة، وحكى أبو زيد في جمعه خبوث، وهو نادر أيضا. والأنثى خبيثة، وفي التنزيل العزيز ويحرم عليهم الخبائث . ثم إن شيخنا ضبط الجمع الثاني بزيادة الألف، ونظره بأشراف، والذي في سائر أمهات اللغة خباث، بالكسر من غير، ألف ونظر الجمع
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR14.661 harf
خَبُثَ 1 خَبُثَ خبث , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) aor. خَبُثَ , (Msb, K,) inf. n. خَبَاثَةٌ, (S,) or خُبْثٌ, the former being a simple subst., (Msb,) or both, (Mgh, K, [the latter word erroneously written in the CK خَبْث,]) and خَبَاثِيَةٌ, (K,) said of a thing, (S, Mgh, Msb,) It was, or became, خَبِيث [q. v., meaning bad, &c.]; contr. of طَابَ. (S, Mgh, Msb, K.) [Hence,] خَبُثَتْ رَائِحَتُهُ
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR764 harf
خَبُثَ خَبُثَ U ( n. ac. خُبْث 3 , خَبَاْثَة 22t ), a. Was bad, foul, corrupt; was wicked, deceitful. أَخْبَثَ أَخْبَثَ IV , a. Corrupted, depraved. b. Acted badly, wickedly. c. Associated with bad, wicked companions. تَخَاْبَثَ تَخَاْبَثَ VI , a. Showed himself to be bad, base, deceitful. اِسْتَخْبَثَ اِسْتَخْبَثَ X , a. Considered bad, vile. b. Was bad &c. خُبْث خُبْث 3 ,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok31.261 harf
خبث خَبُثَ - يَخْبُثُ - خُبْث - خَبيْث - خَبِيْثُوْن - خَبِيْثَة - خَبِيْثَات - خَبَائِث خَبُثَ - يَخْبُثُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: يصبح خبيثاً: يصبح غير سوي وكريه وغير مقبول: يتغير وصفه أو وصف وظيفته، من أصل موافق للقاعدة ويعتبر مقبولاً، إلى شكل جديد لا يوافق القاعدة، ويعتبر غير مقبول خُبْث: على وزن " فـُعـْل": اسم فعل " خَبُثَ -
Tamamını oku

Sîgalar(10)

Mücavir kökler91 mücavir (114 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. طيب

    8 ortak ayet · İyi

  2. ميز

    2 ortak ayet · Ayırt eder

  3. جثث

    1 ortak ayet · Yerde sürünerek büyüyen çalı tipi ağaç demektir

  4. حوب

    1 ortak ayet · Ayb (Ayn) bozulmuş süt demektir

  5. غمض

    1 ortak ayet · Göz yumarsınız

  6. نكد

    1 ortak ayet · Huysuz

  7. فلح

    2 ortak ayet · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir

  8. أصر

    1 ortak ayet · Asire çadırın eteğini bağlayan ip demektir

  9. ركم

    1 ortak ayet · “Rükbe” diz demektir

  10. عزر

    1 ortak ayet · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur

  11. يمم

    1 ortak ayet · Büyük akarsu

  12. جبي

    1 ortak ayet · Onu seçti

Geçtiği ayetler(10)

  1. … كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ …

    ZararlıEy iman edenler; kazandıklarınızın iyilerden ve size yerden çıkardıklarımızdan infak edin. Kendiniz göz yummadan alıcısı olmadığınız bayağı şeyleri vermeye yeltenmeyin. Ve bilin ki; Allah, Gani’dir, Hamid’dir.

  2. … لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ …

    ZararlıAllah; mü’minleri oldukları halde bırakacak değildir. Nihayet murdarı temizden ayıracaktır. Allah, size gaybı da bildirecek değildir. Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. Bunun için siz, Allah’a ve peygamberlerine inanın. İnanır ve sakınırsanız; size çok büyük bir mükafat vardır.

  3. وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا

    ZararlıYetimlere mallarını verin. Temizi murdara değişmeyin. Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin. Çünkü bu, büyük bir günahtır.

  4. لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

    ZararlıAllah; murdarı temizden ayırdetsin ve murdarı birbiri üstüne koyup topunu birden yığsın da, cehenneme atsın diye. İşte onlar; hüsrana uğrayanların kendileridir.

  5. لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

    ZararlıAllah; murdarı temizden ayırdetsin ve murdarı birbiri üstüne koyup topunu birden yığsın da, cehenneme atsın diye. İşte onlar; hüsrana uğrayanların kendileridir.

Sîga sayfası: الْخَبَائِثَ
Sîga sayfası: الْخَبِيثَاتُ
Sîga sayfası: لِلْخَبِيثَاتِ
Sîga sayfası: لِلْخَبِيثِينَ
Sîga sayfası: وَالْخَبِيثُونَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökخبث
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerفسد, رجس, ردأ
Zıt Kökطيب
Çekirdek Özet 1Madenin erimesiyle yüzeye çıkan cüruf, posa; tadı ve kokusu bozulmuş, kokuşmuş ve zararlı tortu
Çekirdek Özet 2Arı, temiz ve bereketli olandan ayrıştırılması gereken maddi veya manevi niteliksizlik ve gayrimeşruluk
Çekirdek Özet 3İmtihan ve arınma sürecinde bünyeden tasfiye edilmesi gereken, değersiz ve ifsat edici atık unsurlar
Kritik Hata RiskiKavramı yalnızca soyut cinsel ahlaksızlıkla daraltıp maddesel, iktisadi ve zihni niteliksizlik boyutunu dışarıda bırakmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
خبAlttan alta işleyen gizli hareket, örtülü bozulma ve içsel sarsıntı; nitekim خبأ gizlemeyi, خبت alçak ve gizli vadiye inmeyi, خبز hamuru alttan alta yoğurup dönüştürmeyi, خبط örtülü dengesizlikle rastgele çarpmayı ve خبل içten içe çürütüp ifsat etmeyi gösterirثYayılma, saçılma ve ufalanma karakteri taşıyan sesin eklenmesiyle içsel ve örtük bozulma bünyeden dışa vuran kokuşmaya, maden cürufuna ve tortulaşmış atığa dönüşmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
خÇit, duvar; korumanın yarılması ve sınırdan sızmaİkiz harfi olan ح imgesinden türetme olarak, koruyucu sınırın delinmesini ve bünyeye yabancı/zararlı unsurun sızmasını simgeler
بEv, çadır; iç, barınma, bünyeİç mekanı, nesnenin veya canlının kendi öz yapısını ve mahfuz alanını temsil eder
ثİşaret, sınır; ufalanma ve saçılmaİkiz harfi olan ت imgesinden türetme olarak, sınırın gevşemesini, maddenin parçalanarak kalitesiz posa halinde dağılmasını gösterir
خبثBünyenin sınırının delinerek içinin bozulması ve atık posanın dışa vurmasıKoruyucu yapının aşılmasıyla (خ) bünyenin içine (ب) sirayet eden bozulmanın, yapıyı kokuşturup cüruf halinde dışarıya atması (ث) hareketidir

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamMadenlerin eritilmesiyle arı cevherden ayrışan cüruf ve posa (خبث الحديد); tadı ve kokusu bozulmuş, içen veya yiyen kimsede bulantı ve tiksinti oluşturan yiyecek
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şahit beytinde sahte madenin fırında cürufunu açığa çıkarması şu şekilde dile getirilir: سبكناه ونحسبه لجينا / فأبدى الكير عن خبث الحديد
Erken Arapça kullanımHz. Peygamber'in Medine'nin manevi arınmasını körüğün demir cürufunu atmasına benzettiği beyanda yer alır: تنفي خبثها كما ينفي الكير خبث الحديد

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Arapça خبث kökü, Batı Sami dillerinde örtük bozulma, niteliksizlik ve kirlilik bildiren kök katmanıyla semantik süreklilik gösterir. İbranice ve Aramice/Süryanice şubelerinde doğrudan /ḫ-b-ṯ/ diziliminin birebir ses denkliği sınırlı kalmakla birlikte, kökün ilk iki sesi olan /ḫ-b/ tabanı örtülü çürüme, gizli fenalık ve yıpranma alanıyla doğrudan irtibatlıdır. Arapçada /ṯ/ foneminin getirdiği dağılma ve dışa vurma karakteriyle kök, madencilikteki ergitme işleminde açığa çıkan cürufu, gıdadaki kokuşmayı ve ardından ahlaki ve hukuki gayrimeşruluğu karşılayacak biçimde özelleşmiştir. Erken Sami tasavvurundaki saflaştırma ameliyesi, yabancı ve zararlı tortunun cevherden ayıklanması esasına dayandığından, Arapçada bu kavram maddi tortudan soyut kötülüğe uzanan bir değer standardı kurmuştur.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönCüruf, maden atığı ve kokuşmuş maddeden ahlaki kötülüğe ve harama geçişFiziksel tortu ve kusur anlamı, fıtrata ve akla aykırı olan her türlü inanç, söz ve ameli niteleyecek şekilde genişlemiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişki/ḫ-b/ tabanlı örtük bozulma ve tortulaşma matrisiGüney Sami ve Arapça sahasında maden posası ve kirlilik anlamı üzerinde billurlaşmıştırGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış güvenilir bir kök denkliği tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
خبثAnlamlıCüruf, bozulma, pislikMaden posası, kokuşmuş yiyecek, ahlaki ve hukuki murdarlıkHedef kök; Kur'an'da geçer
خثبAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez
بخثAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez
بثخAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez
ثخبAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez
ثبخAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
خبثMerkezNiteliksizlik, cüruf, kirlilikÖzünde ve vasfında bozukluk barındıran, ayrıştırılıp atılması gereken tortuMaddi ve manevi bakımdan arı olmayıp zarar veren unsur
فسدKomşuDenge ve düzenin bozulmasıفسد düzgün işleyen bir yapının işlevini yitirmesidir; خبث doğrudan bünyedeki niteliksiz posayı ve kokuşmayı ifade ederSistemin dengesini kaybetmesi ve çürümesi
رجسKomşuNecaset, tiksindirici murdarlıkرجس daha ziyade nefret ve tiksinti uyandıran pislik halidir; خبث ise arı cevherin karşıtı olan değersizlik ve cürufturDuyu veya akıl yoluyla tiksinilen pislik
ردأKomşuKalitesizlik, düşüklükردأ kullanım değeri düşük ve kusurlu olan nesneyi belirtir; خبث kusurun ötesinde bünyeye sirayet eden fesat ve kirlilik taşırTicari ve işlevsel nitelik düşüklüğü
طيبZıtArılık, temizlik, bereketطيب hem özü temiz ve meşru hem de nefse hoş gelen cevherdir; خبث onun tabiat, hüküm ve değerce tam karşıtıdırMaddi ve manevi temizlik, üstün nitelik

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaخبثCüruf, kirlilik, gayrimeşrulukMaden cürufundan haram kazanca, fıtri kokuşmadan ahlaki ve itikadi bozulmaya uzanan anlam alanıKesin
Latincefaex, impuritas, malitiaTortu/cüruf, kirlilik, kötülükfaex sıvı veya metal tortusunu tam karşılarken impuritas arı olmama halini, malitia ahlaki fesadı verirGüçlü
İngilizcedross, foulness, impurityCüruf, murdarlık, kirlilikdross maden atığını ve değersizliği karşılar; foulness ve impurity biyolojik ve manevi pisliği ifade ederGüçlü
AlmancaSchlacke, Unreinheit, SchlechtigkeitCüruf, kirlilik, kötülükSchlacke metalurjik ayrışma posasını, diğerleri niteliksizliği ve fena vasfı karşılarGüçlü
Fransızcascorie, impureté, malignitéCüruf, arı olmama, habislikscorie maden ergitme atığını doğrudan verir; impureté ve malignité nitelik bozukluğunu ifade ederGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
خَبُثَVerimsiz, çorak ve bereketsiz toprakFiziksel niteliksizlik ve tarımsal kısırlık bağlamı; A‘râf 7:58
الْخَبِيثَDeğersiz, kusurlu ve kalitesiz malİnfakta göz yummadan alınmayacak kötü malın verilmemesi bağlamı; Bakara 2:267
الْخَبِيثَHaram, gayrimeşru ve fıtraten bozuk kazançHelal ile haramın bir olamayacağı iktisadi ve ahlaki bağlam; Mâide 5:100, Nisâ 4:2
الْخَبِيثَMünafıklar, kâfirler ve arınmamış toplulukToplumsal ayrışma ve cemaatin münafıklardan arındırılması bağlamı; Âl-i İmrân 3:179, Enfâl 8:37
الْخَبَائِثَİğrenç eylemler, fıtrata aykırı cinsel sapkınlıkLût kavminin helake uğramasına neden olan fahiş eylemler bağlamı; Enbiyâ 21:74
خَبِيثَةٍBâtıl inanç, şirk ve zehirli/kötü sözKökü yerde sabit olmayan çürük ağaç benzetmesi bağlamı; İbrâhîm 14:26
الْخَبِيثَاتُ / الْخَبِيثُونَKarakterce bozuk, ahlaken düşük kadınlar ve erkeklerİffet, evlilikte denklik ve toplumsal ahlak nizamı bağlamı; Nûr 24:26
الْخَبَائِثَFıtrata zararlı, sağlığı bozan ve necis maddelerPeygamber'in haram kıldığı tüketim maddeleri bağlamı; A‘râf 7:157

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamHüsün ve kubuh meselesi, iman-nifak ayrımıFiil ve inançların zatında habaset bulunup bulunmadığı; küfrün ve nifakın fıtrattaki yıkıcı tortusuZati kötülük, bâtıl akide ve ruhi fesat
FıkıhHaram gıdalar, necasetler ve zekât standartlarıNelerin habâis sayılarak haram kılındığı; infak ve zekâtta kusurlu malın hukuki geçerliliğiHukuki gayrimeşruluk, haramlık ve maddi niteliksizlik
TefsirTemyiz ayetleri ve cevher-cüruf analojisiDünyevi imtihanın gayesinin habîsi tayyibden ayırmak olduğu; şirk ile nifakın çorak toprağa benzetilmesiVarlık ve değer hiyerarşisinde ontolojik tasfiye
HadisMaddi nezafet, mekruh kazançlar ve Medine'nin arınmasıTuvalet adabında habis varlıklardan sığınma; hacamat ücreti veya fahişelik bedeli gibi kazançların habîs sayılmasıFıtrata aykırı maddi kirlilik ve mekruh kazanç

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid-şirk ve ihlas-nifak ayrımıBâtıl inanç ve nifakAyıklama ve arındırmaDini sistem, imtihan süreciyle kalplerdeki ve amellerdeki habaseti tayyibden ayırarak saf tevhidi korurKesin
İlmiHakikat-safsata ve bilgi-spekülasyon ayrımıHurâfe, asılsız iddia ve cerbezeEpistemolojik elemeBilgi sisteminde delile dayanmayan, zihni ifsada uğratan asılsız veriler cüruf gibi ayıklanırGüçlü
SiyasiToplum düzeni, meşruiyet ve fitne odaklarıYıkıcı zümreler, casusluk ve fesatTecrit ve tasfiyeKamu düzenini içten çökerten müfsit unsurların tespiti ve siyasal bünyeden uzaklaştırılması sağlanırGüçlü
İktisadiHelal-haram kazanç ve üretim kalitesiHileli mal, haram gelir ve kalitesiz ürünPiyasadan çekme ve denetimİktisadi düzende hileli, çürük ve zararlı malların dolaşımı engellenir; infakta değersiz mal yasaklanırKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerMetalurjide cüruf (slag) ve termodinamikte safsızlık (impurity)Maden izabesinde yüksek ısıyla yararlı metalin posadan ayrılması gibi, fiziksel ve kimyasal süreçlerde saflaşma safsızlıkların elenmesiyle gerçekleşirKesin
Beşeri bilimlerSosyolojide yapısal anomi ve iktisatta Gresham Kanunu (kötü paranın iyiyi kovması)Değersiz, gayrimeşru ve zararlı unsurlar denetlenmediğinde arı yapıyı istila eder; sistemik çöküşü önlemek için kurumsal tasfiye zorunludurGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKavramı yalnızca cinsel gayrimeşruluk, zina veya soyut ahlaki kötülükle sınırlandırıp maddesel, iktisadi ve ekolojik boyutları dışarıda bırakmak
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da kök; verimsiz topraktan (7:58), infaktaki kalitesiz mala (2:267), haram kazançtan (5:100), sağlığa zararlı maddelere (7:157) ve bâtıl fikirlere (14:26) kadar bütün atık ve niteliksiz unsurları kapsar
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİktisadi kalitesizlik, hileli üretim ve verimsiz kaynak yönetimi gibi fiili çürüme alanlarının dinin arınma ve adalet talebinin dışında kaldığı yanılgısına düşülmesi

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın varlık ve ahlak tasavvurundaki temel diyalektiği kurar; hayatın gayesinin arı olanı (tayyib) cüruftan (habîs) ayrıştırmak (temyiz) olduğunu gösterir
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İktisadi adalet ve infak hükümleri (Bakara 2:267), helal gıda ve fıkhi arınma sınırları (Mâide 5:100, A‘râf 7:157) ve cemaatin münafıklardan tasfiyesi (Âl-i İmrân 3:179) ayetlerinde belirleyicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Çoğunluğun veya niceliğin tek başına hakikat ve değer ölçüsü olduğu zannını yıkar; habîsin çokluğu hayret uyandırsa bile tayyib ile bir tutulamayacağını bildirerek nitelik merkezli bir ölçü vazeder

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamMaden eritildiğinde ayrışan posa ve cüruf; kokuşmuş yiyecek, necis madde ve ürün vermeyen çorak toprak.
  • Soyut anlamVarlığın, inancın, sözün ve amelin özündeki niteliksizlik, bozukluk, gayrimeşruluk ve bünyeyi ifsat eden atık mahiyeti.
  • Sistematik karşılıkSistemin arılığı, sıhhati ve sürekliliği için cevherden (tayyib) mutlaka tecrit ve tasfiye edilmesi gereken entropik tortu.
  • LaTeX modeliS→ΔT∪H,T∩H=∅,lim⁡t→∞μ(H∩Ω)=0
  • LaTeX açıklamasıModelde S başlangıçtaki karışık varlık veya toplum sistemini, Δ ilahi imtihan ve ayrıştırma sürecini simgeler. Süreç neticesinde sistem arı cevher (T) ve atık cüruf (H) bileşenlerine ayrılır; bu iki küme ontolojik ve ahlaki olarak tam bir ayrılık içindedir (T∩H=∅). Nihai erim ve hesap anında (t→∞) meşru varlık ve değer uzayı (Ω) içinde habîs olanın hükmi ve varlıksal payı sıfırlanarak tasfiye tamamlanır (lim⁡t→∞μ(H∩Ω)=0).
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: خ