خنس
خ - ن - س
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١٣
Hennas : Hunus, hayvanın yuvası, yatağı anlamındadır. Hanese mastarı, kişilere sık sık gidip bir şey söyledikten sonra geri çekilmek, bir şeyi savunmadan tekrarlayarak başkasına kabul ettirmeye çalışmak demektir. Hennas mubalağalı ismi faildir. Türçeye “sinsi kişi” veya “dedikoducu” olarak çevrilebilir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hennas : Hunus, hayvanın yuvası, yatağı anlamındadır. Hanese mastarı, kişilere sık sık gidip bir şey söyledikten sonra geri çekilmek, bir şeyi savunmadan tekrarlayarak başkasına kabul ettirmeye çalışmak demektir. Hennas mubalağalı ismi faildir. Türçeye “sinsi kişi” veya “dedikoducu” olarak çevrilebilir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٠٣٠باب الخاء والسين والنون معهما
خ ن س، س خ ن، ن خ س، س ن خ، ن س خ مستعملات
خنس:
الخَنْسُ: انقباض قصبة الأنف، وعرض الأرنبة كأنف البقرة الخنساء، قال:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
والتُرْكُ: خُنْسٌٌ. والخُنُوسُ: الانقباض والاستخفاء. و"الشيطان يوسوس في القلب، فإذا ذكر الله خَنَس"، أي: أنقبض.
الخُنَّسُ: الكواكب الخمسةُ التي تجري وتَخْنُس في مجراها حتى يخفى ضوء الشمس،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٥٩خَنَسَ عنه يَخْنُسُ بالضم، أي تأخَّر. وأخْنَسَهُ غيره، إذا خلَّفه ومضى عنه. والخَنَسُ: تأخُّر الأنف عن الوجه مع ارتفاعٍ قليل في الأرنبة. والرجل أَخْنَسُ، والمرأةُ خَنْساءُ. والبقر كلُّها خُنْسٌ. والخَنَّاسُ: الشيطان لأنّه يَخْنِسُ إذا ذُكر الله عزّ وجلّ. والخُنّسُ: الكواكب كلُّها، لإنّها تَخْنِسُ في المغيب أو لأنَّها تَخْفى بالنهار. ويقال: هي الكواكب السّيارةُ منها دونَ الثابتة. ويقال سمِّيت
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٬٥٤٥خ س ن
خنس ، نخس ، نسخ ، سخن ، خسن ، سنخ : مُسْتَعْمَلةٌ .
خنس : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الْخُنُسُ مَأْوَى الظِّباء .
قال : والخُنسُ : الظِّبَاءُ أَنْفُسُها .
وقال الليث : الْخَنْسُ انقباضُ قصبةِ
الأنفِ ، وعِرَضُ الأرنبة ، وأَنفُ البقر
أخنَسُ لا يكون إلا هكذا ، والبقرَةُ
خنساءُ ، والتُّرْكُ خُنْسٌ .
قال : والخُنوسُ : الانقباضُ والاستخفاءُ
يقال : خَنَسَ من بين القوم ، وانْخَنَسَ .
وفي الحديث
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬١٦٥(باب الخاء والنون وما يثلثهما)
(خنب) الخاء والنون والباء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على لِينٍ ورَخاوةٍ. ويقال جاريةٌ خَنِبةٌ: رخِيمَةٌ غَنِجة. ورجل خِنّاب، أي ضَخْمٌ في عَبَالَةٍ. وحكى بعضُهم عن الخليل أنّه قال: هو خِنَّأْبٌ مكسور الخاء شديدةُ النّون مهموزة. وهذا إنْ صح عن الخليل فالخليلُ ثقةٌ، وإلا فهو على ما ذكرناه من غير همز. ويقال الخِنَّاب من الرجال: الأحمق المتصرِّف، يختلج هكذا مرَّةً وهكذا
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٠٩- قوله تعالى: ﴿من شر الوسواس الخناس﴾ [الناس/4]، أي: الشيطان الذي يخنس، أي: ينقبض إذا ذكر الله تعالى، وقوله تعالى: ﴿فلا أقسم بالخنس﴾ [التكوير/15]، أي: بالكواكب التي تخنس بالنهار، وقيل: الخنس هي زحل والمشتري والمريخ لأنها تخنس في مجراها (راجع هذه الأقوال في الدر المنثور 8/431)، أي: ترجع، وأخنست عنه حقه: أخرته.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٢٨خ ن س
خنس الرجل من بين القوم خنوساً إذا تأخر واختفى وخنّسته أنا وأخنسته.
وأشار بأربـع وخنـس إبهامـه ومنـه الخنـاس.
وفـي الحديـث " الشيطان يوسوس إلى العبد فإذا ذكر الله خنس " ومن المجاز: خنس الكوكب: رجع " فلا أقسم بالخنس " وخنس عني حقّي وأخنسه: أخّره وغيّبه.
وخنس الطريق عنا إذا جازوه وخلّفوه وراءهم.
قال البعيث: وصهباء من طول الكلال زجرتها وقد جعلت عنها الأحزة تخنس
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٥٧٧الخُنُوس: الانقباضُ والاستخفاء. خَنَسَ من بين أَصحابه يَخْنِسُ ويَخْنُسُ، بالضم، خُنُوساً وخِناساً وانْخَنَس: انقبض وتأَخر، وقيل: رجع. وأَخْنَسَه غيره: خَلَّفَه ومَضَى عنه. وفي الحديث: الشيطان يُوَسْوِسُ إِلى العبد فإِذا ذكَرَ اللَّه خَنَسَ أَي انقبض منه وتأَخر. قال الأَزهري: وكذا قال الفراء في قوله تعالى: من شر الوسواس الخناس؛ قال: إِبليس يوسوس في صدور الناس، فإِذا ذكر اللَّه خَنَسَ، وقيل: إِن
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٦٠٤* خ ن س * * خَنَسَ * عنه تأخر وبابه دخل و * أخْنَسَهُ * غيره أي خلّفه ومضى عنه و * الخَنّاسُ * الشيطان لأنه يخنس إذا ذُكر الله عز وجل و * الخُنَّسُ * الكواكب كلها لأنها تخنس في المغيب أو لأنها تخفى نهارا وقيل هي الكواكب اسيارة دون الثابتة وقال الفرّاء إن المراد بها في القرآن زحل والمشتري والمريخ والزهرة وعطارد لأنها تخنس في مجراها وتكنس أي تستتر كما تكنس الظباء فيالكناس سُميت خُنّسا لتأخرها لأنها
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٩٨٧خنس عنه يخنس، بالكسر ويخنس، بالضم، خنسا، بالفتح، وخنوسا، كقعود، وخناسا، كغراب: تأخر وانقبض، كانخنس واختنس، وبكليهما روي حديث أبي هريرة رضي الله عنه. وخنس زيدا: أخره. لازم متعد، نقله الصاغاني عن الفراء والأموي. وفي التهذيب: خنس، في كلام العرب، يكون لازما ويكون متعديا. يقال: خنست فلانا فخنس، أي أخرته فتأخر، كأخنسه، وهو الأكثر، والذي رواه أبو عبيد عن الفراء والأموي خلاف ما نقله الصاغاني عنهما.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٬٣٧٣خَنَسَ
1 خَنَسَ أخنس خنس , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. خَنُسَ , (S,) or خَنِسَ , (Mgh, Msb,) or both, (K,) inf. n. خُنُوسٌ, (A,) or خَنْسٌ, (Msb,) or both, (K, TA,) and خُنَاسٌ, (TA,) He went, or drew, back or backwards; receded; retreated; retired; or retrograded: or he remained behind; held back; hung back; or lagged behind: syn. تَأَخَّرَ: (S, A, Mgh, Msb, K:) عَنْهُ from him or it: (S, K:) or
خَنَسَ 1 خَنَسَ أخنس خنس , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. خَنُسَ , (S,) or خَنِسَ , (Mgh, Msb,) or both, (K,) inf. n. خُنُوسٌ, (A,) or خَنْسٌ, (Msb,) or both, (K, TA,) and خُنَاسٌ, (TA,) He went, or drew, back or backwards; receded; retreated; retired; or retrograded: or he remained behind; held back; hung back; or lagged behind: syn. تَأَخَّرَ: (S, A, Mgh, Msb, K:) عَنْهُ from him or it: (S, K:) or مِنْ بَيْنِ القَوْمِ from among the company of people: and hid himself: (A:) or and shrank, or drew himself together: (TA:) and ↓ انخنس signifies the same; (Msb, K;) and so ↓ اختنس; and خَنُسَ, aor. خَنُسَ , is mentioned by Sgh: (TA:) or خَنَسَ signifies he went back, &c., syn. تأخّر: and also, he shrank, or drew himself together: (Mgh, Msb: *) and he hid himself; became hidden or absent. (TA.) You say, خَنَسَ الكَوْكَبُ (tropical:) The star returned, or went back, or retrograded: syn. رَجَعَ; a tropical signification: (A: [and in the TA it is said that خَنْسٌ is syn. with رُجُوعٌ, and is tropical in this sense:]) or became hidden, (K, TA,) like a gazelle in its covert, (TA,) or like the devil when he hears the mention of God: (K, TA:) or became concealed in the day-time: (TA:) and خُنُوسٌ signifies also the being, or becoming, depressed. (Ham p. 332.) And خَنَسَ عَنِ القَوْمِ He held back, or hung back, from the company of people; remained behind them, not going with them; syn, تَخَلَّفَ; (As, on the authority of an Arab of the desert, of the Benoo- 'Okeyl;) as also ↓ انخنس. (K.) [This is said in the TA to be tropical; but why, I see not.] And خَنَسَتِ النَّخْلُ (assumed tropical:) The palm-trees were backward to receive fecundation, (تَأَخَّرَتْ عَنْ قَبُولِ التَّلْقِيحِ, lit, held back from receiving fecundation,) so that it had not any effect upon them, and they did not bear fruit that year. (TA.) And يَخْنِسُ الشَّيْطَانُ اـِذَا سَمِعَ ذِكْرَ اللّٰهِ The devil shrinks when he hears the mention of God. (Msb.) And خَنَسَ مِنْ بَيْنِ أَصْحَابِهِ He hid himself from among his companions. (TA.) And خَنَسَ عَنِّى (tropical:) He, or it, [app. the latter,] became hid from me. (A.) And خَنَسَ بِهِ He went away with him; took him away; so that he was not seen; (ISh, K;) as also به ↓ تخنّس: (K:) and he hid him, or it. (TA.) -A2- See also 4, in four places. -A3- خَنِسَ الأَنْفٌ, aor. خَنَسَ , (Msb,) inf. n. خَنَسٌ, (S, A, Msb, K,) The nose was, or became, [camous, or camoys, i. e.,] depressed in its bone: (Msb:) or depressed in its bone, (A,) or contracted therein, (TA,) and wide in the end: (A, TA:) or retiring from the face, with a slight elevation in the end; (S, K, TA;) خَنَسٌ being nearly the same as فَطَسٌ: (TA:) or retiring towards the head, and rising from the lip, not being long nor prominent: or its bone lay close upon the elevated part of the cheek, and it was large in the end. (TA.) See also the inf. n. voce أَخْنَسُ. ― -b2- خَنِسَتِ القَدَمُ, inf. n. خَنَسٌ, The foot was, or became, flat in the hollow part of the sole, and fleshy. (TA: but only the inf. n. of the verb in this sense is there mentioned.)
اخنسهُ 4 اخنسهُ أخنس أخنسه اخنسه اخنسة He made him to go back or backwards; to recede, retreat, retire, or retrograde: or he put him, or placed him, or made him to be, behind, or after: or he made him to remain behind, hold back, hang back, or lag behind: or he kept him back: or he delayed, or retarded, him: syn. أَخَّرَهُ: (T, A, Msb, K:) as also ↓ خَنَسَهُ, (Fr, T, A, Mgh, Msb, K,) aor. خَنِسَ , (Msb,) [and app., accord. to the K, خَنُسَ also,] inf. n. خَنْسٌ; (Msb;) but the former is the more common: (TA:) and (tropical:) hid him, or it: or made him, or it, to hide himself or itself; (A;) or he left behind, (As, S:) and went away from, (S,) him, or it: (As, S:) or both signify he contracted, or drew together, or made to contract or draw together, him [or it]: (Msb:) or the latter verb has this signification as well as that of أَخَّرَهُ: (Mgh:) [and so has the former also, as will be seen below:] and the former also signifies (tropical:) he hid, or concealed, him, or it; (A;) as also بِهِ ↓ خَنَسَ, as mentioned above. (TA.) You say, أَخْنَسْتُ عَنْهُ بَعْضَ حَقِّهِ I kept back (أَخَّرْتُ) from him part of his right, or due. (Fr, TA.) And أَخْنَسُوا الطَّرِيقَ (tropical:) They passed beyond the road: (AA, TA:) or left it behind them: (TA:) or passed beyond it and left it behind them. (A.) And أَشَارَ بِأَرْبَعٍ وَأَخْنَسَ اـِبْهَامَهُ, (A,) and ↓ خَنَسَهَا, (Mgh, Msb, K,) He [made a sign with four fingers and] contracted his thumb. (Mgh, Msb, K.) It is related of Mohammad, that he said, “ The month is thus and thus, ” [twice extending the fingers and thumb of each hand,] and that, the third time, اـِصْبَعَهُ ↓ خَنَسَ, i. e., he contracted his finger, [meaning, one of his fingers,] to inform them that the month is nine and twenty [nights with their days]. (TA.)
تخّنس بِهِ 5 تخّنس بِهِ تخنس به تخنس بة : see 1.
7 اـِنْخَنَسَ see 1, in two places.
8 اـِخْتَنَسَ see 1.
خُنُسٌ خُنُسٌ أخنس خنس : see أَخْنَسُ. -A2- A place of gazelles: (K:) or a place to which gazelles betake themselves for covert. (L.)
خَنَاسٌ خَنَاسٌ خناس : see أَخْنَسُ.
الخَنَّاسُ الخَنَّاسُ الخناس خناس The devil: (S, K:) an epithet applied to him, (Msb,) because he retires, or shrinks, or hides himself, (يَخْنُسُ, S, Msb, K, i. e., يَتَأَخَّرُ, as is implied in the S, or يَنْقَبِضُ, Msb, or يَغِيبُ, K,) at the mention of God; (S, Msb, K; *) being an intensive act. part. n. from خَنَسَ. (Msb.)
خِنَّوْسٌ خِنَّوْسٌ خنوس : see أَخْنَسُ, in two places.
خَانِسٌ خَانِسٌ خانس Going back or backwards; receding; retreating; retiring; or retrograding: or remaining behind; holding back; hanging back; or lagging behind: syn. مُتَأَخِّرٌ: pl. خُنَّسٌ. (TA.) ― -b2- [Hence,] الخُنَّسُ, (in the Kur lxxxi. 15, S,) (tropical:) The stars; (S, K;) i. e., all of them; because they retire, or hide themselves, (تَخْنُسُ,) at setting; or because they become concealed in the day-time: (S:) or the planets: (S, K:) or the five stars, Saturn, Jupiter, Mars, Venus, and Mercury: (Fr, S, K, Jel:) because they return, (تَخْنُسُ, i. c., تَرْجِعُ, Jel,) in their course: (Fr, S, Jel:) when you see a star [thereof] in the end of a sign of the zodiac, it returns to the beginning of it: (Jel:) or because of their retrogression; for they are the erratic stars (الكَوَاكِبُ المُتَحَيَّرِةُ), which [at one time appear to] retrograde, and [at another time to] pursue a direct [and forward] course: (S:) or because they sometimes return (تخنس) in their course until they become concealed in the light of the sun: (TA:) or because they hide themselves, as the devil does at the mention of God. (K, TA.) ― -b3- And hence, i. e., from خَانِسٌ in the sense of مُتَأَخِّرٌ, the saying in a trad. of El- Hajjلj, الاـِبِلُ ضِمَّرٌ خِنَّسٌ, meaning, (assumed tropical:) [Camels are lean, and lank in the belly, and] patient of thirst. (TA.) ― -b4- And اللَّيَالِى الخُنَّسُ The three nights of the lunar month during which the moon retires [from view]. (TA.)
أَخْنَسُ أَخْنَسُ ذ [Having a camous, or camoys, nose;] having the configuration termed خَنَسٌ in the nose: (S, Msb, K:) [see خَنِسَ الأَنْفُ:] accord. to some, having a nose of which the bone is short and the end turning back towards its bone: (TA:) fem. خَنْسَآءُ: (S, Msb:) pl. خُنْسٌ. (S, A.) ↓ خَنَسٌ in its original application is in gazelles and bulls and cows: (TA:) all bulls and cows are خُنْس, (S, A, TA,) and so are all gazelles: (TA:) or ↓ خُنُسٌ, with two dammehs, (K,) but written by Sh خُنْسٌ, (TA,) is used to signify gazelles: and bulls or cows: (K:) and خَنْسَآءُ is an epithet applied to the wild cow: (K:) also أَخْنَسُ, to the tick: (Sgh, K:) and the lion; and so ↓ خِنَّوْسٌ; (K;) which last is an epithet so applied as relating to his face and his nose: (Fr, TA:) and the last, ↓ خنّوس, is also applied to a young pig: (As, TA:) or in this sense it is with ص: (Fr, TA:) and ↓ خَنَاسٌ is syn, with خِنَّوْسٌ. (TA.) ― -b2- [Hence,] خُنْسٌ is metaphorically applied [as an epithet] to arrows, in the following verse, describing a coat of mail: لَهَا عُكَنٌ تَرُدُّ النَّبْلَ خُنْسًا وَتْهْزَأُ بِالْمَعَابِلِ وَالْقِطَاعِ [It has folds which repel the arrows turned up at the points, and mock at the broad and long, and the small and broad, arrow-heads]. (TA.) ― -b3- قَدَمٌ خَنْسَآءُ A foot flat in the hollow part of the sole, and fleshy. (TA.)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٠١خَنَسَ
خَنَسَ I , U ( n. ac. خَنْس 1 , خُنَاْس 24 , خُنُوْس 27 ),
a. Remained behind, in the rear; held, hung back; retreated, receded.
b. Hid, hid himself.
خَنِسَ
خَنِسَ A ( n. ac. خَنَس 4 ),
a. Was turned up, camous, snub ( nose ).
خَنَّسَ
خَنَّسَ II ,
a. Hid, concealed.
أَخْنَسَ
أَخْنَسَ IV ,
a. Made to go back, recede.
b. Kept back; hid.
c. Left behind.
تَخَنَّسَ
تَخَنَّسَ V
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٠٬٧٠٠خنس
خَنَسَ - يَخْنُسُ (خَنَسَ - يَخْنِسُ) - خَنّاس - خَنَّأسَة - خُنَّس
خَنَسَ - يَخْنُسً + الكائن: ينقبض ويتراجع فيستقر في موقع غير ظاهر ولا بارز ليتوارى ويختفى
خَنّاس: على وزن "فـَعـَّال": اسم فاعل مبالغة من " خَنَسَ - يَخْنُسً ": من يقوم بفعل " خَنَسَ - يَخْنُسً " على وجه التكرار والمبالغة
خَنَّأسة: مؤنث " خَنّاس "
خُنَّس: جمع " خَنَّأسة
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣ (الإجمالي: ٥)
الآيات التي ورد فيها(٢)
مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ
Sinsi
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خنس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كمن, غيب, ستر |
| Zıt Kök | ظهر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın geri çekilmesi, büzülüp içeri kaçması ve görünürken aniden gizlenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Ayartıcı güçlerin veya gök cisimlerinin belirip ardından geriye sinerek örtünmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Etkisini açık cepheden değil, varlık-yokluk salınımı ve geri çekilme taktiğiyle yürüten dinamik süreç |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca durağan bir "gizlenme" veya pasif "pusuda bekleme" sanıp, bünyesindeki geri çekilme, büzülme ve fırsat bulunca tekrar ortaya çıkma hareket döngüsünü gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خن | İçeri çekilme, burun veya boğaz boşluğuna doğru genizsel bir daralma ve bastırılma yaşama; nitekim خنق kökünde nefesin boğazda sıkışıp boğulması, خنزر kökünde basık burunlu ve dar gözlü bedensel yapı mevcuttur | س | Çekirdekteki içe doğru kapanma ve daralma hareketine sürtünme, pürüzsüz kayma ve sinsice geriye doğru çekilip saklanma niteliği kazandırmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar ayracı (türetme imge); perdeleme, ayrılma ve dış etkenlere karşı kendini sınırlama | Eylemin bir sınır gerisine çekilmesini ve dış gözlerden bir perde arkasına çekilerek ayrışmasını simgeler |
| ن | Filiz veya su yılanı; akışkan kıvrılma, esneklik, canlı ve ani yön değiştirme | Hareketin katı ve hantal değil; kıvrak, esnek, hızla bükülüp içeri kaçabilen dinamizmini temsil eder |
| س | Diken veya destek; tutunma, gizil saplanma ve pusu kurma | Geri çekilen unsurun yok olmadığını, uygun zeminde tutunup beklemeye devam ettiğini gösterir |
| خنس | Bir sınırın gerisine kıvrılarak çekilme ve dipte tutunarak gizlenme | Bir varlığın karşı güç veya aydınlık karşısında geriye doğru büzülüp gizlenmesi, ardından temas anını beklemek üzere örtünmesi eylemini bütünleştirir |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Burnun kemik kısmının içeri doğru basık olması, burun ucunun kalkık durup kökün içeri çekilmesi (el-ahnes). Burun kökünün içe basıklığı yabani sığır ve ceylanlarda görülen doğal bir anatomik çekilmedir. Buradan hareketle bir canlının hızla kendi yuvasına, ini içine büzülüp geriye kaçmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde yavrusunu kaybedip kumluk vadide dönüp dolaşan ve burnu basık yabani sığırın tasvirinde bu kök kullanılır: خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم / عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde ordudan veya topluluktan gizlice arkaya kayıp sıvışan kimse için kullanılır. Nitekim el-Ba‘îs bir beytinde sarp yolların arkada kalıp geride kaybolmasını şöyle tasvir eder: وصهباء من طول الكلال زجرتها / وقد جعلت عنها الأحزة تخنس |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Batı Sami ve genel Afro-Asyatik dil katmanında kökün doğrudan /ḫ-n-s/ biçimindeki yansıması belirgin bir şekilde Arapça havzasında semantik zenginliğe ulaşmıştır. İbrânîce ve Süryânîce gibi Kuzeybatı Sami dillerinde burun basıklığı veya içe çekilme eylemi fonetik olarak farklı köklerle karşılansa da, Arapçada خنس kökü içe büzülme, gerileme, boyun eğip sinme dairesinde özelleşmiştir. Arapçadaki birincil morfolojik çekirdek, hayvanın burnunun içe çekilmesi ve ardından canlının tehlike karşısında geriye adım atıp gizlenmesi (istihfâ) hattında yürür. Kökün temel Sami karakteri, görünür durumdan görünmez veya girintili duruma geçişi bildiren dinamik bir içe göçme hareketidir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Basıklık, gerileme, örtünme | Kökün aslı burun kemiğinin basıklığı ve geride kalmasıdır; buradan insanın veya hayvanın geriye sıvışıp saklanmasına geçmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İçe çekilme ve büzülme semantiği | Kuzeybatı Sami dillerindeki kök akrabalıkları daha ziyade daralma ve gizlenme matrisinde paralellik arz eder | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışında spekülatif olmayan doğrudan bir köken akrabalığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خنس | Anlamlı | Geri çekilme, büzülme | Karşı etkiyle geriye kaçıp saklanma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خسن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur’an’da geçmez |
| نخس | Anlamlı | Dürtme, kışkırtma | Bineği veya bir şeyi sivri uçlu bir aletle arkadan dürtüp hızlandırma | Kur’an’da geçmez |
| نسخ | Anlamlı | İptal etme, nakletme | Bir şeyin yerine başkasını getirme veya bir metni aynen aktarma | Kur’an’da geçer |
| سخن | Anlamlı | Sıcak olma | Isının yükselmesi, suyun veya havanın ısınması | Kur’an’da geçmez |
| سنخ | Anlamlı | Kök salma, yerleşme | Dişin veya ağacın kökünün derine oturması, bozulup kokuşma | Kur’an’da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خنس | Merkez | Gizlenme, gerileme | Görünürken ani bir etkiyle büzülüp geriye çekilerek gizlenme | Belirip ardından sinsice içeri kaçma eylemidir |
| كمن | Komşu | Pusuda bekleme | Hareketsiz kalarak avını veya hasmını gözetlemek üzere gizlenme | Önceden tertiplenen durağan pusuyu bildirir; ani geri çekilme içermez |
| غيب | Komşu | Gözden kaybolma | Bir şeyin duyulur sahanın dışına çıkması, uzakta kalarak görünmemesi | Algı alanından uzaklaşmayı anlatır; geriye büzülme şartı yoktur |
| ستر | Komşu | Örtünme, perdeleme | Bir engelin veya örtünün arkasında kalarak saklanma | Dışsal bir vasıta ile örtülmeyi ifade eder |
| ظهر | Zıt | Açığa çıkma, üstte olma | Varlığın bütün açıklığıyla meydana çıkması, galebe çalması | Gizlenmenin ve geriye çekilmenin tam karşıtıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خنس | Geri çekilip gizlenme | Bir etki karşısında büzülerek geriye kaçma ve saklanma | Kesin |
| Latince | Recedere, subducere | Geri çekilmek, gizlice sıvışmak | Mekânsal olarak geriye gitmeyi karşılar ancak burun basıklığı veya fıtri büzülme nüansını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Recede, slink away, lurk | Geri çekilmek, sinmek, pusmak | Karşı güç anında geriye kayıp fırsat kollama dinamiğini kısmen verir | Güçlü |
| Almanca | Zurückweichen, sich verkriechen | Geri adım atmak, pusuya sinmek | Görünür alandan kovulunca kendi kabuğuna veya kuytusuna çekilmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Se retirer, s'esquiver | Çekilmek, sinsice sıvışmak | Hızlı ve fark ettirmeden ortamdan geri kayma boyutunu anlatır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْخَنَّاسِ | İlahî zikir karşısında sinip büzülen, gaflet anında geri dönüp vesvese veren ayartıcı | İnsanın iç dünyasına yönelik şeytani fısıltının geri çekilme ve saldırma mekanizması bağlamında (Nâs 114:4) |
| بِالْخُنَّسِ | Gündüz ışığında görünmez olup gece yörüngesinde geri dönerek beliren veya yörüngesinde geri hareket (retrograd) yapan gök cisimleri | Kozmik intizam ve ilahî kudret yeminleri bağlamında yıldızların veya gezegenlerin hareketi (Tekvîr 81:15) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın tabiatı ve vesvesenin mahiyeti | Şeytanın insan kalbine müdahalesinin mutlak bir cebir mi yoksa zikir ile defedilen zayıf bir sinme hali mi olduğu | Hakiki ontolojik bir üstünlüğün değil, zikirden kaçan zayıf ve sinsi bir geri çekilmenin adı olması |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök fıkıh literatüründe müstakil bir teknik terim veya hüküm kaynağı olarak kullanılmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kozmolojik varlıklar ve şeytani vasıflar | Tekvîr suresindeki yıldızların güneş ışığında gizlenmesi veya gerileyen gezegenler ile Nâs suresindeki fısıldayıcının niteliği | Işığın gelmesiyle görünmez olma ve Allah anıldığında küçülüp saklanma ortak paydası |
| Hadis | Zikir ve istiâzenin psikolojik tesiri | Kulun Allah'ı andığında şeytanın büzülüp uzaklaşması, zikirden gafil kaldığında ise kalbe yanaşması tasviri | Zikir ile hasıl olan ani manevi kalkanın ayartıcıyı geri püskürtmesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve niyet muhafazası | Zikir kalkanı karşısında günah dürtüsünün büzülmesi | İnsanın içsel direncini diri tutarak kötülüğü geriletme | İlahî hatırlayış hasıl olduğunda kötülük merkezinin açık cephe kuramayıp geri çekilmesidir | Kesin |
| İlmi | Astronomi ve optik gözlem | Gök cisimlerinin periyodik görünürlük salınımı | Işık ve yörünge hareketine bağlı periyodik örtünme | Güneş ışığının yıldızları örtmesi veya gezegenlerin gerileme hareketiyle gözlem alanından çıkmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Gayrinizami harp ve sinsi muhalefet | Vur-kaç veya baskı karşısında yeraltına çekilme | Güç dengesi aleyhe döndüğünde sinip zemin kollama | Otorite baskınken gizlenen, otorite boşluğunda derhal fitneye başlayan yıkıcı unsurların taktiğidir | Güçlü |
| İktisadi | Piyasada spekülatif sermaye hareketleri | Kriz anında sermayenin likiditeye veya kayıt dışına kaçışı | Risk belirdiğinde piyasadan çekilip belirsizlikte geri dönme | Sermayenin şeffaf denetim karşısında sinmesi, zafiyet anında haksız kazanç için tekrar ortaya çıkmasıdır | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve periyodik sönümleme | Bir dalganın veya parçacığın dış bir manyetik alan uygulandığında geri basıp sönümlenmesi, alan kalktığında eski genliğine dönmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pasif-agresif geri çekilme veya örtük direnç | Açık çatışmayı göze alamayan failin otorite varken itaat eder görünüp sinmesi, denetim zayıfladığında yıkıcı etkisini sürdürmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten türeyen kelimelerin yalnızca "sinsi bir dedikoducu" ya da masalsı bir varlığın durağan pususu olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün kozmik düzeyde yıldızların/gezegenlerin ışık ve yörünge salınımından, psikolojik düzeyde insanın fıtri zayıflıklarına sızan dinamik vur-kaç hareketine kadar uzanan geniş bir salınım dinamiği barındırması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytanın vesvesesini yenilmez ve sürekli bir kuşatma zannederek zikrin kovucu/püskürtücü gücünü hafife almak yahut kozmik ayetlerdeki kusursuz fiziksel dönüşümü sadece mitolojik bir anlatıya indirgemek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın şer odaklarını tanıtırken onların açık bir kudret gösterisiyle değil, büzülüp sinen, denetimsizlik anında ortaya çıkan geçici ve kaypak bir yapıya sahip olduğunu göstermesi bakımından hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İstiâze ve nefis terbiyesini konu edinen Nâs suresi ile varlığın kozmik düzenini ve peygamberlik vizyonunu temellendiren Tekvîr suresi ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şerrin ontolojik olarak hayır kadar güçlü ve bağımsız bir varlık olduğu vehmini yıkar; şerrin hakikat nuru veya zikir karşısında tutunamayıp geriye kaçan zayıf bir refleks olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir uzvun, özellikle burun kemiğinin içe basık olması; buradan hareketle canlının karşıdan gelen bir tesirle yuvasına büzülüp geriye doğru kaçması ve saklanması.
- Soyut anlamBir etken güç veya aydınlık zuhur ettiğinde varlığın görünürlük alanını terk ederek gizlenmesi, bu etkinin kalkmasıyla tekrar aktifleşmek üzere geriye çekilme döngüsü.
- Sistematik karşılıkAçık cephe savaşı veremeyen, baskın hakikat ve denetim karşısında anında gerileyen, fakat boşluk bulduğunda yeniden sızmaya çalışan döngüsel salınım dinamiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde gizlenme ve geri çekilme durumunu, dışsal aydınlatıcı veya kovucu etkiyi (örneğin ilahî zikri veya güneş ışığını), ise denetimsizlik ve gaflet düzeyini temsil eder. aktivasyon fonksiyonudur. etkisi maksimuma çıktığında sistem değerini alarak hızla geri çekilir ve örtünür; etkisi sıfırlandığında ise zayıflayan denetim ortamında () varlık yeniden ortaya çıkış fazına geçer. Model kökün içkin salınım hareketini ifade eder.