بطر
ب - ط - ر
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١٣
Beter, canlının derisinin yarığı (ağaç ve hayvan için) olabilir. Bir şeyi önemsememek, değer vermemek anlamında masdar olmuştur. Batee ile bu manada ilişkisi vardır. “Betır” yarık demektir. Mastar olarak yarmak, kesmek anlamlarına gelir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Beter, canlının derisinin yarığı (ağaç ve hayvan için) olabilir. Bir şeyi önemsememek, değer vermemek anlamında masdar olmuştur. Batee ile bu manada ilişkisi vardır. “Betır” yarık demektir. Mastar olarak yarmak, kesmek anlamlarına gelir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٢٦٩باب الطاء والراء والباء ومعهما
ط ر ب، ر ط ب، ب ط ر، ر ب ط مستعملات
طرب:
الطَّرَب: الشَّوْق. والطَّرَب: ذَهابُ الحُزن، وحُلولُ الفَرَح طَرِب يَطْربُ طَرَباً فهو طَرِبٌ.
وطَرَّب في غِنائه تطريباً، إذا رَجَّع صَوْتَه، وأَطْرَبَني هذا الشَّيءُ.
والأَطْرابُ: نُقاوةُ الرَّياحينِ، وأذكاؤها.
واستعمل الطّربُ في الإبل في قوله: كالإبل الطِّراب أي: طَرِبَتْ للحُداء.
واسْتَطْرَبَ القَوْمُ، أي: طَرِبوا
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٦٦البَطَرُ: الأَشَرُ، وهو شدَّة المرح. وقد بَطِرَ بالكسر يَبْطَرُ. وأَبْطَرَهُ المالُ. يقال: بَطِرْتَ عيشتَك، كما قالوا: رَشِدْتَ أَمْرَكَ. والبَطَرُ أيضاً: الحَيْرَةُ والدَهَشُ. وأَبْطَرَهُ، أي أدهشه.
وأَبْطَرْتُ فلاناً ذَرْعَهُ، إذا كلّفتَه أكثَرَ من طوقه. وبَطَرْتُ الشيءَ أبطُرُهُ بَطْراً: شققْته؛ ومنه سُمِّيَ البَيْطارُ، وهو المُبَيْطِرُ. وربما قالوا بَيْطرٌ. وقال:
شَقَّ البَيْطَرِ مِدْرَعَ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٬١٥٨ط ر ب
طرب ، طبر ، رطب ، ربط ، برط ، بطر : مستعملات .
طرب : قال الليث : الطَّربُ : الشوق . والطَّربُ : ذهاب الحزن وحلول الفرح .
وقال الأصمعي : الطَّربُ : خفّةٌ يجدها الرجلُ لشوقٍ أو فرح أو هَمّ ، وقال النابغة الجَعْدِيّ في الهَمّ :
وأراني طرِباً في أثرهم
طَربَ الواله أو كالمُخْتَبَلْ
ويقال : طَرّب فلانٌ في عنائه تطريباً : إذا رَجّع صوتَه وزيّنه ، وقال امرؤ القيس :
كما طرّب الطائرُ المُسْتَحر
إذا
ط ر ب طرب ، طبر ، رطب ، ربط ، برط ، بطر : مستعملات . طرب : قال الليث : الطَّربُ : الشوق . والطَّربُ : ذهاب الحزن وحلول الفرح . وقال الأصمعي : الطَّربُ : خفّةٌ يجدها الرجلُ لشوقٍ أو فرح أو هَمّ ، وقال النابغة الجَعْدِيّ في الهَمّ : وأراني طرِباً في أثرهم طَربَ الواله أو كالمُخْتَبَلْ ويقال : طَرّب فلانٌ في عنائه تطريباً : إذا رَجّع صوتَه وزيّنه ، وقال امرؤ القيس : كما طرّب الطائرُ المُسْتَحر إذا رجّع صوته وقت السحر . وقال الليث : الأطرابُ : نقاوة الرّياحين وأذكاؤها . وقال غيره : واستطرب الحدأة الإبلَ : إذا خفت في سيرها من أجل حدأتهم ، وقال الطِّرِمّاح : واستطْرَبت ظُعْنهمُ لمّا احْزَألّ بهمْ آلُ الضُّحى ناشطاً من داعِيات دَدِ يقول : حملهم على الطَّرَب شوقٌ نازع . وقيل : أراد بالناشط غناء الحادي . أبو عُبَيد : المَطارِبُ : طرقٌ ضيّقة واحدتها مَطْرَبة ؛ وقال أبو ذؤيب : ومَتْلَفٍ مثلِ فَرْق الرأس تَخْجِلُه مَطارِبٌ زَقَبٌ أميَالُها فِيحُ وقال اللّيث : الطَّرْطُبُّ الباء مثقلة : الثَّدْيُ الضخمُ المسترخِي ؛ يقال : أخزى الله طُرْطُبَّيْها . قال : ومنهم من يقول طُرْطُبّة للواحدة فيمن يؤنث الثدي . أبو عُبَيد عن أبي زيد : طَرْطَبْتُ بالغنم طَرْطَبة : إذا دعوتَها . والطرطبة بالشفتين ؛ قال ابن حَبْناء : فإن استَك الكَوْماء عَيْبٌ وعورةٌ يُطَرْطبُ فيها ضاغطانِ وناكثُ وإبلٌ طِرَابٌ : إذا طَرِبتْ لحُداتها . ثعلب عن ابن الأعرابي : المَطْرَبُ والمَقْرَب : الطريق الواضح . طبر : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : طَبَرَ الرجلُ : إذا قَفَز . وطَبر : إذا اختَبَأ . أبو الحَسن اللَّحياني : وَقَع فلانٌ في بنات طَبَارٍ وطَمار : إذا وقع في داهية . ابن الأعرابيّ قال : من غريب شجر الضَّرِف الطبّارُ وهو على صورة التين إلا أنه أَرقّ . بطر : قال الله عز وجل : ( لاَ يَعْلَمُونَ وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ ) ( القصص : 58 ) . قال أبو إسحاق : نصب معيشتها . قال : والبَطَرُ : الطُّغيان في النعمة . وروى الفراء عن الكسائي أنه قال : يقال : رَشِدْتَ أمرَك ، وبَطِرْتَ عيْشَك ، وغَنيْتَ رأْيكَ . قال : أوقعت العرب هذه الأفعال على هذه المعارف التي خرجت مفسّرةً لتحويل الفعل عنها وهو لها ، وإنما المعنى : بَطِرت معيشتُها وكذلك أخواتها . أبو عُبيد عن الأصمعي : بَطِر الرّجلُ وبَهِت بمعنًى واحد . وقال الليث : البَطَرُ كالحَيْرة والدَّهَش . والبَطَرُ : كالأشَر وغَمْط النعمة . ويقال : لا يُبْطِرنّ جهْلُ فلانٍ حلْمكَ ، أي : لا يُدْهشك . قال : ورجلٌ بطريرٌ ، وامرأة بطريرة ، وأكثرُ ما يقال للمرأة . وقال أبو الدُّقَيْش : إذا بَطِرت وتمادَت في الغَيّ . ويقال للبعير القَطُوف إذا جارَى بعيراً وسَاعَ الْخَطْو فقصُرت خُطاه عن مباراته قد أبطره ذَرعَه ، أي : حمّله على أكثر من طَوْقه . والهُبَعَ إذا ماشى الرُّبَعَ أبطرَه ذَرْعَه فهَبع ، أي : استعان بعُنُقه ليَلْحَقه . ويقال لكلّ من أرهق إنساناً فحمّله ما لا يطيقه : قد أَبطره ذَرْعَه . شَمر : يقال للبَيْطار : مُبَيْطِر وبِيَطر . وقال الطرماح : كبَزْغ البَيْطرِ الثقْفِ رَهْصَ الكَوادن قال : وقال سلمة بن عاصم : البِيَطْرُ : الخَياط في قول الراجز : باتتْ تَجِيبُ أدْعَج الظّلام جَيْبَ البِيَطْرِ مِدْرَعَ الهُمَامِ قال شَمِر : صيَّرَ البيطار خيّاطاً كما صَيّروا الرجلَ الحاذِقَ إسكافاً . وقال غيرُه : البَطْرُ : الشقُّ وبه سُمّيَ البَيْطار بَيْطاراً . وقال الليث : هو يُبيطر الدوابَّ ، أي : يعالجها . أبو عبيد عن الكسائي : ذهب دمه خَضِراً مَضراً ، وذهب بِطْراً ، أي : هدَراً . وقال أبو سعيد : أصله أن يكون طُلاّبه حُرّاصاً باقتدار وبَطَر فيحرموا إدراك الثّأر . وفي حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( الكِبْرُ بطرُ الحقّ وغمضُ الناس ) ، وبَطرُ الحقِّ : ألا يراه حقّاً ، ويتكبّر عن قبوله ، من قولهم : بَطِر فلانٌ هِدْيَة أمرِه : إذا لم يهتد له ، وجهله ولم يقبله . والبَطَرُ : الطغيان عند النّعمة ؛ وعلى هذا بطرُ الحقّ : أن يطغى عند الحق ؛ أي : يتكبر عند قبوله . وقال الكسائي : ذهب دمُه بطراً : إذا ذهب باطلاً ، وعلى هذا المعنى : بطرُ الحقِّ أن يراه باطلاً . ويقال : بطر فلان : إذا تحيّر ودَهِش ، وعلى هذا المعنى : أن يتحيّر في الحق فلا يراه حقّاً . ربط : حدثنا عبدُ الله بنُ محمد بن هاجك قال : حدثنا علي بن محمد بن حجر عن إسماعيل بن جعفر قال : أنبأنا العلاء بن عبد الرحمن عن أبيه عن أبي هريرة أنّ رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( ألا أدلُّكم على ما يمْحُو اللَّهُ به الخطايا وترفع به الدرجات ) قالوا : بلى يا رسول الله ، قال : ( إسباغُ الوضوء على المكاره وكثرةُ الخُطَا إلى المساجد وانتظارُ الصلاة بعدَ الصلاة فذلكم الرِّباط ) . قلتُ : أراد النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) بقوله : ( فذلكم الرباط ) قولَ الله جل وعز : ( يَاأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ اصْبِرُواْ وَصَابِرُواْ وَرَابِطُواْ ) ( آل عمران : 200 ) . جاء في تفسير الآية : ومصدر رابطت رباطاً ، واصبروا على دِينكم ، وصابروا عدوَّكم . ورابِطُوا ، أي : أقيموا على جهاده بالحرب . قلت : وأَصلُ الرِّباط من مُرابطة الخيل ، أي : ارتباطها بإزاء العدوّ في بعض الثغور . والعربُ تسمِّي الخيلَ إذا رُبطت بالأفنِية وعُلِفت : رُبُطاً ، واحدها رَبيط ، وتجمع الرَّبُطُ رِباطاً ، وهو جمع الجمع . قال الله تعالى : ( وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدْوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ ) ( الأنفال : 60 ) . وقال الفَرّاء في قول الله جل وعز : ( وَمِن رِّبَاطِ الْخَيْلِ ( . قال : يريد الإناثَ من الخيل . وقال الليث : الرِّباطُ : مرابطةُ العدو ، وملازمةُ الثغْر ، والرجل مُرابطِ . قال : والمُرَابطاتُ : جماعاتُ الخيول الذين رابطُوا . أبو عُبيد عن الأصمعي قال : الرابطُ الجأشِ : الذي يَربُط نفسَه عن الفرار ، يكفُّها لجرأته وشجاعته . ويقال : رَبط الله على قلبه بالصّبر . أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الرابط : الراهب . أبو عُبيد عن أبي عمرو : إذا بلغ الرُّطبُ اليُبْس فوُضع في الجِرار وصُبَّ عليه الماءُ فذلك الرَّبيط ؛ فإن صُبّ عليه الدِّبس فهو المُصفَّر . رطب : قال الليثُ : الرُّطبُ الواحدة رُطبة ، وهو النَّضيج من البُسْر قبل إثماره . وقد أرطبتِ النخلةُ ، وأرطَب القومُ : أرطب نخلُهم ، فهم مرطبون . ورَطبتُ القومَ ، أي : أطعمتُهم الرُّطب . والرُّطْبُ : الرِّعْيُ الأخضر من بقول الرّبيع ، اسمٌ جامع . وأرضٌ مرْطبة ، أي : مُعشبة ؛ ذاتُ رطب وعشب . والرطب : المبتلُّ بالماءِ . والرَّطْبُ : الناعم . وجاريةٌ رَطبةٌ : رَخْصةٌ ناعمةٌ . والرَّطْبةُ : رَوْضةُ الفِسْفِسة ما دامت خضراء ، والجميع الرِّطاب . ويقال : رَطُب الشيء يَرْطُب رُطوبةً ورَطابةً . ويقال للغلام الذي فيه لين النساء ورَخاوتُهن : إنه لَرَطب . والرطب : كلُّ عود رَطب ، هو جمعُ رَطْب . ومنه قول ذي الرمة : بأجةٍ نشَّ عنها الماءُ والرُّطْب أراد هَيْجَ كل عودٍ رَطْب أيام الربيع ، والرُّطْبُ جمعُ الرَّطب . أراد : ذَوَى كلُّ عود رَطْب فهاج . ويقال : رَطّب فلان ثوبه : إذا بلّه . برط : أبو العباس عن ابن الأعرابي : بَرط الرجلُ : إذا اشتغل عن الحقّ باللهْو . قلت : هذا حرفٌ لم أسمعه لغيره .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٠١٢(باب الباء والطاء وما يثلثهما)
(بطغ) الباء والطاء والغين ([1]) أصلٌ واحد، وهو التلطُّخ بالشيء. قال الراجز([2]):
* لَولا دَبُوقاءُ استِهِ لم يَبْطَغِ *
(بطل) الباء والطاء واللام أصلٌ واحد، وهو ذَهاب الشيء وقِلَّة مُكثه ولُبْثه. يقال بَطَلَ الشيءُ يَبطُل بُطْلاً وبُطُولاً. وسُمِّي الشيطانُ الباطلَ لأنه لا حقيقةَ لأفعاله، وكلُّ شيءٍ منه فلا مَرْجُوعَ لـه ولا مُعَوَّلَ عليه. والبَطَل الشُّجاع. قال
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٠٥- البطر: دهش يعتري الإنسان من سوء احتمال النعمة وقلة القيام بحقها، وصرفها إلى غير وجهها.
قال عز وجل: ﴿بطرا ورئاء الناس﴾ [الأنفال/47]، وقال: ﴿بطرت معيشتها﴾ [القصص/58] أصله: بطرت معيشته، فصرف عنه الفعل ونصب، ويقارب البطر الطرب، وهو خطة أكثر ما تعتري من الفرح، وقد يقال ذلك في الترح، والبيطرة: معالجة الدابة.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٧٩٢ب ط ر
فيه طرب وبطر وهو مجاوزة الحد في المرح وخفة النشاط والزعل.
ورجل أشر بطر وأبطره الغنـي.
وفقـر مخطـر خيـر مـن غنى مبطر.
وما أمطرت حتى أبطرت يعني السماء.
وإن الخصب يبطر الناس كما قال: وامـرأة بطيـرة: شديـدة البطـر.
وبيطـر الدابـة ببطـرة و " أشهـر مـن رايـة البيطـار " والدنيا فحبة: يوماً عند عطار ويوماً عند بيطار.
وعهدي به وهو لدوابنا مبيطر فهو اليوم علينا مسيطر.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٥٨٩البَطَرُ: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: قلة احتمال النِّعمة، وقيل: الدَّهَشُ والحَيْرَةُ. وأَبْطَرهُ أَي أَدهشه؛ وقيل: البَطَرُ الطُّغيان في النِّعْمَةِ، وقيل: هو كراهة الشيء من غير أَن يستحق الكراهية. بَطِرَ بَطَراً، فهو بَطِرٌ. والبَطَرُ: الأَشَر، وهو شدّة المَرَح. وفي الحديث: لا ينظر الله يوم القيامة إِلى من جرَّ إِزَارَه بَطَراً؛ البَطَر: الطغيان عند النعمة وطول الغنى. وفي الحديث: الكِبْرُ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٨٠* ب ط ر * * البَطَرُ * الأشر وهو شدة المرح وبابه طرب و * أَبْطَرَهُ * المال يقال * بَطِرْتَ * عيشك كما قالوا رشدت أمرك وقد فسرناه في ر ش د قلت لم يفسره في ر ش د وإنما فسره في س ف ه
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٢١٤البطر، محركة: النشاط، وقيل: التبختر، وقيل: الأشر والمرح. قيل: قلة احتمال النعمة.
قيل: أصل البطر الدهش والحيرة يعتريان المرء عند هجوم النعمة عن القيام بحقها، كذا في مفردات الراغب، واختاره جماعة من المحققين العارفين بمواقع الألفاظ ومناسب الاشتقاق.
قيل: البطر في الأصل: الطغيان بالنعمة، أو عند النعمة، واستعمل بمعنى الكبر، وفي بعض النسخ: أو بدل الواو.
قيل: هو كراهية الشيء من غير أن يستحق
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٬٨٩٠بَطِرَ
1 بَطِرَ طر بطر , aor. بَطَرَ , inf. n. بَطَرٌ, He exulted; or exulted greatly, or excessively; and behaved insolently and unthankfully, or ungratefully: or he exulted by reason of wealth, and behaved with pride and self-conceitedness, and boastfulness, and want of thankfulness: or he behaved with the utmost exultation, &c.: or he rejoiced, and rested his mind upon things agreeable with
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٠٣بَطَرَ
بَطَرَ I , U ( n. ac. بَطْر 1 ),
a. Lanced; slit.
بَطِرَ
بَطِرَ A ( n. ac. بَطَر 4 ),
a. Exulted; boasted; was petulant.
b. Was un grateful, ingrate, thankless.
c. Was perplexed, confounded.
أَبْطَرَ
أَبْطَرَ IV ,
a. Perplexed; confounded.
b. Elated, rendered overbearing, insolent.
بِطْر
بِطْر 2 [ acc. Alif ],
a. For nought.
بَطَر
بَطَر 4 ,
a. Conceit; insolence; petulance.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٣٬٥٨٥بطر
بَطِرَ - يَبْطَرُ - بَطَر - بَطَراً
بَطِرَ - يَبْطَرُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يكرهه ويعافه تكبراً وتبختراً على غيره رغم نفعه وحسنه، وذلك لكثرة ما عنده منه
بَطَر: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل " بَطِرَ - يَبْطَرُ ": إظهار كره النعمة والخير لكثرتها وتوفرها تكبراً على الآخر
بَطَراً: حال من " بَطَر": بشكل يبدون فيه البطر
{ ولا تكونوا كالذين
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٧ (الإجمالي: ٢٧)
- عيش
الآيات المشتركة: ١ · Ekmek demektir
- حوط
الآيات المشتركة: ١ · Çeper, çit demektir
- ورث
الآيات المشتركة: ١ · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
- صدد
الآيات المشتركة: ١ · Alıkoyarlar
- دور
الآيات المشتركة: ١ · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
- كون
الآيات المشتركة: ٢ · Kevn, tepe demektir
- قري
الآيات المشتركة: ١ · Kasaba
- هلك
الآيات المشتركة: ١ · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
- سكن
الآيات المشتركة: ١ · “Sikkin” bıçak demektir
- قلل
الآيات المشتركة: ١ · Az
- خرج
الآيات المشتركة: ١ · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- سبل
الآيات المشتركة: ١ · Biribirini kesen yoldur
الآيات التي ورد فيها(٢)
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بَطَرًا وَرِئَاءَ النَّاسِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ مُحِيطٌ
Çalım satmak
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بطر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | أشر, طغى, مرح, غمط |
| Zıt Kök | شكر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir dokunun veya kabın içten gelen basınçla yarılması, yırtılması ve sınırını aşması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık, refah ve güvenlik karşısında haddi aşarak nimeti hazmedememe ve şımarma hali |
| Çekirdek Özet 3 | Nimeti taşıyamayan sistemin iç denge sınırlarını patlatarak kendi yıkımını hazırlaması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir böbürlenme sayarak nimetin taşıyıcı ahlaki kapasiteyi patlatması boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بط | Bir yapının içten yarılması, kesilmesi, boşluğun veya sıvının aniden dışarı fışkırması; nitekim بطأ kökünde ağırlık ve takatsizlikten ötürü geride kalıp açılma, بطش kökünde gücün şiddetle dışarı patlaması, بطل kökünde iç tutarlılığın yarılıp yok olması ve بطن kökünde iç hazne ve derin yarık anlamı belirgindir | ر | İçten gelen basıncın ve yarılmanın süreklilik, taşkınlık ve dışa vurulan bir hareket kazanarak ahlaki ve fiili bir taşmaya, haddi aşan bir hafiflik ve şımarıklığa dönüşmesi |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Korunaklı bir iç alanı, kabı, bünyeyi veya nimetin toplandığı kapalı hazneyi temsil eder |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Bünyeyi çepeçevre saran sınırı, kuşatıcı dengeyi ve tutma kapasitesini imler |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Sınırı zorlayan, en tepeye tırmanan, baskın ve öne fırlayan yönü gösterir |
| بطر | Bünyeyi kuşatan iç dengenin, tepeden ve dışarıdan gelen aşırı basınç veya hafiflikle çeperini yırtarak dışa taşması, sınır tanımaz bir taşkınlıkla patlaması hareketidir |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya canlı dokuyu yarmak, kesmek ve açmaktır; nitekim hayvanların yaralarını, şişliklerini yarıp tedavi eden cerraha veya nallayıcıya bu kökten türetmeyle el-baytâr veya el-mubeytar denmiştir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | en-Nâbiğa eş-Şubyânî divanında bir hayvanın omuzundaki şişliğin cerrah tarafından yarılıp akıtılmasını tasvir ederken kökü ilk fiziksel anlamıyla şöyle kullanmıştır: شَكَّ الفَرِيصَةَ بالمِدْرَى فأنْفَذَها / شَكَّ المُبَيْطرِ إذْ يَشْفِي من العَضَدِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi et-Tırımmah, devenin ayak tabanındaki nasırların açılmasını işin ehli bir cerrahın yarayı yarmasına benzeterek kökü şöyle zikreder: يَساقِطَها تَتْرَى بكلّ خَميلةٍ / كبَزْغِ البِيطَرِ الثَّقْفِ رَهْصَ الكَوادِنِ |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde بطر kökünün maddi ve cerrahi anlam alanı olan yarma, hayvan cerrahlığı ve tedavi etme boyutu, Doğu Akdeniz havzasındaki mesleki ve tıbbi etkileşimlerle yakından ilişkilidir. Klasik Arap dilcileri kökün çekirdeğini doğrudan yarmak (eş-şakk) eylemine bağlarken, hayvan cerrahı anlamına gelen sözcüğün Geç Aramice ve Süryanice üzerinden Grekçe hippiatros kelimesinden bölge dillerine ödünçlendiği filolojik çalışmalarda belgelenmiştir. Ancak Arap dilinde kök, hem bu somut cerrahi yarılma hem de yerli bir semantik dönüşümle nimetin ve zenginliğin ağırlığını taşıyamayıp içten yarılma, dengeyi yitirerek şımarma ve şaşkınlığa düşme (el-hayra ve’d-deheş) anlamında geniş bir iç mecaz ağı üretmiştir. İbranice ve Aramice katmanlarında doğrudan ahlaki bir kibir olarak بطر yerine kabarma ve taşma anlamı veren kökler öne çıkarken, Arapça bu kökü zihinsel ve ahlaki bir sınır aşımıyla özelleştirmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yarmak, kesmek ve kabı patlatmak | Somut bir dokuyu yarma eyleminden, nimetin ve refahın kabı çatlatacak derecede kişiyi şımartıp taşkınlığa sürüklemesine geçilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ve Aramice biṭyārā hattı | Tıbbi ve cerrahi yarma anlamı bölge dillerinde müşterekken, şımarıklık ve taşkınlık nüansı Arapçanın kendi anlamsal matrisinde baskınlaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe hippiatros biçiminden geçiş | Hayvan cerrahlığı teriminin erken dönem diller arası temasla Arapçalaşması ve kök sistemine intibak ettirilmesi söz konusudur | Güçlü |
المصدر Lisān al-ʿArab, Fraenkel Die aramäischen Fremdwörter im Arabischen ve Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بطر | Anlamlı | Yarmak, şımarmak, haddi aşmak | Nimetin bolluğu karşısında taşıma sınırını aşarak taşkınlık ve şaşkınlık göstermek | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
| برط | Anlamlı | Kesmek, rüşvet vermek, kurnazlık | Hasmı susturmak için bir şeyi kestirip atmak veya el altından mal vererek hakkı kesmek | Kur'an'da geçmez |
| طبر | Anlamlı | Balta ile kesmek, sıçramak | Keskin bir aletle yarıp geçmek veya bir engelin üzerinden fırlayıp aşmak | Kur'an'da geçmez |
| طرب | Anlamlı | Duygu taşkınlığı, hafiflik | Aşırı neşe veya üzüntü sebebiyle iç dengenin sarsılıp hafiflik göstermesi hali | Kur'an'da geçmez, hedef kökle hafiflik ortaklığı vardır |
| ربط | Anlamlı | Bağlamak, düğümlemek, sabitlemek | Dağılmaya müsait bir unsuru bir araya getirip sıkıca tutmak ve muhafaza etmek | Kur'an'da geçer, hedef kökün yarılma hareketine zıt bir bağlama içerir |
| رطب | Anlamlı | Yaş ve taze olmak, yumuşamak | Katı ve kuru halden kurtularak esnek, taze ve sulu bir kıvama kavuşmak | Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بطر | Merkez | Nimet karşısında taşkınlık ve haddi aşma | Nimetin bolluğunu hazmedemeyip kabından taşarak küstahlaşma | İç taşıma kapasitesinin yarılıp dengenin bozulmasıdır |
| أشر | Komşu | Şiddetli şımarıklık ve kendini beğenme | Aşırı sevinçten kaynaklanan kontrolsüz bir küstahlık boyutu taşır | İçsel taşkınlıktan ziyade dışa yansıyan kibirli eğlenceye odaklanır |
| طغى | Komşu | Haddini ve sınırını bütünüyle aşma | Her türlü güç, otorite veya zenginlikte sınırı çiğneyip geçmektir | Daha genel bir sınır ihlalidir; kök fiziksel su taşkınından gelir |
| مرح | Komşu | Çalım satma ve sevinçten havalara girme | Beden diline yansıyan hafiflik, yürüyüşte salınma ve gösteriştir | Nimetin ağırlığından çok fiziki neşe ve çalıma odaklanır |
| غمط | Komşu | Nimeti ve hakkı küçümseme, hakir görme | Verilen iyiliğe değer vermeyip nankörlükle yok sayma eylemidir | Nimeti taşımaktan aciz olup tepki göstermenin pasif nankörlük yönüdür |
| شكر | Zıt | Nimeti bilip hakkını vererek muhafaza etme | Verilen nimeti yerli yerince kullanıp kaynağını ikrar etmektir | Bünyenin nimeti taşıyarak denge ve verimlilik üretmesidir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بطر | Nimetle haddi aşmak, yarmak | Refahın ağırlığını taşıyamayıp iç dengenin yarılması ve taşkınlık gösterme hali | Kesin |
| Latince | Petulantia, insolentia | Şımarıklık, küstahça haddi aşma | Haddini bilmezlik ve toplumsal normları hiçe sayan cüretkarlık anlamını karşılar, cerrahi yarılma kökünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Insolence, petulance, wantonness | Refah taşkınlığı, şımarıklık | Aşırı bolluğun getirdiği kural tanımaz hafifliği karşılar; kökün iç basınçla yırtılma yönünü tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | Übermut, Zügellosigkeit | Dizginsizlik, hadsiz taşkınlık | Güç ve neşenin kontrolden çıkarak ölçüsüzlüğe dönüşmesini karşılar; nimeti hazmedememe boyutunu kısmen verir | Güçlü |
| Fransızca | Insolence, arrogance repue | Tokluğun getirdiği hadsizlik | Doygunluğun ve bolluğun sebep olduğu ahlaki gevşeklik ve şımarıklığı ifade eder | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَطَرًا | Savaşta ve güç gösterisinde hadsiz bir çalım satma, kibir ve şımarıklık | Müşrik ordusunun Bedir'e kibir ve gösterişle çıkışını tasvir eden bağlam; Enfâl 8:47 |
| بَطِرَتْ | Nimet ve refah içinde yüzerek haddi aşma, nankörleşme ve şımararak helake sürüklenme | Zenginlik ve güvenlik içinde yaşarken taşkınlık edip helak edilen kadim şehirlerin akıbeti; Kasas 28:58 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidrac ve ilahi ceza doktrini | Kulun refah ve nimet karşısında haddini aşmasının helak sebebi sayılıp sayılmayacağı | Nimetin ahlaki bir imtihan olduğu ve taşınamayan zenginliğin yıkıcı bir cezaya dönüşmesi |
| Fıkıh | İnfak, israf ve haddi aşan harcamalar | Kamu düzenini bozan şımarıkça harcama ve gösteriş yürüyüşlerinin hükmü | Malın sınırları çiğneyecek ve hakları hiçe sayacak biçimde harcanmasının yasaklanması |
| Tefsir | Helak edilen kavimlerin sosyolojik tahlili | Şehirlerin çöküşünü hazırlayan temel ahlaki ve iktisadi yozlaşma nedeni | Zenginliğin şükür yerine taşkınlık ve sınır tanımaz bir nobranlığa evrilmesi |
| Hadis | Kibir ve hakikati inkar tanımları | Kibrin hakkı inkar etmek ve insanları küçümsemek olarak açıklanması | Hadisteki بطر الحق ifadesinde hakkı hazmedemeyip küstahça geri çevirme tavrı |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve nimet bilinci | Nimetin ağırlığını taşıyamama krizi | Ahlaki dengeyi bozma | Nimeti Allah'tan bilmeyip kendi gücünün eseri sanarak ilahi sınırlara başkaldırma | Kesin |
| İlmi | Bilgi ve epistemik ahlak | Zihinsel tokluk ve nobranlık | Hakikate karşı körleşme | Kendi birikimini mutlak görerek hakkı reddetme ve delili küçümseme refleksi | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve kamu gücü | Otoritenin kibre ve şımarıklığa evrilmesi | Meşruiyet sınırını aşma | Askeri veya siyasi gücün toplumu ezici ve dışlayıcı bir gösteriye dönüştürülmesi | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve servet dağılımı | Sermayenin haddi aşan tüketim taşkınlığı | Sosyal yapıyı parçalama | Servetin adil dolaşım yerine lüks, israf ve başkalarını hor görme aracına dönüşmesi | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve aşırı iç basınç patlaması | Bir kabın veya iletkenin taşıma kapasitesinin üzerinde basınca maruz kalarak cidarlarından çatlaması ve yapının dağılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal çürüme ve refah körlüğü | İktisadi zenginliğin ahlaki sorumluluk mekanizmalarını felç ederek kurumları içten içe çökertmesi | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca basit bir sevinç, şımarıklık veya bireysel kibir gösterisine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir medeniyetin veya toplumun sahip olduğu refahı, barışı ve zenginliği taşıyacak ahlaki kaplara sahip olamaması sebebiyle kendi kendini imha sürecine sokması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki helak nedenlerinin iktisadi ve ahlaki boyutu yerine yalnızca teolojik inkara indirgenmesi; zenginliğin kendiliğinden değil, ahlaki hazımsızlık sebebiyle yıkım getirdiğinin anlaşılamaması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan ve toplum tasavvurunda felaketlerin sadece yokluktan değil, bilakis taşınamayan bolluk ve güçten kaynaklandığını gösteren anahtar bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bedir savaşı bağlamında güç sarhoşluğunu anlatan ayetlerde ve tarihte helak edilmiş müreffeh kavimlerin çöküş dinamiklerini bildiren kıssalarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çöküşün dışsal bir darbeyle değil, içerideki ahlaki çatlama ve sınır tanımaz taşkınlıkla başladığını ortaya koyarak sathi tarih okumalarını düzeltir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamCanlı bir dokuyu, apseli yarayı veya kapalı bir hazneyi içten gelen baskıyla yararak açmak ve içindekini sınırın dışına fışkırtmak.
- Soyut anlamNimet, zenginlik ve zafer gibi varlık unsurlarının ağırlığını taşıyamayan nefsin, ahlaki sınırlarını çatlatıp küstahça ve sorumsuzca taşkınlık göstermesi.
- Sistematik karşılıkİktisadi veya siyasi refahın toplumsal ahlak kapasitesini aşması sonucunda sistemin dengesini yitirerek kendi kendini çökerttiği entropik kırılma hali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde sisteme giren refah, güç ve nimet miktarını; ise o bünyenin ahlaki, hukuki ve zihinsel taşıma kapasitesini temsil eder. Bu oran 1'i aştığında, yani nimet taşıma kapasitesinden fazla olup bünye tarafından hazmedilemediğinde ile ifade edilen kökün taşkınlık hali doğar. Bunun sonucunda sistemdeki düzensizlik ve bozulma artarak () kaçınılmaz bir helake ve yapısal çöküşe yol açar.