بدع
ب - د - ع
جذر- الورود: ٤
- الآيات: ٤
- الصيغ: ٣
- المعاجم: ١٣
Bedee deki hemze ayn’a dönüşmüş. Bid’at olmuştur. Bir şeye dayanmadan yeniden yapmak anlamındadır. “Bedee”den dönüşmüştür ve “bedee” başlamak demektir. Bedea’ bir şeyi yeniden yapmak, icad etmek demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Bedee deki hemze ayn’a dönüşmüş. Bid’at olmuştur. Bir şeye dayanmadan yeniden yapmak anlamındadır. “Bedee”den dönüşmüştür ve “bedee” başlamak demektir. Bedea’ bir şeyi yeniden yapmak, icad etmek demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٧٬٠١٨باب العين والدّال والباء معهما
ع ب د، د ع ب، ب ع د، ب د ع مستعملات ع د ب، د ب ع مهملات
عبد:
العبد: الإِنسان حرًّا أو رقيقاً. هو عبد الله، ويجمع على عباد وعبدين. والعبد: المملوك، وجمعه: عَبِيد، وثلاثة أعْبُد، وهم العباد أيضاً. إنّ العامّة اجتمعوا على تفرقة ما بين عباد الله، والعبيد المملوكين.
وعبدٌ بيّن العبودة، وأقرّ بالعبوديّة، ولم أسمعهم يشتقون منه فعلاً، ولو اشتُقّ لقيل: عبُد، أي: صار عبداً،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٨٨أَبْدَعْتُ الشيءَ: اخترعته لا عَلى مثالٍ. والله تعالى بَديعُ السموات والأرض. والبَديعُ: المبتدِعُ. والبَديعُ: المبتدَعُ أيضاً. والبَديعُ: الزِقُّ. وفي الحديث: "إنَّ تِهامَةَ كبديعِ العسلِ حُلْوٌ أَوّلُهُ حلوٌ آخرُهُ". وأَبْدَعَ الشاعرُ: جاء بالبَديع. وشيءٌ بِدْعٌ بالكسر، أي مُبْتَدَعٌ. وفلانٌ بِدْعٌ في هذا الأمر، أي بَديعٌ؛ وقومٌ أَبْداعٌ، عن الأخفش. ومنه قوله تعالى: "قُلْ ما كنتُ بدْعاً من
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٢٩٬٤٩٩باب العين والدال مع الباء
عبد ، عدب ، دعب ، بعد ، بدع : مستعملة .
عبد : أبو عبيد عن الفرّاء : ما عَبَّد أَن فعل ذاك وما عَتَّم وما كذّب معناه كله : مالبَّث . قال : ويقال امتَلّ يعدو ، وانكدر يعدُو ، وعَبّدَ يَعدُو إذا أسرع بعض الإسراع .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يَكْتُبُونَ قُلْ إِن كَانَ لِلرَّحْمَانِ وَلَدٌ فَأَنَاْ أَوَّلُ الْعَابِدِينَ ) ( الزّخرُف : 81 ) .
قال الليث : العَبَد : الأنفُ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬١٠١(باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي)
(بدر) الباء والدار والراء، أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشيء.
[أمّا] الأوّل فهو قولهم لكلّ شيء تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلاف درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه. وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ*. قال شاعر:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])ويقال لمَسْكِ السَّخْلة
(باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي) (بدر) الباء والدار والراء، أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشيء. [أمّا] الأوّل فهو قولهم لكلّ شيء تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلاف درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه. وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ*. قال شاعر: وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])ويقال لمَسْكِ السَّخْلة بَدْرَة. وهذا محمولٌ على العَدَدِ، كأنّه سُمِّي بذلك لأنّه يسع هذا العدد. ويقولون غُلامٌ بدرٌ، إذا امتلأَ شباباً. فأمّا "بدرٌ" المكانُ فهو ماءٌ معروف، نُسِب إلى رجلٍ اسمه بدر([2]). وأمّا البوادر من الإنسان وغيره فجمع بادرة، وهي اللّحمة التي بَيْنَ المنكب والعُنُق([3])، وهي من الباب لأنها ممتلئة. قال شاعر: * وجاءت الخيل محمَرّاً بوادرُها([4]) * والأصل الآخر: قولُهم بَدَرت إلى الشيء وبادَرْت. وإنما سمِّي الخطاءُ بادرةً لأنّها تبدُر من الإنسان عند حِدّةٍ وغضب. يُقالُ كانت منه بَوَادِرُ، أي سَقَطاتٌ. ويقال بَدَرَتْ دَمْعتُه وبادرَتْ، إذا سبقَت، فهي بادرة، والجمعُ بوادر. قال كثيِّر: إذا قِيلَ هَذِي دارُ عَزَّةَ قادني *** إليها الهوى واستعجلتْنِي البوادِرُ (بدع) الباء والدال والعين أصلان: أحدهما ابتداء الشيء وصنعُه لا عَنْ مِثال، والآخر الانقطاع والكَلال. فالأول قولهم: أبْدعْتُ الشيءَ قولاً أو فِعلاً، إذا ابتدأتَه لا عن سابق مثال. والله بديعُ السّمواتِ والأرض. والعرب تقول: ابتدَعَ فلان الرَّكِيَّ إذا استنبَطَه. وفلانٌ بِدعٌ في هذا الأمر. قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا كُنْتُ بِدْعاً مِنَ الرُّسُلِ﴾ [الأحقاف 9]، أي ما كنتُ أوّل. والأصل الآخر قولهم: أُبْدِعَتِ الراحلةُ، إذا كَلّت وعَطِبت، وأُبدِع بالرَّجُل، إذا كَلَّتْ رِكابُه أو عَطِبت وبقي مُنْقَطَعاً به. وفي الحديث: "أنّ رجلاً أتاه فقال يا رسول الله، إني أُبْدِعَ بي فاحمِلْني ([5])". ويقال الإبداع لا يكون إلا بظَلْعٍ. ومن بعض ذلك اشتُقّت البِدْعة([6]). (بدغ) الباء والدال والغين، ليست فيه كلمةٌ أصلية، لأن الدال في أحد أصولها مبدَلة من طاءٍ، وهو قولهم بَدِغَ الرَّجُل إذا تلطّخ بالشَّرّ، وهو بَدِغٌ من الرِّجال. وهذا إنما هو في الأصل طاء، وقد ذكر في بابه (بطغ). وبقيت كلمتان مشكوكٌ فيهما: إحداهما قولهم البَدَغ التزحُّف على الأرض. والأخرى قولهم: إنّ بني فُلانٍ لبَدِغُونَ، إذا كانوا سِماناً حسنةً أحوالُهم. والله أعلمُ بصحّة ذلك. (بدل) الباء والدال واللام أصلٌ واحد، وهو قيام الشيءِ مَقامَ الشيءِ الذاهب. يقال هذا بدَلُ الشيءِ وبَدِيلُه. ويقولون بدّلْتُ الشيءَ إذا غيّرتَه وإنْ لم تأتِ له ببَدَلٍ([7]). قال الله تعالى: ﴿قُلْ مَا يَكوُنُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي﴾ [يونس 15]. وأبْدَلْتُه إذا أتيتَ له ببدلٍ. قال الشاعر([8]): * عَزْلَ الأمِيرِ للأميرِ المُبْدَلِ * (بدن) الباء والدال والنون أصلٌ واحد، وهو شخص الشيء دون شَوَاه، وشَواهُ أطرافُه. يقال هذا بَدَنُ الإنسان، والجمع الأبدان. وسمي الوَعِل المُسِنُّ بَدَناً مِن هذا. قال الشاعر: قد ضَمّها والبَدَنَ الحِقَابُ ([9]) جِدِّي لِكُلِّ عاملٍ ثَوابُ الرأسُ والأكْرُعُ والإهابُ
وإنما سمّي بذلك لأنهم إذا بالَغُوا في نَعْت الشيء([10]) سمَّوهُ باسمِ الجِنْس، كما يقولون للرّجُل المبالَغِ في نعته: هو رجُل، فكذلك الوَعِل الشَّخيص([11])، سُمّي بَدَنا. وكذلك البَدَنَة التي تُهدى للبيت، قالوا: سمّيت بذلك لأنّهم كانوا يستسمنونها. ورجلٌ بَدَنٌ أي مُسِنٌّ. قال الشاعر([12]): هل لِشبابٍ فَاتَ مِنْ مَطْلَب *** أمْ ما بُكاءُ البَدَنِ الأشْيَبِ ورجل بادِنٌ وبَدِينٌ، أي عظيم الشَّخصِ والجِسم، يقال منه بَدُن. وفي الحديث: "إني قد بَدُنْتُ([13])". والنّاس قد يروُونه: "بَدَّنتُ". ويقولون: بَدَّنَ إذا أسَنَّ. قال الشاعر([14]): وكنتُ خِلتُ الشَّيبَ والتَّبدِينا *** والهَمَّ مما يُذْهِلُ القَرِينا وتسمَّى الدِّرعُ البَدَنَ لأنها تَضُمّ البَدَن. (بده) الباء والدال والهاء أصلٌ واحد* يدلُّ على أوّل الشيءِ والذي يفاجِئُ منه. يقال بادَهْتُ فُلاناً بالأمر، إذا فاجأتَه. وفلانٌ ذو بَديهة إذا فجِئَهُ الأمْرُ لم يتحيَّر. والبُدَاهة أوّل جَرْي الفرس، قال الأعشى: إلاّ بُداهَةَ أو عُلا *** لَةَ سابحٍ نَهْدِ الجُزَارَهْ([15])(بدو) الباء والدال والواو أصلٌ واحد، وهو ظُهور الشيء. يقال بدا الشيءُ يَبدُو، إذا ظَهَر، فهو بادٍ. وسُمِّي خلافُ الحَضَر بَدْواً من هذا، لأنّهم في بَرَازٍ من الأرض، وليسوا في قُرىً تستُرُهم أبنِيتُها. والبادية خِلاف الحاضرة. قال الشاعر([16]): فمن تكن الحَِضارةُ أعجبَتْهُ *** فأيَّ رِجالِ بادِيةٍ تَرَانا وتقول: بدا لي في هذا الأَمر بَدَاءٌ([17])، أي تغيَّر رأْيي عما كان عليه. (بدأ) الباء والدال والهمزة من افتتاح الشيء، يقال بدأت بالأمر وابتدأت، من الابتداء. والله تعالى المبْدِئُ والبادئُ. قال الله عزّ وجلّ: ﴿إنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ ويُعِيدُ﴾ [البروج 13]، وقال تعالى: ﴿كَيْفَ بَدَأَ الخَلْقَ﴾ [العنكبوت 20]. ويقال للأمر العَجَبِ بَدِيٌّ، كأنَّه من عَجَبِه يُبْدَأُ به. قال عَبيد: * فلا بديٌّ ولا عجيبُ([18]) * ويقال للسَّيّد البَدْءُ، لأَنّه يُبدَأُ بذكره. قال: تَرَى ثِنانا إذا ما جاء بَدْأَهُمُ *** وبدؤُهم إنْ أتانا كان ثُنيانا([19])وتقول: أبدأْت من أرضٍ إلى أُخرى أُبدِئُ إبداءً، إذا خرجتَ منها إلى غيرها. والبُدْأَة النَّصيب، وهو من هذا أيضاً، لأنَّ كلَّ ذي نصيبٍ فهو يُبْدأ بذِكْره دونَ غيره، وهو أهمُّها إليه. قال الشاعر([20]): فمَنحْتُ بُدْأَتَها رَقِيباً جانحِاً *** والنارُ تَلفحُ وَجْهَهُ بأُوارِها([21])والبُدُوءُ مفاصل الأصابع،واحدها بَدْءٌ، مثل بَدْع. وأظنّه مما هُمِز وليس أصله الهمز. وإنّما سمّيت بُدُوءاً لبُروزها وظُهورِها، فهي إذاً من الباب الأوّل. وممّا شذَّ عن هذا الأصل ولا أدري ممّ اشتقاقُه قولهم بُدِئَ فهو مبدوءٌ، إذا جُدِرَ أو حُصِبَ. قال الشاعر([22]): وكأَنّما بُدِئَتْ ظَواهِرُ جِلدِه *** ممّا يُصافِحُ من لهيبِ سِهامِها (بدح) الباء والدال والحاء أصلٌ واحدٌ تُرَدُّ إليه فُروعٌ متشابهة، وما بعد ذلك فكلُّه محمولٌ على غيره أو مُبْدَلٌ منه. فأمّا الأصل فاللِّين والرَّخاوَة والسُّهولة. قال الهُذَليّ([23]): كأنَّ أتِيَّ السَّيْلِ مَدَّ عليهمُ *** إذا دفَعَتْهُ في البَدَاحِ الجَراشِعُ([24])ثم اشتُقّ من هذا قولُهم للمرأة البَادِن الضَّخْمة بَيْدَح([25]). قال الطرمّاح: أغَارُ على نَفْسِي لسَلْمةَ خالِياً *** ولو عرَضَتْ لي كلُّ بَيضاءَ بَيْدَحِ([26])قال أبو سعيد: البَدْحاء من النِّساء الواسعة الرُّفْغ. قال: * بَدْحَاء لا يَسْتُرُهُ فَخْذَاها * يقال بَدَحَتِ المرأةُ [و] تبدَّحَتْ، إذا حسُنَتْ مِشْيتها. قال الشاعر: يَبْدَحْنَ في أَسْوُقٍ خُرْسٍ خَلاخِلها *** مَشْيَ المِهارِ بماءٍ تَتَّقي الوَحَلا([27])وقال آخر: يَتْبَعْنَ سَدْوَ رَسْلَةٍ تَبدَّحُ([28]) *** يقودُها هادٍ وعينٌ تَلْمَحُ تَبَدّح: تَبَسَّط. ومن هذا الباب قول الخليل: [البَدْح] ضربُك بشيءٍ فيه رَخاوة، كما تأخذ بِطِّيخة فَتَبْدَح بها إنساناً. وتقول: رأيتهم يَتبادَحُون بالكُرِينَ والرُّمانِ ونحوِ ذلك عبثاً. فهذا الأصل الذي هو عمدة الباب. وأمّا الكلماتُ الأُخَر فقولهم: بدحَه الأمرُ، وإنما هي حاءٌ مبدلة من هاء، والأصل بدَهَهُ. وكذلك قولهم ابتدحت الشيءَ، إذا ابتدأتَ به من تِلقاءِ نفسك، إنما هو في الأصل ابتدَعْت واختلقْت. قال الشاعر: يا أيُّها السّائلُ بالجَحْجاحِ *** لَفِي مُرَادٍ غَيْرَ ذِي ابتداحِ وكذلك البَدْح، وهو العَجْز عن الحَمَالة إذا احتمَلها الإنسان، وكذلك عَجْزُ البعير عن حَمْل حِمْله. قال الشاعر: وكاين بالمَعن مِن أغَرَّ سَمَيْدَعٍ *** إذا حُمِّل الأثْقالَ ليسَ ببادِح([29])فهذا من العين، وهو الإبداع الذي مضَى ذكره، إذا كلَّ وأعيا. فأمّا قول القائل([30]): بالهَجر من شعثاءَ والـ *** ـحَبْلِ الذي قَطَعَتْهُ بَدْحَا فهو من الهاء، كأنها فاجأَتْ به من البديهة، وقد مضى ذكره. وأما الذي حكاه أبو عُبيدٍ مِن قولهم بَدَحْتُه بالعصا، أي ضربتُه بها، فمحمول* على قولهم: بدحْتُه بالرُّمّان وشبهِها، والأصل ذاك. --------------------- ([1]) في الأصل "الشفرة". وقد استشهد في المجمل بصدره. وانظر ما سيأتي في (4: 376). ([2]) انظر معجم البلدان (بدر) حيث الخلاف في نسبته. ([3]) في الأصل: "من المنكب والعنق"، صوابه من المجمل واللسان (5: 113). ([4]) لخراشة بن عمرو العبسي، كما في اللسان (بدر). وعجزه: * زورا وزلت يد الرامي عن الفوق * ([5]) في الأصل: "فاحملني به". ([6]) في المجمل: "لأن قائلها ابتدعها من غير مقال إمام". ([7]) في الأصل: "وإن لما تأت"، صوابه في المجمل. ([8]) هو أبو النجم العجلي الراجز، كما في اللسان (13: 50). ([9]) يصف كلبة اسمها "العقاب" طلبت وعلا مسنا في جبل يدعى "الحقاب". انظر اللسان (حقب، بدن) ومعجم البلدان (الحقاب). وقال ابن بري: "الصواب: وضمها". وقبله: * قد قلت لما جدت العقاب * وفي المجمل: أقول لما خاتت العقاب *** وضمها والبدن الحقاب ([10])في الأصل: "الشمس". ([11]) الشخيص: العظيم الشخص. وفي الأصل: "الواعل الشخص سمي الشخت بدنا"، وهي عبارة محرفة. ([12]) هو الأسود بن يعفر، كما في اللسان (بدن). ([13]) انظر الحدث بتمامه في اللسان (16: 192). ([14]) هو حميد الأرقط،كما في اللسان (بدن). ([15]) ديوان الأعشى 114، واللسان (بده، علل، جزر). ([16]) هو القطامي. انظر ديوانه 58 واللسان (5: 272) وحماسة أبي تمام (1: 129). ([17]) بداء، كسماء. وفي الأصل: "بدء"، تحريف. ([18])صدره كما في ديوان عبيد بن الأبرص 6 والمعلقات 305: * إن يك حول منها أهلها * ويروى: * إن تك حالت وحول أهلها * ([19]) البيت لأوس بن مغراء السعدي، كما في اللسان (بدأ، ثني). ويروى : * ثنياننا إن أتاهم كان بدأهم * وانظر حواشي الحيوان (6: 487). ([20]) هو النمر بن تولب، كما في المجمل واللسان (1: 21). ([21])ضبطت "بدأتها" في الأصل بضم الباء. ويؤيده تعقيب اللسان على البيت. وانظر أيضاً اللسان (4: 47). ويقال أيضاً "بدأتها" بفتح الباء. ([22]) هو الكميت كما في المجمل واللسان (1: 21). ([23]) هو أسامة بن الحارث الهذلي من قصيدة في ديوان الهذليين نسخة الشنقيطي ص85. ([24]) في الأصل: "الخراشع" تحريف. والجراشع، كما في اللسان (9: 397): أودية عظام.وأنشد البيت. ([25]) لم يذكرها في اللسان،وجاءت في المجمل والقاموس. وفي القاموس واللسان (بذخ): "امرأة بيذخ أي بادن". ([26]) البيت لم يرو في ديوان الطرماح. ([27]) صدر هذا البيت في اللسان (3: 231). ([28]) هذه الكلمة ساقطة من الأصل، وإثباتها من اللسان (3: 231). ([29]) كذا وردت كلمة "بالمعن". ([30]) هو أبو دواد الإيادي، كما في اللسان (بدح) برواية: "بالصرم". وقبله: فزجرت أولها وقد *** أبقيت حين خرجن جنحا ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٠٥١- الإبداع: إنشاء صنعة بلا احتذاء واقتداء، ومنه قيل: ركية بديع أي: جديدة الحفر (انظر: اللسان (بدع) )، وإذا استعمل في الله تعالى فهو إيجاد الشيء بغير آلة ولا مادة ولا زمان ولا مكان، وليس ذلك إلا لله (راجع: الأسماء والصفات للبيهقي ص 40).
والبديع يقال للمبدع (انظر: المدخل لعلم التفسير ص 237)، نحو قوله تعالى: ﴿بديع السموات والأرض﴾ [البقرة/117]، ويقال للمبدع نحو: ركية بديع، وكذلك البدع يقال لهما جميعا
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٥٢ب د ع
أبدع الشيء وابتدعه: اخترعه وابتدع فلان هذه الركية وسقاء بديع: جديد.
ويقال أبدعت الركاب إذا كلت.
وحقيقته أنها جاءت بأمر حادث بديع.
وأبدع بالراكـب: إذا كلـت راحلتـه كما يقال: انقطع به وانكسر إذا انكسرت سفينته.
ومـن المجـاز: أبدعـت حجتـك إذا ضعفـت وأبـدع بـي فلـان إذا لـم يكـن عنـد ظنـك به في أمر وثقت به في كفايته وإصلاحه.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٦٬٣٠٥بدَع الشيءَ يَبْدَعُه بَدْعاً وابْتَدَعَه: أَنشأَه وبدأَه. وبدَع الرَّكِيّة: اسْتَنْبَطَها وأَحدَثها. ورَكِيٌّ بَدِيعٌ: حَدِيثةُ الحَفْر. والبَدِيعُ والبِدْعُ: الشيء الذي يكون أَوّلاً. وفي التنزيل: قُل ما كنتُ بِدْعاً من الرُّسُل؛ أَي ما كنت أَوّلَ من أُرْسِلَ، قد أُرسل قبلي رُسُلٌ كثير.
والبِدْعةُ: الحَدَث وما ابْتُدِعَ من الدِّينِ بعد الإِكمال. ابن السكيت: البِدْعةُ كلُّ مُحْدَثةٍ. وفي حديث
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٥١٦* ب د ع * * أبْدَعَ * الشيء اخترعه لاعلى مثال والله بديع السماوات والأرض أي * مُبْدعهُما * و * البديعُ * المبتدع و * المُبْتَدَعُ * أيضا و * البديعُ * أيضا الزق وفي الحديث ﴿إن تهامة كبديع العسل حلو أوله حلو آخره﴾ شبهها بزق العسل لأنه لا يتغير بخلاف اللبن و * أبْدَعَ * الشاعر جاء بالبديع وشيء * بِدْعٌ * بالكسر أي مبتدع وفلان * بِدْعٌ * في هذا الأمر أي بديع ومنه قوله تعالى قل ما كنت بدعا من الرسل
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٩٠٢البديع: المبتدع، وهو من أسماء الله الحسنى، لإبداعه الأشياء وإحداثه إياها، وهو البديع الأول قبل كل شيء. وقال أبو عدنان: المبتدع: الذي يأتي أمرا على شبه لم يكن ابتداه إياه. قال الله جل شأنه: بديع السموات والأرض أي مبتدعها ومبتدئها لا على مثال سبق. قال أبو إسحاق: يعني أنه أنشأها على غير حذاء ولا مثال، إلا أن بديعا من بدع لا من أبدع، وأبدع أكثر في الكلام من بدع، ولو استعمل بدع لم يكن خطأ، فبديع
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٠٬٦٨٧بَدَعَهُ
1 بَدَعَهُ بدع بدعه بدعة دعة : see 4, in two places. -A2- بَدُعَ, aor. بَدُعَ , inf. n. بَدَاعَةٌ and بُدُوعٌ, He became superlative in his kind; or it became so in its kind; (Ks, K;) in good or in evil. (Ks.) -A3- بَدِعَ, aor. بَدَعَ , He was, or became, fat. (As, K.)
بدّعهُ
2 بدّعهُ بدع بدعه بدعة دعة , (S, K,) inf. n. تَبْدِيعٌ, (K,) He attributed to him, imputed to him, charged him
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٦٥بَدَعَ
بَدَعَ A ( n. ac. بَدْع 1 ),
a. Commenced, devised, invented, originated, created.
b. U ( n. ac. بَدْع 1 , بَدَاْعَة 22t , بُدُوْع 27 ), Was incomparable, unequalled.
بَدَّعَ
بَدَّعَ II ,
a. Imputed heresy; innovation to.
أَبْدَعَ
أَبْدَعَ IV ,
a. see I (a) .
b. Excelled.
اِبْتَدَعَ
اِبْتَدَعَ VIII ,
a. see I (a) .
اِسْتَبْدَعَ
اِسْتَبْدَعَ X ,
a. Deemed remarkable.
بِدْع
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٣٬٥٦٩بدع
بَدَعَ - يَبْدَعُ - بَدِيْع - بِدْع - ابْتَدَعَ- يَبْتَدِعُ
بَدَعَ - يَبْدَعُ + كائن + شيئاً: يبدأه فيصنعه ويُنشئه على غير مثال سابق
بَديْع: على وزن " فـَعيل"اسم فاعل مبالغة من " بَدَعَ - يَبْدَعُ ": من يصنع شيئاً جديداً غير مألوف سابقاً
بِدْع: على وزن " فِعْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " بَدَعَ - يَبْدَعُ ": الذي أُبْدِعَ وصُنِعَ على غير
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٩ (الإجمالي: ٥٧)
- قفو
الآيات المشتركة: ١ · Kafa tası demektir
- تبع
الآيات المشتركة: ٢ · İnek yavrusu, dana demektir
- رعي
الآيات المشتركة: ١ · Otlak yerdir
- رهب
الآيات المشتركة: ١ · Cübbe demektir
- نجل
الآيات المشتركة: ١ · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
- رأف
الآيات المشتركة: ١ · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
- أثر
الآيات المشتركة: ١ · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
- سمو
الآيات المشتركة: ٢ · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- عيسى
الآيات المشتركة: ١ · İsa
- دري
الآيات المشتركة: ١ · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
- مريم
الآيات المشتركة: ١ · Meryem
- كون
الآيات المشتركة: ٣ · Kevn, tepe demektir
الآيات التي ورد فيها(٤)
بَدِيعُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
Yoktan var eden
بَدِيعُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
Yoktan var eden
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بدع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بدأ, خلق, فطر, حدث |
| Zıt Kök | قلد |
| Çekirdek Özet 1 | Önceden var olan bir örnek veya kalıp bulunmaksızın ilk defa ortaya koyma ve örneksiz var etme |
| Çekirdek Özet 2 | Allah'ın varlığı benzersiz ve örneksiz yaratması, peygamberin ilk ve türedi bir elçi olmaması, dinde temelsiz ihdas |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve kuralsal başlangıçta emsalsizlik; meşru kaynak bağı koptuğunda ise temelsiz türeme ve sapma |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fıkhi veya kelami zemindeki sonradan uydurma anlamıyla daraltılıp ontolojik ve yaratılışsal benzersizlik boyutunun göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بد | Bir durumdan başka bir duruma geçiş, ilk beliriş, ayrışma ve yeni bir başlangıç yapma. Nitekim بدأ kökünde ilk defa başlama, بدر kökünde aniden ve önceden ortaya çıkış, بدل kökünde bir durumu başka bir duruma dönüştürme, بدن kökünde bedenin ayrışıp belirmesi ve بدي kökünde gizlilikten açıklığa çıkış anlamları bu ortak çekirdekten neşet eder. | ع | Derinlik, açıklık ve kaynak niteliği taşıyan boğaz harfi eklenerek çekirdekteki ilk beliriş hareketi, mutlak anlamda örneksizlik, benzersiz bir formla varlığa geliş ve kökten açığa çıkış yönünde özelleştirilmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Kapalı bir alan, iç düzen, güvenli bir hacim ve başlangıç mekanı |
| د | Kapı | Geçiş, açılma, eşik atlama ve dışarıya doğru hareket |
| ع | Göz | Açığa çıkma, görme, idrak etme ve kaynak |
| بدع | İç mekandan eşik aşılarak apaçık ve görülmemiş bir biçimde açığa çıkış | Önceden bilinen kapalı çerçevenin dışına çıkarak eşikten geçiş yapılması ve daha önce görülmemiş, emsalsiz bir biçimde varlık alanında müşahede edilir kılınması eylemini tasvir eder. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl şartlarında daha önce kazılmamış bir arazide ilk defa kuyu açılması, ilk defa derinleştirilen kuyu için رَكِيٌّ بَدِيعٌ denmesi; ayrıca binek devesinin yürümekten takatsiz kalıp yol ortasında çökmesi ve yola devam edemeyip kesilmesi durumu. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde beklenmedik, ilk defa başa gelen olağanüstü hadiseler ve emsalsiz musibetler için kullanılmıştır. Şairin feleğin şaşırtıcı olayları karşısında kendisinin ilk kurban olmadığını ifade ettiği şu beyit şahittir: فلست بِبِدْعٍ من النـائبـات / ونقض الخطوب وإمرارها |
| Erken Arapça kullanım | İbnü's-Sikkît ve Halîl b. Ahmed rivayetlerinde, daha önce örneği görülmemiş her yeni iş için kullanılır. Sahabe döneminde Hz. Ömer'in teravih namazının cemaatle kılınması düzeni hakkında نِعْمتِ البِدْعةُ هذه ifadesi, daha önce bu tarzda tertip edilmemiş yeni ve güzel bir uygulama anlamında erken dönem kullanımına örnektir. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça بدع kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen ve özellikle örneksiz meydana getirme, daha önce bilinmeyen bir şeyi ilk kez inşa etme semantiğini taşıyan bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan بدع fonetik yapısı zayıf veya türevsel kalmakta; daha ziyade bir şeyi uydurmak veya kendi zihninden icat etmek manasında İbranice בדא (bada) formu ile paralellik göstermektedir. Arapçada ise boğaz harfi olan ayn harfinin katılımıyla kök, hem ontolojik düzeyde benzersiz yaratma (ilki olma) hem de binek hayvanının mecalsiz kalıp kesilmesi gibi fiziksel bir tükeniş ve sınır durumunu ifade eden iki ana semantik eksene oturmuştur. Kökün Afro-Asyatik katmandaki temel izi, bir başlangıç veya eşikten atlama hareketinin somutlaşarak emsalsizlik kazanmasıdır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بد ikili çekirdeğinden türeme; بدأ ve بدي ile kökdeşlik | Hemzenin ayn sesine kayması veya derinlik bildiren ayn harfinin eklenmesiyle ilk ortaya çıkışın örneksizlikle birleşmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בדא kökü ile anlamsal örtüşme | İbranicede kendi zihninden tasarlamak, uydurmak, yokken ortaya atmak anlamı mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda kökün doğrudan düzenli fonetik karşılığı kesin olarak belgelenememiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Halil b. Ahmed, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بدع | Anlamlı | Örneksiz var etme | Bir örneğe dayanmaksızın ilk defa icat etme ve ortaya çıkarma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بعد | Anlamlı | Mesafe ve uzaklık | Mekan, zaman veya derece bakımından yakınlığın zıddı olma | Kur'an'da geçer; zıt kutup ve ayrışma ilişkisi |
| دبع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve klasik kaynaklarda mühmel olarak kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| دعب | Anlamlı | Şaka ve eğlence | Hafiflik, mizah yapma, neşeli ve hızlı hareket etme | Kur'an'da geçmez; Tahdhib ve Ayn'da müsta'mel |
| عبد | Anlamlı | İtaat ve kulluk | Boyun eğme, bağlanma, hizmet etme, tapınma | Kur'an'da geçer; yönelim bakımından zıtlık taşır |
| عدب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn'a göre mühmel, Tahzîb'e göre müsta'mel ancak bağımsız temel kök anlamı zayıftır | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بدع | Merkez | Örneksiz yaratma | Önceden bir modeli, hammaddesi ve benzeri olmaksızın ilk defa vücuda getirme | Varlığın emsalsiz ve benzersiz ilk tasarımı |
| بدأ | Komşu | Başlangıç | Bir fiili veya süreci zamansal olarak ilk sıradan başlatma | بدأ kökünde zaman ve sıra önceliği esasken بدع kökünde model ve emsal yokluğu esastır |
| خلق | Komşu | Takdir ve yaratma | Bir şeyi ölçüp biçerek belirli bir kalıba ve plana göre meydana getirme | خلق kökünde takdir ve ölçü unsuru ön plandadır; mevcut maddeden dönüştürmeyi de içerebilir |
| فطر | Komşu | Yararak çıkarma | Yokluk karanlığını yarıp fıtrat üzere ilk yaratılışı başlatma | فطر kökünde bir tohumun çatlaması gibi yarılarak varlığa çıkış ve fıtri başlangıç vurgulanır |
| حدث | Komşu | Sonradan olma | Önceden yokken sonradan meydana gelme ve yenilik | حدث zaman içinde sonradan var olmayı anlatır, benzersizlik şartı taşımaz |
| قلد | Zıt | Taklit ve uyma | Önceden var olan bir örneğin, modelin veya kişinin izini körü körüne takip etme | Özgünlüğün ve ilkselliğin bütünüyle yok edilmesi |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بدع | Örneksiz ve emsalsiz var etme | Bir önceki örneğe, maddeye veya zamana bağımlı olmaksızın ilk kez inşa etme | Kesin |
| Latince | creare ex nihilo, innovare | Yoktan var etmek, yenilik getirmek | Latince creare fiili türetmeyi, innovare ise mevcut yapı içinde yenilik yapmayı anlatır; kökün mutlak modelsizlik nüansını tam karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | originate, innovate, unprecedented | Özgün başlatmak, türetmek, emsalsiz | Originate kavramı ilksel kaynağı, innovate yeniliği, unprecedented ise emsalsizliği karşılar; kökün binek tükenişi boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | erschaffen aus dem Nichts, neu einführen | Yoktan yaratmak, örneksiz başlatmak | Erschaffen yaratma yönünü, neu einführen ihdas boyutunu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | créer sans précédent, innover | Emsalsiz yaratmak, ihdas etmek | Créer sans précédent ifadesi tam bir model yokluğunu, innover ise dinsel veya usuli türetmeyi karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Wehr Arabic-English Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَدِيعُ | Bir model ve örnek olmaksızın gökleri ve yeri benzersiz var eden | Allah'ın yaratmadaki mutlak kudreti ve ortaklardan münezzeh oluşu bağlamı: Bakara 2:117, En'âm 6:101 |
| بِدْعًا | İlk ve türedi olmayan, örneksiz ve emsalsiz kalmayan elçi | Peygamberliğin tarihselliği, Hz. Peygamber'in ilk elçi olmadığı ve önceki ilahi vahiy zincirinin devamı olduğu bağlamı: Ahkāf 46:9 |
| ابْتَدَعُوهَا | Kendi zihinlerinden kural koyarak sonradan dinsel yükümlülük türetenler | Hristiyan geleneğindeki ruhbanlığın ilahi bir emir olmaksızın insanların kendileri tarafından ihdas edilmesi bağlamı: Hadîd 57:27 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'ın sıfatları ve halku'l-âlem | Allah'ın evreni bir madde veya ezeli bir model olmaksızın yaratması (ibdâ') ve hudûs delili | Mutlak yoktan ve benzersiz yaratıcı (el-Bedî') kavramında yoğunlaşma |
| Fıkıh | Hüküm koyma ve amel | Şer'î bir delile dayanmaksızın dinde sonradan ihdas edilen inanç, ibadet ve usuller (bid'at) | Şeriatın kamil olduğu ve dinde sonradan ortaya atılan asılsız fazlalıkların merdudiyeti |
| Tefsir | Nazmın delaleti | Göklerin ve yerin örneksiz yaratılışındaki ilahi sanat ve elçinin tarihselliği meselesi | Yaratılışta emsalsizlik, risalette ise ilk ve tek olmama keyfiyeti |
| Hadis | Sünnetin korunması ve bid'at | Dinde aslı olmayan her ihdasın sapıklık olduğu ve sünnetin zıddı olarak bid'atın mahiyeti | Sünnete uygunluk ile dinde keyfi yenilik çıkarma arasındaki kesin ayrım |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şeriat düzeni | İbdâ' ve bid'at karşıtlığı | İlahi yaratmada mutlak özgünlüğü tasdik; dinin özünde ise insan kaynaklı tahrif ve eklemeleri engelleme | Yaratılışta Allah'a mahsus olan örneksizlik vasfı, dine insan tarafından taşınırsa sapma üretir | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Hipotez ve özgün paradigma inşası | Önceki bilgi birikimini aşan emsalsiz keşif veya temelsiz kurgulama ayrımı | İlimde meşru temele dayanan özgünlük ilericidir; temelsiz uydurma ise ilmi tahrifattır | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve anayasal meşruiyet | Keyfi kural ihdası | Yöneticinin anayasal ve şer'i çerçeve dışına çıkarak keyfi hüküm ve nizam icat etmesini önleme | Meşruiyet zemininden kopuk her siyasal tasarruf sistemde kopukluk ve istibdat doğurur | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve mülkiyet hukuku | Özgün inovasyon ve haksız rant kurgusu | Gerçek katma değer üreten özgün üretim tarzları ile sisteme asalak mekanizmalar kurma ayrımı | İktisadi araçlarda meşru yenilik teşvik edilirken, akitlerde haksız kazanç türetmek menedilir | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Başlangıç tekilliği ve emsalsiz türeme (Singularity / Ab initio modelleme) | Fizikte evrenin bilinen hiçbir ön model ve ön maddeden türemeksizin doğrudan tekillikten açığa çıkması; biyolojide öncülü olmayan yepyeni bir biyokimyasal mekanizmanın belirmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif türeme ve anomik yabancılaşma | Hukuk ve sosyolojide, toplumsal bünyenin meşru norm ve mutabakat zemininde bulunmayan, sisteme dışarıdan veya keyfi olarak sokulup yapıyı bozan emsal dışı sapmalar | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca geleneksel fıkıh literatüründeki mezhebi tartışmalara hapsedilerek dinde günah sayılan yenilikler biçiminde ahlaki-fıkhi bir alana indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem kozmolojik planda Allah'ın gökleri ve yeri örneksiz yaratışını (Bakara 2:117), hem nebevi planda peygamberin ilk ve türedi bir elçi olmadığını (Ahkāf 46:9), hem de sosyolojik planda insanların ilahi emre dayanmaksızın kendi zihinlerinden ruhbanlık gibi yükümlülükler üretmesini (Hadîd 57:27) kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kökün kozmolojik ve peygamberi bağlamı koparıldığında, Allah'ın yaratmadaki benzersiz mutlaklığı anlaşılamaz; ayrıca Hz. Peygamber'in tebliğ ettiği vahyin tarihsel sürekliliği gözden kaçırılarak peygamberlik emsalsiz bir kopuş gibi algılanabilir. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontoloji, nübüvvet ve şeriat tasavvurundaki dengeyi kurar. Yaratmada mutlak benzersizlik Allah'a aittir; peygamberlikte ise kopuk bir ilk olma durumu reddedilerek süreklilik vurgulanır; dinde ise insan kaynaklı keyfi kural koyma sınırlandırılır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhid ve yaratılış ayetlerinde (Bakara 2:117, En'âm 6:101), risaletin mahiyeti ve delillerini bildiren ayetlerde (Ahkāf 46:9) ve geçmiş ümmetlerin dini tahrif etme pratiklerini anlatan ayetlerde (Hadîd 57:27). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah'ın yaratmasını daha önceki bir maddeye veya taslağa muhtaç gören felsefi yanılgıları; Hz. Peygamber'in tarihsiz, daha önce hiç gelmemiş nevzuhur bir iddia sahibi olduğunu savunan müşrik zannını ve insanın dinde ilahi kaynak olmaksızın ibadet ihdas edebileceği iddiasını düzeltir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamDaha önce açılmamış sert arazide ilk kez kuyu kazarak yeni su kaynağı çıkarmak ve binek hayvanının takatsiz kalarak yol ortasında kesilip kalması.
- Soyut anlamBir öncül, model veya hammadde bulunmaksızın varlık sahasına ilk defa özgün bir biçimde çıkarmak; meşru dayanak bulunmadığında ise yoldan sapıp türedi bir ihdasa yönelmek.
- Sistematik karşılıkOntolojide örneksiz yaratma (ibdâ'), nübüvvette geleneksel ve ilahi süreklilik (ittibâ'), dinde ise yetkisiz kural koymanın reddi (bid'at).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde varlık veya olgular evrenini temsil eder. , ortaya çıkan yeni unsurdur. ifadesi, anından önceki tüm tarihsel ve varoluşsal durumu gösterir. ifadesi geçmişteki bütün varlıkları kapsar ve şartı, yeni ortaya çıkan unsurunun geçmişteki hiçbir unsuruyla biçimsel veya yapısal benzerlik taşımadığını ifade eder. ise unsurunun dayandığı hiçbir öncül modelin bulunmadığını simgeler. Model, kökün özü olan modelsiz ve emsalsiz ilk beliriş hareketini matematiksel bir tekillik olarak tanımlar.