خبث
خ - ب - ث
KÖK- 16 geçiş
- 10 ayet
- 10 sîga
- 13 sözlük
Habes bozuk yemek demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Habes bozuk yemek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR625 harfباب الخاء والثاء والباء معهما
خ ب ث يستعمل فقط خبث: خَبُثَ الشيء خبَاثةً وخُبْثاً فهو خَبيثٌ.
وأَخْبَثَ فهو مُخْبِث: صارَ ذا خُبْثٍ وشَرٌّ.
والخابِث: الرديء. وأَخْبَثَ القول ونحوه.
والخَبيثُ: نعت كل شيء فاسد، خَبيث الطعم، وخبيث اللون.
والخِبْثَةُ: الزنية من الفجور، ويقال: هذا ولد الخِبْثِة وولدٌ لخِبْثةٍ.
وخَبَثُ الحديد وغيره: مما يذاب بالنار، وهو ما يبقى من رداءته إذا أخلص جيده.
ويقولون للرجل:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR561 harfالخبيث: ضدّ الطيّب. وقد خَبُثَ الشيء خَباثَةً، وخَبُثَ الرجل خُبْثاً، فهو خبيث، أي خَبٌّ رديءٌ. وأَخْبَثَهُ غيرُهُ، أي علَّمَهُ الخُبثَ وأفسدَه. وأَخْبَثَ أيضاً، أي اتَّخذ أصحاباً خبثاء، فهو خَبيثٌ مُخْبِثٌ ومَخْبَثانٌ. وقول عنترة:
نُبِّئْتُ عَمْراً غيرَ شاكِرٍ نِعْمَتيوالكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنَفْسِ المُنْعِـمِ
أي مَفْسَدَةٌ. ويقال: فلانٌ لَخِبْثَةٍ، كما يقال لَزِنْيةٍ. ويقال في النداء: يا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.569 harfخ ث ب
خبث
استعمل منه : خبث .
خبث : قال الليث : خَبُثَ الشيءُ يَخْبُثُ خُبْثاً ،
فهو خبيثٌ ، وبه خُبْثٌ ، وخَبَاثَةٌ وأَخْبَثَ
فهو مُخْبِثٌ _ إذا صار ذا خُبْثٍ وشرٍّ .
وفي حديث أَنَسٍ : ) ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان إذا
أَرَادَ الْخَلاءَ قالَ : أَعُوذُ بالله مِنَ الْخُبْثِ
والخَبَائِثِ ) ( .
وفي حديث آخر : أنه قال : ) ( اللَّهُمَّ إِنِّي
أَعُوذُ بِكَ من الرِّجْسِ النَّجْسِ الخبيثِ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.150 harf(باب الخاء والباء وما يثلثهما)
(خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها.
ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق.
(خبث) الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد
(باب الخاء والباء وما يثلثهما) (خبت) الخاء والباء والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على خُشوع: يقال أَخْبَتَ يخبِتُ إخباتاً، إذا خشَع. وأخْبَتَ لله تعالى. قال عزّ ذكره: ﴿وَبَشِّرِ المُخْبِتِين﴾ [الحج 34]، وأصلُه من الخَبْت، وهو المفازة لا نباتَ فيها. ومن ذلك الحديث: "ولو بِخَبْتِ الجَمِيش([1])". ألا تراه سمَّاها جَميشاً، كأنّ النَّباتَ قد جُمِشَ منها، أي حُلِق. (خبث) الخاء والباء والثاء أصلٌ واحد يدلُّ على خلاف الطّيّب. يقال خبيثٌ، أي ليس بطيِّب. وأخْبَثَ، إذا كانَ أصحابُه خُبثاء. ومن ذلك التعوُّذ مِن الخبيث المُخْبِث. فالخبيث في نفسه، والمُخْبِث الذي أصحابُه وأعوانُه خُبَثاء. (خبج) الخاء والباء والجيم ليس أصلاً يُقاس عليه، وما أحسَِب فيه كلاماً صحيحاً. يقال خَبَجَ، إذا حَصَمَ([2]). وربما قالوا: خَبَجَه بالعصا، أي ضربه. ويقولون إنّ الخَبَاجاءَ من الفُحول: الكثير الضِّرَاب، وهذا كما ذكرناه، إلاّ أنْ يصحّ الحديث عن النبي صلى الله عليه وآله وسلم أنّه قال: "إذا أُقيمت الصلاة ولّى الشيطان وله خَبَجٌ كَخَبَج الحِمار". فإن صحّ هذا فالصحيح ما قاله عليه الصلاة والسلام، بآبائنا وأُمَّهاتنا هُو! (خبر) الخاء والباء والراء أصلان: فالأول العِلم، والثاني يدل على لينٍ ورَخاوة وغُزْرٍ. فالأول الخُبْر: العِلْم بالشَّيءِ. تقول: لي بفلان خِبْرَةٌ وخُبْرٌ. والله تعالى الخَبير، أي العالِم بكلِّ شيء. وقال اللهُ تعالى: ﴿وَلاَ يُنَبِّئكَ مِثْلُ خبِيرٍ﴾ [فاطر 14]. والأصل الثاني: الخَبْراء، وهي الأرض الليِّنة. قال عَبيدٌ يصف فرساً: * سَدِكاً بِالطَّعْنِ ثَبْتاً في الخَبارِ * والخَبِير: الأكّار، وهو مِن هذا، لأنّه يُصْلِح الأرضَ ويُدَمِّثُها ويلَيِّنها. وعلى هذا يجري هذا البابُ كلُّه؛ فإنهم يقولون: الخبير الأكّار، لأنه يخابر الأرض، أي يؤاكِرُها. فأمّا المخابرة التي نُهِيَ عنها فهي المزارعة بالنِّصف لها [أو] الثّلث أو الأقلِّ([3]) من ذلك أو الأكثر. ويقال له: "الخِبْرُ، أيضاً. وقال قوم: المخابَرة مشتقٌّ من اسم خَيْبر. ومن الذي ذكرناه من الغُزْر قولُهم للناقة الغزيرة: خَبْرٌ. وكذلك المَزَادة العظيمة خَبْرٌ؛ والجمع خُبور. و[من] الذي ذكرناه من اللِّين تسميتُهم الزَّبَدَ([4]) خبِيراً. والخَبير: النَّبات الليِّن. وفي الحديث: "ونَسْتَخْلِبُ الخَبير([5])". والخَبير: الوَبَر. قال الراجز: *حتَّى إذا ما طار من خَبِيرِها([6]) * ويقال مكانٌ خَبِرٌ، إذا كان دفيئاً كثيرَ الشَّجَر والماء([7]). وقد خَبِرَت الأرضُ. وهو قياسُ الباب. ومما شذَّ عن الأصل الخُبْرَةُ، وهي الشّاة يَشتريها القومُ يذبحونها ويقتسِمون لحمها. قال: إذا ما جعلْتَ الشّاةَ للقوم خُبْرةً *** فشَأْنَكَ إنِّي ذاهبٌ لشُؤُوني (خبز) الخاء والباء والزاء أصلٌ واحد يدلُّ على خَبْط الشيء باليد.تخبَّزَت الإِبلُ السَّعْدَانَ، إذا خَبطَتْه بأيديها. ومن ذلك خَبَزَ الخَبَّازُ الخُبْز. قال: لا تَخْبِزَا خَبْزاً وبُسَّا بَسّاً *** ولا تُطِيلا بِمُناخٍ حَبْسا([8]) ويقال: الخَبْزُ ضَرْب البعير بيديه الأرضَ. (خبس) الخاء* والباء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على أخْذ الشيء قهراً وغَلَبة. يقال تَخَبَّسْتُ الشَّيءَ: أخذْتُه. وذلك الشيءُ خُبَاسَة. والخُباسة: المَغْنَم؛ يقال اختبَس الشَّيءَ: أخذَه مُغالَبة. وأسدٌ خَبُوس. قال: ولكِنِّي ضُبارِمَةٌ جَموحٌ *** على الأقرانِ مُجْتَرِئٌ خَبُوسُ([9]) (خبش) الخاء والباء والشين ليس أصلاً. وربَّما قالوا: خَبَش الشّيءَ: جَمَعه. وليس هذا بشيء. (خبص) الخاء والباء والصاد قريبٌ من الذي قبله. يقولون خَبَص الشَّيءَ: خَلَطه. (خبط) الخاء والباء والطاء أصلٌ واحد يدلُّ على وطْءٍ وضَرب. يقال خَبَط البعير الأرضَ بيده: ضربَها. ويقال خَبَطَ الورَقَ من الشَّجَر، وذلك إذا ضربَه ليسقُط. وقد يُحمَل على ذلك، فيقال لداءٍ يُشبه الجنونَ: الخُبَاط، كأنَّ الإنسان يتخبَّط. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ المَسّ﴾ [البقرة 275]. ويقال لما بَقِيَ مِن طعامٍ أو غيرِه: خِبْطة. والخِبْطة: الماء القليل؛ لأنّه يتخبَّط فلا يمتنع. فأمَّا قولهم اختبط فلانٌ [فلاناً] إذا أتاهُ طالباً عُرْفهُ، فالأصل فيه أنَّ الساريَ إليه أو السائر لابدّ من أن يختبط الأرضَ، ثم اختُصِر الكلامُ فقيل للآتي طالباً جَدْوَى: مُخْتَبِط. ويقال إنّ الخِبْطة: المَطْرةُ الواسعةُ في الأرض. وسمِّيت عندنا بذلك لأنّها تَخْبِط الأرضَ تَضرِبُها. وقد روى ناسٌ عن الشَّيباني، أنَّ الخابط النائم، وأنشدوا عنه: * يَشْدَخْنَ باللّيل الشُّجاع الخابِطا([10]) * فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ النائم يخبِط الأرضَ بجِسمه، كأنَّه يضربُها به.ويجوز أن يكون الشُّجاع الخابطُ إنَّما سُمِّي به لأنَّه يُخْبَط، تَخبِطه المارّةُ، كما قال القائل: تُقطِّعُ أعناقَ التُّنَوِّطِ بالضُّحى *** وتَفْرِسُ بالظَّلْمَاءِ أَفعى الأجارِعِ([11]) فأمَّا الخِباط فسِمَةٌ في الفَخِذ([12])، وسمِّي بذلك لأنَّ الفخذ تُخبَطُ به. (خبع) الخاء والباء والعين ليس أصلاً؛ وذلك أنَّ العين فيه مبدلة من همزة. يقال خَبَأْتُ الشيءَ وخبَعْتُه. ويقال خَبَع الرَّجُل بالمكان: أقام به. وربَّما قالوا: خبَعَ الصبيُّ خُبوعاً، وذلك إذا فُحِم من البُكاء. فإن كان صحيحاً فهو من الباب، كأن بكاءه خُبِئَ. (خبق) الخاء والباء والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على الترفُّع. فالخِبِقَّى: جنْسٌ من مرفوع السَّير. قال: * يَعْدُو الخِبِقّى والدِّفِقَّى مِنْعَبُ([13]) * ومن الباب الخِبَقُّ والخِبِقُّ: الرجل الطَّويل، وكذلك الفَرَس. (خبل) الخاء والباء واللام أصلٌ واحد يدلُّ على فساد الأعضاء. فالخَبَل: الجُنون. يقال اختبله الجنّ. والجّنيُّ خابل، والجمع خُبَّل. والخَبَل: فساد الأعضاء. ويقال خُبِلت يده، إذا قُطِعت وأُفسِدَت. قال أوس: أبَنِي لُبَيْنَى لستمُ بيدٍ *** إلا يداً مَخبولةَ العَضُدِ([14]) أي مُفْسَدة العضُد. ويقال فُلانٌ خَبَالٌ على أهله، أي عَنَاء عليهم لا يُغْنِي عنهم شيئاً. وطِينة الخَبَال الذي جاء في الحديث([15])، يقال إنّه صَدِيد أهل النّار. ومما شذّ عن الباب الإخبال، ويقال هو أن يجعل الرّجُل إبلَه نِصفين، يُنتِج كلَّ عام نصفاً، كما يُفعل بالأرض في الزّراعة. ويقال الإخبال أن يُخْبِل الرّجلَ، وذلك أن يُعِيرَه ناقةً يركبُها، أو فرساً يغزُو عليه. ويُنشد في ذلك قولُ زهير: هُنالك إن يُستَخْبَلُوا المالَ يُخْبِلُوا *** وإن يُسألوا يُعْطُوا وإن يَيْسِرُوا يُغْلُوا([16])(خبن) الخاء والباء والنون أُصَيْلٌ واحد يدلُّ على قَبْض ونقص. يقال خَبَنْت الشَّيءَ، إذا قبَضْته. وخَبَنْت الثوبَ، إذا رفعتَ ذَلاذِلَه حتّى يتقلَّص بعد أن تَخِيطه وتكُفَّه. والخُبْنَةُ: ثِبَان الرّجُل([17])؛ وسمِّي بذلك لأنَّه يُخبَن فيه الشّيء. تقول: رفَعَه في خُبْنَتِه. وفي الحديث: "فليأكُلْ منها ولا يَتَّخِذْ* خُبْنَةً([18])". ويقال إنّ الخُبْنَ من المَزَادة ما كان دون المِسْمَع. فأمّا قولهم خَبَنْت الرّجل، مثلُ غبَنْته، فيجوز أن يكون من الإبدال، ويجوز أن يكون من أنّه إذا غَبنَه فقد اختبَنَ عنه من حَقِّه. (خبأ) الخاء والباء والحرف المعتل والهمزة يدلُّ على سَتْرِ الشّيء. فمن ذلك خبأْت الشيء أخبَؤه خَبْأً. والخُبَأَةُ: الجارية تُخْبَأُ. ومن الباب الخِباء؛ تقول أخبَيْتُ إخباءً، وخَبَّيْتُ، وتخبَّيْت، كلُّ ذلك إذا اتخذْتَ خِباءً. -------------------------------------------------------- ([1]) الحديث بتمامه كما في الإصابة 5978 "عن عمرو بن يثربي قال: شهدت خطبة النبي صلى الله عليه وسلم بمنى، وكان فيما خطب به أن قال: لا يحل لامرئ من مال أخيه إلا ما طابت به نفسه. فقلت: يا رسول الله، أرأيت لو لقيت غنم ابن عمي فاجتزرت منها شاة هل علي في ذلك شيء؟ قال: إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً فلا تهجها". ويبدو أنه سقط من نسخة الإصابة ما ورد في اللسان، وهو "إن لقيتها تحمل شفرة وزناداً بخبت الجميش فلا تهجها". ([2]) حصم، بالمهملتين، أي ضرط. ([3]) في الأصل: "أو أقل". ([4]) الزبد، هنا، بالتحريك. بعضهم يخص الخبير بزبد أفواه الإبل. ([5]) نستخلب، بالخاء المعجمة، أي نقطع، كما في اللسان (خلب، خبر). وفي الأصل: "نستحلب". بالحاء المهملة، تحريف. قال في اللسان (خبر): "شبه بخبير الإبل، وهو وبرها؛ لأنه ينبت كما ينبت الوبر". ([6]) لأبي النجم العجلي، كما في اللسان (خبر، غرر). ([7]) هذا التفسير لم يرد في غير المجمل من المعاجم المتداولة. وفي اللسان بعد ذكر "الخبراء": "يقال خبر الموضع بالكسر فهو خبر". ([8]) الرجز للهفوان العقيلي. انظر شرح الحيوان (4: 490). ([9]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (خبس). والضبارمة: الجريء، وفي الأصل: "ضبارة" محرف، صوابه من اللسان والمجمل. ([10]) البيت لأباق الدبيري كما في اللسان (خبط). وقد صحف "أباق" في اللسان "بدباق"، بصوابه ما أثبت من اللسان (مرط). وفي القاموس (أبق): "وكشداد: شاعر دبيري". ([11]) البيت في اللسان (نوط). ([12]) زاد في اللسان: طويلة عرضا، وهي لبني سعد، أي من سمات إبلهم. ([13]) البيت في اللسان (خبق). ([14]) في الأصل: "أبني أبينا"، صوابه من المجمل وديوان أوس بن حجر واللسان (خبل). على أن رواية عجز البيت في الأصل والمجمل واللسان غير مستقيمة، والبيت من قصيدة مضمومة الروي، وهو في الديوان: أبني لبينى لستم بيد *** إلا يد ليست لها عضد([15]) هو حديث: "من أكل الربا أطعمه الله من طينة الخبال يوم القيامة". ([16]) ديوان زهير 112 والمجمل واللسان (خبل). ([17]) الثبان، ككتاب: الموضع الذي يحمل فيه من الثوب. نحو أن يعطف ذيل قميصه فيجعل فيه شيئاً. وفي الأصل: "ثبات"، وفي المجمل: "التبان"، وفي اللسان: "ثياب الرجل"، صواب كل أولئك ما أثبت. ([18]) سبق في مادة (ثبن) برواية: "ولا يتخذ ثبانا". ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.346 harf- الخبث والخبيث: ما يكره رداءة وخساسة، محسوسا كان أو معقولا، وأصله الرديء الدخلة (الدخلة: البطانة الداخلة) الجاري مجرى خبث الحديد، كما قال الشاعر:
*- سبكناه ونحسبه لجينا**فأبدى الكير عن خبث الحديد*
(البيت في البصائر 2/522؛ والمستطرف 1/38 دون نسبة؛ والتمثيل والمحاضرة ص 288)
وذلك يتناول الباطل في الاعتقاد، والكذب في المقال، والقبيح في الفعال، قال عز وجل: ﴿ويحرم عليهم الخبائث﴾ [الأعراف/157]، أي: ما
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR566 harfخ ب ث
خبث فلان وهو خبيث وهم خبثاء وخباث وفيه خبـث وخباثـة وهـو مـن الأخابـث وهـو خبيث مخبث وفيه مخابث جمة.
ونز به الأخبثان: الرجيع والبول " ولا تدافعوا الأخبثين في ومن المجاز: هذا مما يخبث النفس.
وليس الإبريز كالخبث أي ليس الجيد كالرديء.
وخبثت رائحته وخبث طعمه.
وخبث بفلانة: فجر بها.
وخبثت نفسه: غثت وفلان خب خبيث وهو ولد الخبثة.
قال: فإنك ضبي ولدت لخبثـة متى تستطع
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.165 harfالخَبِيثُ: ضِدُّ الطَّيِّبِ من الرِّزْق والولدِ والناسِ؛ وقوله: أَرْسِلْ إِلى زَرْع الخَبِيِّ الوالِجِ
قال ابن سيده: إِنما أَراد إِلى زَرْع الخَبِيثِ، فأَبدل الثاء ياء، ثم أَدعم، والجمعُ: خُبَثاء، وخِبَاثٌ، وخَبَثَة، عن كراع؛ قال: وليس في الكلام فَعيل يجمع على فَعَلَة غيره؛ قال: وعندي أَنهم توهموا فيه فاعلاً، ولذلك كَسَّروه على فَعَلة. وحَكى أَبو زيد في جمعه: خُبُوثٌ، وهو نادر أَيضاً، والأُنثى:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR444 harf* خ ب ث * * الخَبِيثُ * ضد الطيب وقد * خَبُثَ * الشيء بالضم * خَبَاثَةً * و * خَبُث * الرجل بالضم أيضا * خُبْثاً * فهو * خَبِيثٌ * أي خب رديء و * أخْبَثَهُ * علمه الخبث وأفسده و * أخْبَثَ * الرجل اتخذ أصحابا خبثاء فهو * خَبِيثٌ مُخْبِثٌ * بكسر الياء و * مَخْبَثَانٌ * بوزن زعفران و * المَخْبَثَةُ * بوزن المتربة المفسدة ومنه قول عنترة % والكفر مخبثة لنفس المنعم % و * خَبَثُ * الحديد وغيره بفتحتين
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.834 harfالخبيث: ضد الطيب من الرزق والولد والناس، والجمع خبثاء وخباث، وخبثة، عن كراع، قال: وليس في الكلام فعيل يجمع على فعلة غيره، قال: وعندي أنهم توهموا فيه فاعلا ولذلك كسروه على فعلة، وحكى أبو زيد في جمعه خبوث، وهو نادر أيضا. والأنثى خبيثة، وفي التنزيل العزيز ويحرم عليهم الخبائث . ثم إن شيخنا ضبط الجمع الثاني بزيادة الألف، ونظره بأشراف، والذي في سائر أمهات اللغة خباث، بالكسر من غير، ألف ونظر الجمع
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.661 harfخَبُثَ
1 خَبُثَ خبث , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) aor. خَبُثَ , (Msb, K,) inf. n. خَبَاثَةٌ, (S,) or خُبْثٌ, the former being a simple subst., (Msb,) or both, (Mgh, K, [the latter word erroneously written in the CK خَبْث,]) and خَبَاثِيَةٌ, (K,) said of a thing, (S, Mgh, Msb,) It was, or became, خَبِيث [q. v., meaning bad, &c.]; contr. of طَابَ. (S, Mgh, Msb, K.) [Hence,] خَبُثَتْ رَائِحَتُهُ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR764 harfخَبُثَ
خَبُثَ U ( n. ac. خُبْث 3 , خَبَاْثَة 22t ),
a. Was bad, foul, corrupt; was wicked, deceitful.
أَخْبَثَ
أَخْبَثَ IV ,
a. Corrupted, depraved.
b. Acted badly, wickedly.
c. Associated with bad, wicked companions.
تَخَاْبَثَ
تَخَاْبَثَ VI ,
a. Showed himself to be bad, base, deceitful.
اِسْتَخْبَثَ
اِسْتَخْبَثَ X ,
a. Considered bad, vile.
b. Was bad &c.
خُبْث
خُبْث 3 ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok31.261 harfخبث
خَبُثَ - يَخْبُثُ - خُبْث - خَبيْث - خَبِيْثُوْن - خَبِيْثَة - خَبِيْثَات - خَبَائِث
خَبُثَ - يَخْبُثُ + الكائن أو الشيء أو الأمر: يصبح خبيثاً: يصبح غير سوي وكريه وغير مقبول: يتغير وصفه أو وصف وظيفته، من أصل موافق للقاعدة ويعتبر مقبولاً، إلى شكل جديد لا يوافق القاعدة، ويعتبر غير مقبول
خُبْث: على وزن " فـُعـْل": اسم فعل " خَبُثَ -
Sîgalar(10)
- الْخَبِيثَZararlı(الْفَعِيلَ)×5
- الْخَبَائِثَZararlılar(الْفَعَائِلَ)×2
- خَبِيثَةٍZararlı(فَعِيلَةٍ)×2
- الْخَبِيثَاتُZararlılar(الْفَعِيلَاتُ)×1
- الْخَبِيثُZararlı(الْفَعِيلُ)×1
- الْخَبِيثِZararlı(الْفَعِيلِ)×1
- خَبُثَZararlı oldu(فَعُلَ)×1
- لِلْخَبِيثَاتِZararlılar için(لِلْفَعِيلَاتِ)×1
- لِلْخَبِيثِينَZararlılar için(لِلْفَعِيلِينَ)×1
- وَالْخَبِيثُونَVe zararlılar(وَالْفَعِيلُونَ)×1
Mücavir kökler91 mücavir (114 toplam)
- طيب
8 ortak ayet · İyi
- ميز
2 ortak ayet · Ayırt eder
- جثث
1 ortak ayet · Yerde sürünerek büyüyen çalı tipi ağaç demektir
- حوب
1 ortak ayet · Ayb (Ayn) bozulmuş süt demektir
- غمض
1 ortak ayet · Göz yumarsınız
- نكد
1 ortak ayet · Huysuz
- فلح
2 ortak ayet · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
- أصر
1 ortak ayet · Asire çadırın eteğini bağlayan ip demektir
- ركم
1 ortak ayet · “Rükbe” diz demektir
- عزر
1 ortak ayet · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur
- يمم
1 ortak ayet · Büyük akarsu
- جبي
1 ortak ayet · Onu seçti
Geçtiği ayetler(10)
… كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ …
ZararlıEy iman edenler; kazandıklarınızın iyilerden ve size yerden çıkardıklarımızdan infak edin. Kendiniz göz yummadan alıcısı olmadığınız bayağı şeyleri vermeye yeltenmeyin. Ve bilin ki; Allah, Gani’dir, Hamid’dir.
… لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ …
ZararlıAllah; mü’minleri oldukları halde bırakacak değildir. Nihayet murdarı temizden ayıracaktır. Allah, size gaybı da bildirecek değildir. Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. Bunun için siz, Allah’a ve peygamberlerine inanın. İnanır ve sakınırsanız; size çok büyük bir mükafat vardır.
وَآتُوا الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ إِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا
ZararlıYetimlere mallarını verin. Temizi murdara değişmeyin. Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin. Çünkü bu, büyük bir günahtır.
لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
ZararlıAllah; murdarı temizden ayırdetsin ve murdarı birbiri üstüne koyup topunu birden yığsın da, cehenneme atsın diye. İşte onlar; hüsrana uğrayanların kendileridir.
لِيَمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَيَجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيَرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيَجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
ZararlıAllah; murdarı temizden ayırdetsin ve murdarı birbiri üstüne koyup topunu birden yığsın da, cehenneme atsın diye. İşte onlar; hüsrana uğrayanların kendileridir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خبث |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فسد, رجس, ردأ |
| Zıt Kök | طيب |
| Çekirdek Özet 1 | Madenin erimesiyle yüzeye çıkan cüruf, posa; tadı ve kokusu bozulmuş, kokuşmuş ve zararlı tortu |
| Çekirdek Özet 2 | Arı, temiz ve bereketli olandan ayrıştırılması gereken maddi veya manevi niteliksizlik ve gayrimeşruluk |
| Çekirdek Özet 3 | İmtihan ve arınma sürecinde bünyeden tasfiye edilmesi gereken, değersiz ve ifsat edici atık unsurlar |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca soyut cinsel ahlaksızlıkla daraltıp maddesel, iktisadi ve zihni niteliksizlik boyutunu dışarıda bırakmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خب | Alttan alta işleyen gizli hareket, örtülü bozulma ve içsel sarsıntı; nitekim خبأ gizlemeyi, خبت alçak ve gizli vadiye inmeyi, خبز hamuru alttan alta yoğurup dönüştürmeyi, خبط örtülü dengesizlikle rastgele çarpmayı ve خبل içten içe çürütüp ifsat etmeyi gösterir | ث | Yayılma, saçılma ve ufalanma karakteri taşıyan sesin eklenmesiyle içsel ve örtük bozulma bünyeden dışa vuran kokuşmaya, maden cürufuna ve tortulaşmış atığa dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit, duvar; korumanın yarılması ve sınırdan sızma | İkiz harfi olan ح imgesinden türetme olarak, koruyucu sınırın delinmesini ve bünyeye yabancı/zararlı unsurun sızmasını simgeler |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, bünye | İç mekanı, nesnenin veya canlının kendi öz yapısını ve mahfuz alanını temsil eder |
| ث | İşaret, sınır; ufalanma ve saçılma | İkiz harfi olan ت imgesinden türetme olarak, sınırın gevşemesini, maddenin parçalanarak kalitesiz posa halinde dağılmasını gösterir |
| خبث | Bünyenin sınırının delinerek içinin bozulması ve atık posanın dışa vurması | Koruyucu yapının aşılmasıyla (خ) bünyenin içine (ب) sirayet eden bozulmanın, yapıyı kokuşturup cüruf halinde dışarıya atması (ث) hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Madenlerin eritilmesiyle arı cevherden ayrışan cüruf ve posa (خبث الحديد); tadı ve kokusu bozulmuş, içen veya yiyen kimsede bulantı ve tiksinti oluşturan yiyecek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahit beytinde sahte madenin fırında cürufunu açığa çıkarması şu şekilde dile getirilir: سبكناه ونحسبه لجينا / فأبدى الكير عن خبث الحديد |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in Medine'nin manevi arınmasını körüğün demir cürufunu atmasına benzettiği beyanda yer alır: تنفي خبثها كما ينفي الكير خبث الحديد |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça خبث kökü, Batı Sami dillerinde örtük bozulma, niteliksizlik ve kirlilik bildiren kök katmanıyla semantik süreklilik gösterir. İbranice ve Aramice/Süryanice şubelerinde doğrudan /ḫ-b-ṯ/ diziliminin birebir ses denkliği sınırlı kalmakla birlikte, kökün ilk iki sesi olan /ḫ-b/ tabanı örtülü çürüme, gizli fenalık ve yıpranma alanıyla doğrudan irtibatlıdır. Arapçada /ṯ/ foneminin getirdiği dağılma ve dışa vurma karakteriyle kök, madencilikteki ergitme işleminde açığa çıkan cürufu, gıdadaki kokuşmayı ve ardından ahlaki ve hukuki gayrimeşruluğu karşılayacak biçimde özelleşmiştir. Erken Sami tasavvurundaki saflaştırma ameliyesi, yabancı ve zararlı tortunun cevherden ayıklanması esasına dayandığından, Arapçada bu kavram maddi tortudan soyut kötülüğe uzanan bir değer standardı kurmuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Cüruf, maden atığı ve kokuşmuş maddeden ahlaki kötülüğe ve harama geçiş | Fiziksel tortu ve kusur anlamı, fıtrata ve akla aykırı olan her türlü inanç, söz ve ameli niteleyecek şekilde genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | /ḫ-b/ tabanlı örtük bozulma ve tortulaşma matrisi | Güney Sami ve Arapça sahasında maden posası ve kirlilik anlamı üzerinde billurlaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış güvenilir bir kök denkliği tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خبث | Anlamlı | Cüruf, bozulma, pislik | Maden posası, kokuşmuş yiyecek, ahlaki ve hukuki murdarlık | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خثب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| بخث | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| بثخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| ثخب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| ثبخ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خبث | Merkez | Niteliksizlik, cüruf, kirlilik | Özünde ve vasfında bozukluk barındıran, ayrıştırılıp atılması gereken tortu | Maddi ve manevi bakımdan arı olmayıp zarar veren unsur |
| فسد | Komşu | Denge ve düzenin bozulması | فسد düzgün işleyen bir yapının işlevini yitirmesidir; خبث doğrudan bünyedeki niteliksiz posayı ve kokuşmayı ifade eder | Sistemin dengesini kaybetmesi ve çürümesi |
| رجس | Komşu | Necaset, tiksindirici murdarlık | رجس daha ziyade nefret ve tiksinti uyandıran pislik halidir; خبث ise arı cevherin karşıtı olan değersizlik ve cüruftur | Duyu veya akıl yoluyla tiksinilen pislik |
| ردأ | Komşu | Kalitesizlik, düşüklük | ردأ kullanım değeri düşük ve kusurlu olan nesneyi belirtir; خبث kusurun ötesinde bünyeye sirayet eden fesat ve kirlilik taşır | Ticari ve işlevsel nitelik düşüklüğü |
| طيب | Zıt | Arılık, temizlik, bereket | طيب hem özü temiz ve meşru hem de nefse hoş gelen cevherdir; خبث onun tabiat, hüküm ve değerce tam karşıtıdır | Maddi ve manevi temizlik, üstün nitelik |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خبث | Cüruf, kirlilik, gayrimeşruluk | Maden cürufundan haram kazanca, fıtri kokuşmadan ahlaki ve itikadi bozulmaya uzanan anlam alanı | Kesin |
| Latince | faex, impuritas, malitia | Tortu/cüruf, kirlilik, kötülük | faex sıvı veya metal tortusunu tam karşılarken impuritas arı olmama halini, malitia ahlaki fesadı verir | Güçlü |
| İngilizce | dross, foulness, impurity | Cüruf, murdarlık, kirlilik | dross maden atığını ve değersizliği karşılar; foulness ve impurity biyolojik ve manevi pisliği ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Schlacke, Unreinheit, Schlechtigkeit | Cüruf, kirlilik, kötülük | Schlacke metalurjik ayrışma posasını, diğerleri niteliksizliği ve fena vasfı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | scorie, impureté, malignité | Cüruf, arı olmama, habislik | scorie maden ergitme atığını doğrudan verir; impureté ve malignité nitelik bozukluğunu ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَبُثَ | Verimsiz, çorak ve bereketsiz toprak | Fiziksel niteliksizlik ve tarımsal kısırlık bağlamı; A‘râf 7:58 |
| الْخَبِيثَ | Değersiz, kusurlu ve kalitesiz mal | İnfakta göz yummadan alınmayacak kötü malın verilmemesi bağlamı; Bakara 2:267 |
| الْخَبِيثَ | Haram, gayrimeşru ve fıtraten bozuk kazanç | Helal ile haramın bir olamayacağı iktisadi ve ahlaki bağlam; Mâide 5:100, Nisâ 4:2 |
| الْخَبِيثَ | Münafıklar, kâfirler ve arınmamış topluluk | Toplumsal ayrışma ve cemaatin münafıklardan arındırılması bağlamı; Âl-i İmrân 3:179, Enfâl 8:37 |
| الْخَبَائِثَ | İğrenç eylemler, fıtrata aykırı cinsel sapkınlık | Lût kavminin helake uğramasına neden olan fahiş eylemler bağlamı; Enbiyâ 21:74 |
| خَبِيثَةٍ | Bâtıl inanç, şirk ve zehirli/kötü söz | Kökü yerde sabit olmayan çürük ağaç benzetmesi bağlamı; İbrâhîm 14:26 |
| الْخَبِيثَاتُ / الْخَبِيثُونَ | Karakterce bozuk, ahlaken düşük kadınlar ve erkekler | İffet, evlilikte denklik ve toplumsal ahlak nizamı bağlamı; Nûr 24:26 |
| الْخَبَائِثَ | Fıtrata zararlı, sağlığı bozan ve necis maddeler | Peygamber'in haram kıldığı tüketim maddeleri bağlamı; A‘râf 7:157 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsün ve kubuh meselesi, iman-nifak ayrımı | Fiil ve inançların zatında habaset bulunup bulunmadığı; küfrün ve nifakın fıtrattaki yıkıcı tortusu | Zati kötülük, bâtıl akide ve ruhi fesat |
| Fıkıh | Haram gıdalar, necasetler ve zekât standartları | Nelerin habâis sayılarak haram kılındığı; infak ve zekâtta kusurlu malın hukuki geçerliliği | Hukuki gayrimeşruluk, haramlık ve maddi niteliksizlik |
| Tefsir | Temyiz ayetleri ve cevher-cüruf analojisi | Dünyevi imtihanın gayesinin habîsi tayyibden ayırmak olduğu; şirk ile nifakın çorak toprağa benzetilmesi | Varlık ve değer hiyerarşisinde ontolojik tasfiye |
| Hadis | Maddi nezafet, mekruh kazançlar ve Medine'nin arınması | Tuvalet adabında habis varlıklardan sığınma; hacamat ücreti veya fahişelik bedeli gibi kazançların habîs sayılması | Fıtrata aykırı maddi kirlilik ve mekruh kazanç |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid-şirk ve ihlas-nifak ayrımı | Bâtıl inanç ve nifak | Ayıklama ve arındırma | Dini sistem, imtihan süreciyle kalplerdeki ve amellerdeki habaseti tayyibden ayırarak saf tevhidi korur | Kesin |
| İlmi | Hakikat-safsata ve bilgi-spekülasyon ayrımı | Hurâfe, asılsız iddia ve cerbeze | Epistemolojik eleme | Bilgi sisteminde delile dayanmayan, zihni ifsada uğratan asılsız veriler cüruf gibi ayıklanır | Güçlü |
| Siyasi | Toplum düzeni, meşruiyet ve fitne odakları | Yıkıcı zümreler, casusluk ve fesat | Tecrit ve tasfiye | Kamu düzenini içten çökerten müfsit unsurların tespiti ve siyasal bünyeden uzaklaştırılması sağlanır | Güçlü |
| İktisadi | Helal-haram kazanç ve üretim kalitesi | Hileli mal, haram gelir ve kalitesiz ürün | Piyasadan çekme ve denetim | İktisadi düzende hileli, çürük ve zararlı malların dolaşımı engellenir; infakta değersiz mal yasaklanır | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Metalurjide cüruf (slag) ve termodinamikte safsızlık (impurity) | Maden izabesinde yüksek ısıyla yararlı metalin posadan ayrılması gibi, fiziksel ve kimyasal süreçlerde saflaşma safsızlıkların elenmesiyle gerçekleşir | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide yapısal anomi ve iktisatta Gresham Kanunu (kötü paranın iyiyi kovması) | Değersiz, gayrimeşru ve zararlı unsurlar denetlenmediğinde arı yapıyı istila eder; sistemik çöküşü önlemek için kurumsal tasfiye zorunludur | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca cinsel gayrimeşruluk, zina veya soyut ahlaki kötülükle sınırlandırıp maddesel, iktisadi ve ekolojik boyutları dışarıda bırakmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök; verimsiz topraktan (7:58), infaktaki kalitesiz mala (2:267), haram kazançtan (5:100), sağlığa zararlı maddelere (7:157) ve bâtıl fikirlere (14:26) kadar bütün atık ve niteliksiz unsurları kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İktisadi kalitesizlik, hileli üretim ve verimsiz kaynak yönetimi gibi fiili çürüme alanlarının dinin arınma ve adalet talebinin dışında kaldığı yanılgısına düşülmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık ve ahlak tasavvurundaki temel diyalektiği kurar; hayatın gayesinin arı olanı (tayyib) cüruftan (habîs) ayrıştırmak (temyiz) olduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İktisadi adalet ve infak hükümleri (Bakara 2:267), helal gıda ve fıkhi arınma sınırları (Mâide 5:100, A‘râf 7:157) ve cemaatin münafıklardan tasfiyesi (Âl-i İmrân 3:179) ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çoğunluğun veya niceliğin tek başına hakikat ve değer ölçüsü olduğu zannını yıkar; habîsin çokluğu hayret uyandırsa bile tayyib ile bir tutulamayacağını bildirerek nitelik merkezli bir ölçü vazeder |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamMaden eritildiğinde ayrışan posa ve cüruf; kokuşmuş yiyecek, necis madde ve ürün vermeyen çorak toprak.
- Soyut anlamVarlığın, inancın, sözün ve amelin özündeki niteliksizlik, bozukluk, gayrimeşruluk ve bünyeyi ifsat eden atık mahiyeti.
- Sistematik karşılıkSistemin arılığı, sıhhati ve sürekliliği için cevherden (tayyib) mutlaka tecrit ve tasfiye edilmesi gereken entropik tortu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde başlangıçtaki karışık varlık veya toplum sistemini, ilahi imtihan ve ayrıştırma sürecini simgeler. Süreç neticesinde sistem arı cevher () ve atık cüruf () bileşenlerine ayrılır; bu iki küme ontolojik ve ahlaki olarak tam bir ayrılık içindedir (). Nihai erim ve hesap anında () meşru varlık ve değer uzayı () içinde habîs olanın hükmi ve varlıksal payı sıfırlanarak tasfiye tamamlanır ().