خنس
خ - ن - س
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١٣
Hennas : Hunus, hayvanın yuvası, yatağı anlamındadır. Hanese mastarı, kişilere sık sık gidip bir şey söyledikten sonra geri çekilmek, bir şeyi savunmadan tekrarlayarak başkasına kabul ettirmeye çalışmak demektir. Hennas mubalağalı ismi faildir. Türçeye “sinsi kişi” veya “dedikoducu” olarak çevrilebilir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hennas : Hunus, hayvanın yuvası, yatağı anlamındadır. Hanese mastarı, kişilere sık sık gidip bir şey söyledikten sonra geri çekilmek, bir şeyi savunmadan tekrarlayarak başkasına kabul ettirmeye çalışmak demektir. Hennas mubalağalı ismi faildir. Türçeye “sinsi kişi” veya “dedikoducu” olarak çevrilebilir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٠٣٠باب الخاء والسين والنون معهما
خ ن س، س خ ن، ن خ س، س ن خ، ن س خ مستعملات
خنس:
الخَنْسُ: انقباض قصبة الأنف، وعرض الأرنبة كأنف البقرة الخنساء، قال:
خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها
والتُرْكُ: خُنْسٌٌ. والخُنُوسُ: الانقباض والاستخفاء. و"الشيطان يوسوس في القلب، فإذا ذكر الله خَنَس"، أي: أنقبض.
الخُنَّسُ: الكواكب الخمسةُ التي تجري وتَخْنُس في مجراها حتى يخفى ضوء الشمس،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٥٩خَنَسَ عنه يَخْنُسُ بالضم، أي تأخَّر. وأخْنَسَهُ غيره، إذا خلَّفه ومضى عنه. والخَنَسُ: تأخُّر الأنف عن الوجه مع ارتفاعٍ قليل في الأرنبة. والرجل أَخْنَسُ، والمرأةُ خَنْساءُ. والبقر كلُّها خُنْسٌ. والخَنَّاسُ: الشيطان لأنّه يَخْنِسُ إذا ذُكر الله عزّ وجلّ. والخُنّسُ: الكواكب كلُّها، لإنّها تَخْنِسُ في المغيب أو لأنَّها تَخْفى بالنهار. ويقال: هي الكواكب السّيارةُ منها دونَ الثابتة. ويقال سمِّيت
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٬٥٤٥خ س ن
خنس ، نخس ، نسخ ، سخن ، خسن ، سنخ : مُسْتَعْمَلةٌ .
خنس : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال :
الْخُنُسُ مَأْوَى الظِّباء .
قال : والخُنسُ : الظِّبَاءُ أَنْفُسُها .
وقال الليث : الْخَنْسُ انقباضُ قصبةِ
الأنفِ ، وعِرَضُ الأرنبة ، وأَنفُ البقر
أخنَسُ لا يكون إلا هكذا ، والبقرَةُ
خنساءُ ، والتُّرْكُ خُنْسٌ .
قال : والخُنوسُ : الانقباضُ والاستخفاءُ
يقال : خَنَسَ من بين القوم ، وانْخَنَسَ .
وفي الحديث
خ س ن خنس ، نخس ، نسخ ، سخن ، خسن ، سنخ : مُسْتَعْمَلةٌ . خنس : ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ قال : الْخُنُسُ مَأْوَى الظِّباء . قال : والخُنسُ : الظِّبَاءُ أَنْفُسُها . وقال الليث : الْخَنْسُ انقباضُ قصبةِ الأنفِ ، وعِرَضُ الأرنبة ، وأَنفُ البقر أخنَسُ لا يكون إلا هكذا ، والبقرَةُ خنساءُ ، والتُّرْكُ خُنْسٌ . قال : والخُنوسُ : الانقباضُ والاستخفاءُ يقال : خَنَسَ من بين القوم ، وانْخَنَسَ . وفي الحديث : ) ( الشَّيْطَانُ يُوَسْوِسُ لِلْعَبْدِ فَإِذَا ذَكَرَ الله خَنَسَ ) ( _ أي : انقبض منه . قلت : وهكذا قال الفرّاء _ في قول الله جلّ وعزّ : ( من شر الوسواس الخناس ( [ النَّاس : 4 ] . قال : إبليسُ يُوَسْوس في صُدور الناس فإذا ذُكِرَ الله خَنَس . قلت : وخنَسَ في كلام العرب _ يكون لازماً ومتعدِّياً . يقال : خَنَسْتُ فلاناً فَخَنَسَ _ أي أَخَّرْتُهُ فتأَخرَ ، وقَبَضْتُه فانقبضَ ، وأَخنَسْته : أكثرُ . ورَوَى أبو عبيد _ عن الفرَّاء والأُمويِّ _ : خَنَسَ الرجلُ _ تَأَخَّر _ يَخْنُسُ ، وأَنَا أَخْنَسْتُهُ _ بالألف . وهكذا قال ابن شُمَيْل _ في حديثٍ رواه _ : ) ( يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ فَيَخْنِسُ بِالْجَبَّارِينَ في النَّارِ ) ( . قال شمر : قال ابن شُمَيْل : يريدُ : تَدْخُلُ بِهمْ في النَّار ، ويقَال : خَنَسَ به _ أي : وَرَاهُ ، ويقالُ : تَخْنِسُ بهم _ أي : تَغِيب بهم . قال : وخَنَسَ الرجُلُ _ إذا تَوَارَى وغَابَ ، وأَخْنَسْتُهُ أنا _ أي : خَلَّفْتُهُ . قال : وقال الفرَّاء : أَخْنَسْتُ عنه بعضَ حقّهِ . وأنشدني أبُو بَكْرٍ الإيَادِيُّ لشاعر _ قَدمَ على النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فأنشدَه هذه الأبياتَ التي فيها : وَإِنْ دَحَسُوا بِالشَّرِّ فَاعْفُ تَكرُّماً وَإِنْ خَنَسُوا عَنْكَ الْحَدِيثَ فَلاَ تَسَلْ وهذا حُجَّةٌ لمَنْ جَعَل : ) ( خَنَسَ ) ( وَاقِعاً . ومما يدُلُّ على صحة هذه اللُّغة ما روَيْنَا عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ) ( الشَّهْرُ هَكَذَا ، وَهَكَذَا ، وَهَكَذَا ، وَخَنَسَ إِصْبَعَهُ في الثَّالِثَةِ ) ( ، أي : قَبَضها يُعَلِّمُهُمْ أَنَّ الشهر يكون تسعاً وعشرين . وأنشد أبو عبيد في ) ( أَخْنَسَ ) ( وهي اللُّغَةُ المعْرُوفَةُ : إِذَا مَا الْقلاَسِي وَالْعَمَائِمُ أَخْنَسَتْ فَفِيهِنَّ عَنْ صُلْعِ الرِّجَالِ حُسُورُ وسمعتُ عُقَيْلِيّاً يقولُ لخادمٍ له _ كان معه في طريقٍ فتخلَّفَ عنه _ : لِمَ خَنَسْتَ عَنّي ؟ ، أراد : لِمَ غِبْتَ وتخلَّفْتَ ؟ ؟ وقال الأصمعيُّ : الْخَنَسُ _ في الأنفِ _ تَأَخُّرُ الأرْنَبَةِ في الْوَجْهِ ، وقِصَرُ الأنفِ . وقال الزَّجَّاج : في قول الله جلّ وعزّ : ( فلا أقسم بالخنس الجوار الكنس ( [ التكوير : 15 ، 16 ] . قال أكثَرُ أهل التفسير في ) ( الْخُنَّسِ ) ( : إِنَّها النُّجُومُ ، وخنُوسُها أنَّها تَغيبُ وتَكْنِسُ تَغِيبُ أيضاً ، كما يَدْخُلُ الظَّبْيُ في كِنَاسِه . قال : والْخُنَّسُ جَمْعُ خَانِس ، تَسْتَتِرُ كما تَكْنِسُ الظّبَاءُ . قال : وقال الفرَّاء : الْخُنَّسُ : هي النُّجُومُ الخمسة _ تَخْنِسُ في مَجْرَاها وتَرْجِعُ ، وتَكْنِسُ كما تَكْنِسُ الظِّبَاء . قال : وهي بَهْرَامُ وزُحَلُ وعُطَارِدُ والزّهَرَةُ والمُشْتَرِي . أبو عبيدة : فَرَسٌ خَنُوسٌ ، وهو الذي يَعْدل _ وهو مُسْتَقِيم _ في حُضْرِه ذاتَ اليمين وذاتَ الشِّمال ، وكذلك الأُنْثى بغير هاء ، والْجَمِيعُ : خُنُسٌ ، والْمَصْدَرُ الْخَنْسُ _ بسكون النُّون . وقال الفرَّاء : الْخِنَّوْسُ _ بالسِّينِ _ : من صِفَاتِ الأسَد في وجهه وأنفه ، وبالصَّادِ _ وَلَدُ الخِنْزِيرِ . سخن : قال الليث : السُّخْنُ نَقِيضُ البارد تقول : سَخُنَ الْمَاءُ سُخُونةً وأَسْخَنْتُهُ إسْخاناً ، وسَخَّنْتُه تَسْخِيناً فهو سُخْنٌ وسَخِينٌ ومُسَخَّنٌ ورجُلٌ سَخِينُ الْعَيْن وقد سَخُنَتْ عينُه سُخْنَةً وسُخُوناً . ويقال : سَخنَتْ ، وهو نَقِيضُ قَرَّتْ . أبو عبيد _ عن الكسائيِّ _ : يومٌ سُخْنٌ وسَاخِنٌ وسَخْنَانٌ ، ولَيْلَةٌ سُخْنَةٌ وسَاخِنَةٌ ، وسَخْنَانَةٌ ، وقد سَخَنَ يومُنا يَسْخُنُ . وبعضهُم يقول : سَخُنَ ، وسَخِنَتْ عينُهُ _ بالكسر _ تَسْخَنُ . شمِرٌ _ عن ابن الأعرابيِّ _ إنِّي أجد سَخْنَةً _ أي حُمَّى . ويقالُ سَخِنَتْ عَينُه _ من حرارةٍ _ تَسْخَنُ سُخْنَة . وأنشد : إذَا الْمَاءُ مِنْ حَالِبَيْهِ سَخِن قال : وسَخِنَتِ الأَرْضُ وسَخُنَت ، وأَمَّا سَخِنَتِ العَيْنُ فبالكَسْر لا غَيْرُ . ثعلب _ عن ابن الأعرابي _ : يَوْمٌ سُخَاخِينُ ، مِثلُ سُخْنٍ . وأنشد : حُبّاً سُخاخِينَ وحُبّاً بَارِدَا ) ( سُخَاخِينُ ) ( : يؤذي ، و ) ( بارِدٌ ) ( : يَسْكُنُ إلَيْه قَلْبي . وأخبرني المنذريُّ _ عن أبي الْهَيْثَم _ أنه قال _ عن أعرابيٍّ _ : السَّخِينَةُ دَقِيقٌ يُلْقَى على ماءٍ ، أو عَلَى لَبَنٍ ، فيُطبَخُ ثم يؤكلُ بتَمْرٍ ، أو يُحْسَى . قال : وهي السُّخُونَةُ أيضاً . وقال ابن السِّكِّيت : السَّخِينَةُ : التي ارتفعَتْ عن الْحَسَاءِ ، وثَقُلَت أن تُحْسَى ، وهما دُونَ العَصِيدَةِ . قال : وإنّما يأكلونَ السخِينَةَ في شِدَّة الدَّهْرِ ، وغَلاَءِ السِّعْرِ ، وعَجَفِ المَالِ . وقال غيرُه : السَّخِينَةُ تُعْمَلُ من دَقِيقٍ وسمْنٍ ، وبِهَا عُيِّرَتْ قُرَيْشٌ فسُمِّيَتْ سَخِينَة . وقال كَعْبُ بنُ مالكٍ الأنصاريُّ : زَعَمَتْ سِخِينَةُ أَنْ سَتَغْلِبُ رَبَّهَا وَلَيْغْلَبَنَّ مُغَالِبُ الْغَلاَّبِ والمِسْخَنَةُ : قُدَيْرَةٌ كأنَّها تَوْرٌ . قالَهُ أبو عبيدٍ عن الكسائيِّ . وقال ابن شميل : هي الصَّغِيرةُ التي يُطْبَخُ فيها للصَّبيِّ . ويقال : سَخَنَتِ الدَّابَّة ، وذلك إذا أُجْرِيتْ فسَخُنَ عِظَامُهَا وخَفَّت في حُضْرِهَا ، ومنه قول لَبِيدٍ : حَتّى إذَا سَخَنَتْ وَخَفَّ عِظَامُهَا ويروى : سَخِنَتْ . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) : ) ( أنَّهُ بَعَثَ سَرِيَّةً ، فَأَمَرَهُمْ أَنْ يمْسَحُوا عَلَى المُشَاوِذِ وَالتَّسَاخِينِ ) ( . قال أبو عُبيد : التَّسَاخِينُ : الْخِفَافُ . وقال أبو عمرو : قال المبرِّدُ : واحد التَّسَاخِينِ تَسْخَانٌ وتَسْخَنٌ . قال : وقال ثعلبٌ : ليس للتَّسَاخِين واحد منْ لَفْظها _ كالنِّسَاءِ . . . لا واحد لها من لفظها . وقال ثعلب _ عن ابن الأعرابيِّ _ : هو المِعْزَقُ والسِّخِّينُ . قلت : وَسمعتُ غيرَ واحد من أعراب بني سعد يقولون لِلْمَرِّ الذي يُعمل به في الطِّينِ : السِّخِّينُ ، وجَمْعُه السَّخَاخِينُ . وقال أبو عمرو : يقال للسِّكِّينِ : السَّخِينَةُ والشِّلْقَاءُ . قال : والسَّخَاخِينُ سَكاكِينُ الجَزَّار . قال : وماءٌ سَخِيمٌ وسَخِينٌ _ للَّذِي لَيْسَ بِحاَرٍّ ولا بَارِدٍ . وأنشد : إنَّ سَخِيمَ الْمَاءِ لَنْ يَضِيرا اللحياني : إني لأَجِدُ سُخْنَةً وسِخْنَةً وسَخْنَةً ، وسَخْنَاء _ ممدودٌ _ كلُّ ذلك من حَرَارَةِ الْحُمَّى . خسن : أهمله الليث . ورَوَى أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال : أَخْسَنَ الرجُلُ _ إذا ذَلَّ بَعْدَ عِزٍّ . نخس : قال الليث : النَّخْسُ تَغْرِيزُك مؤخَّرَ الدَّابَّة أو جَنْبَهَا بعوُدٍ أو غَيْرِه . وقيل للنَّخَّاسِ : نَخَّاسٌ _ لنَخْسِهِ الدَّوَابَّ حتَّى تنْبَسِط وفِعْلَهُ : النَّخَاسَةُ . ويقال لابن زَنْيَةٍ : ابنُ نَخْسَةٍ . وقال الشَّمَّاخ : أَنَا الْجِحَاشِيُّ شَمَّاخٌ وَلَيْسَ أَبِي لِنَخْسَةٍ _ لِدَعِيٍّ غَيْرِ مَوْجُودِ أي : متروكٍ وحْدَه ، ولا يقال منْ هذا : وَحْدَهُ . ويقال : نَخَسُوا بِفُلاَن ، إذا هَيَّجُوهُ وأَزْعَجُوهُ ، وكذلك إذا نَخَسُوا دَابَّتَه وطرَدُوه . وأنشد : النَّاخِسينَ بِمَرْوَانٍ بِذِي خَشَبِ والمُقْحِمين عَلَى عُثْمانَ في الدَّارِ أي : نَخَسُوا به مِنْ خَلْفِه حتى سَيَّرُوهُ من البلاد مَطْروداً . أبو عبيد _ عن الأصمعي _ : إذا صُبَّ لبَنُ الضأْنِ على لبن المَاعِز فهوالنَّخِيسَةُ . وقال أبو زيدٍ : مِثْلَه . وقال الليث : النَّخِيسةُ : الزُّبْدَةُ . قال : والنِّخَاسُ دَائِرَتانِ تكُونان في دَائِرَة الْفَخِذَيْنِ _ كدائرة كَتِفِ الإنسان . والدَّابَّةُ مَنْخُوسَةٌ : يُتَطَيَّرُ منها . وقال أبو عبيدة : ومن دوائر الْخَيْل النَّاخِسُ ، وهي التي تَكُون على الجَاعِرَتَيْن إلى الفَائِلَيْنِ . قال : والنَّاخِسُ جَرَبٌ يكون عند ذَنَب البعير ، فهو مَنْخُوسٌ . أبو عبيد ، عن أبي زيد : إذا اتَّسعت البَكَرَة أو اتسع خَرْقُها عنها : قيل : أَخَقَّتْ إخْقاقاً فانْخَسُوها نَخْساً ، وهو أن يسُدَّ ما اتَّسَعَ منها بخشبةٍ أو بحجَرٍ أو بغيره . وقد نَخَسَ يَنْخَسُ . وقال الليث : هي النَّخَاسَةُ . . للرُّقعة تدخُلُ في ثَقْبِ المِحْوَرِ إذا اتسع . وقال غيره : النَّخُوسُ من الوُعُولِ الذي يَطُولُ قَرْناه حتى يَبْلُغا ذَنَبَهُ وإنَّما يكون ذلك في الذكور . وأنشد : يَا رُبَّ شَاةٍ فَارِدٍ نَخوسِ وَبَكَرَةٌ نِخِيسٌ _ إذا اتسع ثَقْبُ محْوَرها ، فنُخِسَت بِنِخَاسٍ . وأنشد : دُرْنَا وَدَارَتْ بَكْرَةٌ نَخيسُ لا ضَيْقَةُ المجرَى وَلاَ مَرُوسُ وقال أبو سعيد : قال أعرابي : رأَيْتُ غُدْرَاناً تَنَاخَسُ ، وهي أن يُفْرِغَ بَعْضُها في بَعْض كَتَنَاخُسِ الغنَم ، إذا أصابها البرْدُ فاستدفأ بعضها ببعضٍ . سنخ : قال الليث : السِّنْخُ أصْلُ كلِّ شيء ، وسِنْخُ السِّكِّينِ طَرَفُ سِيلانِهِ الدَّاخلِ في النِّصاب . وأَسْنَاخُ الثَّنايا : أُصُولُها . وَرَجَعَ فُلانٌ إلى سِنْخِ الكَرَم أو إلى سِنْخِه الْخَبِيثِ وسِنْخُ الكلمة أَصْلُ بنائها . أبو عبيد _ عن الفَرَّاء _ : سَنَخَ فلان في العلم يَسْنَخُ سُنُوخاً ، إذَا رَسَخَ فيه . وسَنِخَ الطعام يَسْنَخُ ، وَزَنِخَ يَزْنَخُ _ إذا تَغَيَّرَ وأَنْتَنَ ، فهو سَنِخٌ وزَنِخٌ . نسخ : قال الله جلّ وعزّ : ( مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا ( [ البَقَرَة : 106 ] . قال أبو إسحاق الزَّجَّاجُ : النَّسْخُ في اللغة : إبْطَالُ شيء وإقامَةُ آخَرَ مُقَامَه . والعرب تقول : نَسَخَتِ الشمسُ الظِّلَّ والمعنى أذهبت الظِّلَّ وحلَّت محله . وقال غيرُه _ في مُنَاسَخَةِ الفَرَائض وتَنَاسُخ الورثة _ : وهو مَوْتُ ورثة بعد ورثة وأصلُ الميراث قائمٌ لم يُقْتَسَمْ . وكذلك تَنَاسُخُ الأَزْمِنة والقَرْنِ بعدَ القَرْنِ . والنَّسْخُ اكتتابك كِتاباً عن كِتابٍ حَرْفاً بحرف . تقول : نَسَخْتُهُ وانْتَسَخْتُه ، فالأصلُ نُسْخَةٌ ، والمكتوبُ منه نسخة _ لأنه قام مَقَامَه والكاتب نَاسِخٌ ومُنْتَسِخٌ . وقال الليثُ : النَّسْخُ أن تُزَايل أمْراً كان من قبلُ يُعْمَلُ به ثم تَنْسَخُه بحادثٍ غَيْرِه . وقال الفرَّاء : النَّسْخُ أن يُعْمَل بالآية ثم تُنْزَلُ آيةٌ أُخْرى فيُعَمَلُ بها ، وتُتْرَكُ الأُولى . وقرأ عبد الله بن عامر ) ( مَا نُنْسِخْ مِنْ آية ) ( . بضَمِّ النُّون _ يعني ما نُنْسِخُكَ مِن آية والقراءة الجيِّدةُ ) ( مَا نَنْسَخْ مِنْ آية ) ( بفتح النّون . أبو العباس _ عن ابن الأعرابي _ قال : النَّسْخُ تبديل الشيء من الشيء . وهو غَيرهُ . والنَّسْخُ نقل الشيء من مكانٍ إلى مكانٍ ، وهُوَ هُوَ . وقال أبو تراب : قال الفراء وأبو سعيد : مَسَخه الله قرداً ، ونَسخَهُ قِرْداً : بمعنىً واحد . وقال أبو عُمَرَ : حضَرْتُ أبا العباسِ يوماً فجاء رجُلٌ معه كتابُ الصَّلاة ، في شَطْرٍ جُزْءٌ ، والشّطْرُ الآخرُ بياضٌ فقال له : إذا حَوَّلْتُ هذا المكتوبَ إلى الجانب الآخر فأيُّهُما كِتَابُ الصلاة ؟ فقال أبو العباسِ : هما جميعاً كتاب الصلاة لا هذا أَوْلَى به مِنْ هذا ، ولا هذا أَوْلَى به من هذا .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬١٦٥(باب الخاء والنون وما يثلثهما)
(خنب) الخاء والنون والباء أصلٌ واحد، وهو يدلُّ على لِينٍ ورَخاوةٍ. ويقال جاريةٌ خَنِبةٌ: رخِيمَةٌ غَنِجة. ورجل خِنّاب، أي ضَخْمٌ في عَبَالَةٍ. وحكى بعضُهم عن الخليل أنّه قال: هو خِنَّأْبٌ مكسور الخاء شديدةُ النّون مهموزة. وهذا إنْ صح عن الخليل فالخليلُ ثقةٌ، وإلا فهو على ما ذكرناه من غير همز. ويقال الخِنَّاب من الرجال: الأحمق المتصرِّف، يختلج هكذا مرَّةً وهكذا
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٠٩- قوله تعالى: ﴿من شر الوسواس الخناس﴾ [الناس/4]، أي: الشيطان الذي يخنس، أي: ينقبض إذا ذكر الله تعالى، وقوله تعالى: ﴿فلا أقسم بالخنس﴾ [التكوير/15]، أي: بالكواكب التي تخنس بالنهار، وقيل: الخنس هي زحل والمشتري والمريخ لأنها تخنس في مجراها (راجع هذه الأقوال في الدر المنثور 8/431)، أي: ترجع، وأخنست عنه حقه: أخرته.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٢٨خ ن س
خنس الرجل من بين القوم خنوساً إذا تأخر واختفى وخنّسته أنا وأخنسته.
وأشار بأربـع وخنـس إبهامـه ومنـه الخنـاس.
وفـي الحديـث " الشيطان يوسوس إلى العبد فإذا ذكر الله خنس " ومن المجاز: خنس الكوكب: رجع " فلا أقسم بالخنس " وخنس عني حقّي وأخنسه: أخّره وغيّبه.
وخنس الطريق عنا إذا جازوه وخلّفوه وراءهم.
قال البعيث: وصهباء من طول الكلال زجرتها وقد جعلت عنها الأحزة تخنس
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٥٧٧الخُنُوس: الانقباضُ والاستخفاء. خَنَسَ من بين أَصحابه يَخْنِسُ ويَخْنُسُ، بالضم، خُنُوساً وخِناساً وانْخَنَس: انقبض وتأَخر، وقيل: رجع. وأَخْنَسَه غيره: خَلَّفَه ومَضَى عنه. وفي الحديث: الشيطان يُوَسْوِسُ إِلى العبد فإِذا ذكَرَ اللَّه خَنَسَ أَي انقبض منه وتأَخر. قال الأَزهري: وكذا قال الفراء في قوله تعالى: من شر الوسواس الخناس؛ قال: إِبليس يوسوس في صدور الناس، فإِذا ذكر اللَّه خَنَسَ، وقيل: إِن
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٦٠٤* خ ن س * * خَنَسَ * عنه تأخر وبابه دخل و * أخْنَسَهُ * غيره أي خلّفه ومضى عنه و * الخَنّاسُ * الشيطان لأنه يخنس إذا ذُكر الله عز وجل و * الخُنَّسُ * الكواكب كلها لأنها تخنس في المغيب أو لأنها تخفى نهارا وقيل هي الكواكب اسيارة دون الثابتة وقال الفرّاء إن المراد بها في القرآن زحل والمشتري والمريخ والزهرة وعطارد لأنها تخنس في مجراها وتكنس أي تستتر كما تكنس الظباء فيالكناس سُميت خُنّسا لتأخرها لأنها
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٩٨٧خنس عنه يخنس، بالكسر ويخنس، بالضم، خنسا، بالفتح، وخنوسا، كقعود، وخناسا، كغراب: تأخر وانقبض، كانخنس واختنس، وبكليهما روي حديث أبي هريرة رضي الله عنه. وخنس زيدا: أخره. لازم متعد، نقله الصاغاني عن الفراء والأموي. وفي التهذيب: خنس، في كلام العرب، يكون لازما ويكون متعديا. يقال: خنست فلانا فخنس، أي أخرته فتأخر، كأخنسه، وهو الأكثر، والذي رواه أبو عبيد عن الفراء والأموي خلاف ما نقله الصاغاني عنهما.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٬٣٧٣خَنَسَ
1 خَنَسَ أخنس خنس , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. خَنُسَ , (S,) or خَنِسَ , (Mgh, Msb,) or both, (K,) inf. n. خُنُوسٌ, (A,) or خَنْسٌ, (Msb,) or both, (K, TA,) and خُنَاسٌ, (TA,) He went, or drew, back or backwards; receded; retreated; retired; or retrograded: or he remained behind; held back; hung back; or lagged behind: syn. تَأَخَّرَ: (S, A, Mgh, Msb, K:) عَنْهُ from him or it: (S, K:) or
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٠١خَنَسَ
خَنَسَ I , U ( n. ac. خَنْس 1 , خُنَاْس 24 , خُنُوْس 27 ),
a. Remained behind, in the rear; held, hung back; retreated, receded.
b. Hid, hid himself.
خَنِسَ
خَنِسَ A ( n. ac. خَنَس 4 ),
a. Was turned up, camous, snub ( nose ).
خَنَّسَ
خَنَّسَ II ,
a. Hid, concealed.
أَخْنَسَ
أَخْنَسَ IV ,
a. Made to go back, recede.
b. Kept back; hid.
c. Left behind.
تَخَنَّسَ
تَخَنَّسَ V
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٠٬٧٠٠خنس
خَنَسَ - يَخْنُسُ (خَنَسَ - يَخْنِسُ) - خَنّاس - خَنَّأسَة - خُنَّس
خَنَسَ - يَخْنُسً + الكائن: ينقبض ويتراجع فيستقر في موقع غير ظاهر ولا بارز ليتوارى ويختفى
خَنّاس: على وزن "فـَعـَّال": اسم فاعل مبالغة من " خَنَسَ - يَخْنُسً ": من يقوم بفعل " خَنَسَ - يَخْنُسً " على وجه التكرار والمبالغة
خَنَّأسة: مؤنث " خَنّاس "
خُنَّس: جمع " خَنَّأسة
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣ (الإجمالي: ٥)
الآيات التي ورد فيها(٢)
مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ
Sinsi
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خنس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كمن, غيب, ستر |
| Zıt Kök | ظهر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın geri çekilmesi, büzülüp içeri kaçması ve görünürken aniden gizlenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Ayartıcı güçlerin veya gök cisimlerinin belirip ardından geriye sinerek örtünmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Etkisini açık cepheden değil, varlık-yokluk salınımı ve geri çekilme taktiğiyle yürüten dinamik süreç |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca durağan bir "gizlenme" veya pasif "pusuda bekleme" sanıp, bünyesindeki geri çekilme, büzülme ve fırsat bulunca tekrar ortaya çıkma hareket döngüsünü gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خن | İçeri çekilme, burun veya boğaz boşluğuna doğru genizsel bir daralma ve bastırılma yaşama; nitekim خنق kökünde nefesin boğazda sıkışıp boğulması, خنزر kökünde basık burunlu ve dar gözlü bedensel yapı mevcuttur | س | Çekirdekteki içe doğru kapanma ve daralma hareketine sürtünme, pürüzsüz kayma ve sinsice geriye doğru çekilip saklanma niteliği kazandırmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar ayracı (türetme imge); perdeleme, ayrılma ve dış etkenlere karşı kendini sınırlama | Eylemin bir sınır gerisine çekilmesini ve dış gözlerden bir perde arkasına çekilerek ayrışmasını simgeler |
| ن | Filiz veya su yılanı; akışkan kıvrılma, esneklik, canlı ve ani yön değiştirme | Hareketin katı ve hantal değil; kıvrak, esnek, hızla bükülüp içeri kaçabilen dinamizmini temsil eder |
| س | Diken veya destek; tutunma, gizil saplanma ve pusu kurma | Geri çekilen unsurun yok olmadığını, uygun zeminde tutunup beklemeye devam ettiğini gösterir |
| خنس | Bir sınırın gerisine kıvrılarak çekilme ve dipte tutunarak gizlenme | Bir varlığın karşı güç veya aydınlık karşısında geriye doğru büzülüp gizlenmesi, ardından temas anını beklemek üzere örtünmesi eylemini bütünleştirir |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Burnun kemik kısmının içeri doğru basık olması, burun ucunun kalkık durup kökün içeri çekilmesi (el-ahnes). Burun kökünün içe basıklığı yabani sığır ve ceylanlarda görülen doğal bir anatomik çekilmedir. Buradan hareketle bir canlının hızla kendi yuvasına, ini içine büzülüp geriye kaçmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde yavrusunu kaybedip kumluk vadide dönüp dolaşan ve burnu basık yabani sığırın tasvirinde bu kök kullanılır: خَنْساء ضيعت الفرير فلـم يرم / عرض الشَّقائِقِ طوفها وبغامها |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde ordudan veya topluluktan gizlice arkaya kayıp sıvışan kimse için kullanılır. Nitekim el-Ba‘îs bir beytinde sarp yolların arkada kalıp geride kaybolmasını şöyle tasvir eder: وصهباء من طول الكلال زجرتها / وقد جعلت عنها الأحزة تخنس |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Batı Sami ve genel Afro-Asyatik dil katmanında kökün doğrudan /ḫ-n-s/ biçimindeki yansıması belirgin bir şekilde Arapça havzasında semantik zenginliğe ulaşmıştır. İbrânîce ve Süryânîce gibi Kuzeybatı Sami dillerinde burun basıklığı veya içe çekilme eylemi fonetik olarak farklı köklerle karşılansa da, Arapçada خنس kökü içe büzülme, gerileme, boyun eğip sinme dairesinde özelleşmiştir. Arapçadaki birincil morfolojik çekirdek, hayvanın burnunun içe çekilmesi ve ardından canlının tehlike karşısında geriye adım atıp gizlenmesi (istihfâ) hattında yürür. Kökün temel Sami karakteri, görünür durumdan görünmez veya girintili duruma geçişi bildiren dinamik bir içe göçme hareketidir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Basıklık, gerileme, örtünme | Kökün aslı burun kemiğinin basıklığı ve geride kalmasıdır; buradan insanın veya hayvanın geriye sıvışıp saklanmasına geçmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İçe çekilme ve büzülme semantiği | Kuzeybatı Sami dillerindeki kök akrabalıkları daha ziyade daralma ve gizlenme matrisinde paralellik arz eder | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışında spekülatif olmayan doğrudan bir köken akrabalığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خنس | Anlamlı | Geri çekilme, büzülme | Karşı etkiyle geriye kaçıp saklanma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| خسن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur’an’da geçmez |
| نخس | Anlamlı | Dürtme, kışkırtma | Bineği veya bir şeyi sivri uçlu bir aletle arkadan dürtüp hızlandırma | Kur’an’da geçmez |
| نسخ | Anlamlı | İptal etme, nakletme | Bir şeyin yerine başkasını getirme veya bir metni aynen aktarma | Kur’an’da geçer |
| سخن | Anlamlı | Sıcak olma | Isının yükselmesi, suyun veya havanın ısınması | Kur’an’da geçmez |
| سنخ | Anlamlı | Kök salma, yerleşme | Dişin veya ağacın kökünün derine oturması, bozulup kokuşma | Kur’an’da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خنس | Merkez | Gizlenme, gerileme | Görünürken ani bir etkiyle büzülüp geriye çekilerek gizlenme | Belirip ardından sinsice içeri kaçma eylemidir |
| كمن | Komşu | Pusuda bekleme | Hareketsiz kalarak avını veya hasmını gözetlemek üzere gizlenme | Önceden tertiplenen durağan pusuyu bildirir; ani geri çekilme içermez |
| غيب | Komşu | Gözden kaybolma | Bir şeyin duyulur sahanın dışına çıkması, uzakta kalarak görünmemesi | Algı alanından uzaklaşmayı anlatır; geriye büzülme şartı yoktur |
| ستر | Komşu | Örtünme, perdeleme | Bir engelin veya örtünün arkasında kalarak saklanma | Dışsal bir vasıta ile örtülmeyi ifade eder |
| ظهر | Zıt | Açığa çıkma, üstte olma | Varlığın bütün açıklığıyla meydana çıkması, galebe çalması | Gizlenmenin ve geriye çekilmenin tam karşıtıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خنس | Geri çekilip gizlenme | Bir etki karşısında büzülerek geriye kaçma ve saklanma | Kesin |
| Latince | Recedere, subducere | Geri çekilmek, gizlice sıvışmak | Mekânsal olarak geriye gitmeyi karşılar ancak burun basıklığı veya fıtri büzülme nüansını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Recede, slink away, lurk | Geri çekilmek, sinmek, pusmak | Karşı güç anında geriye kayıp fırsat kollama dinamiğini kısmen verir | Güçlü |
| Almanca | Zurückweichen, sich verkriechen | Geri adım atmak, pusuya sinmek | Görünür alandan kovulunca kendi kabuğuna veya kuytusuna çekilmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Se retirer, s'esquiver | Çekilmek, sinsice sıvışmak | Hızlı ve fark ettirmeden ortamdan geri kayma boyutunu anlatır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْخَنَّاسِ | İlahî zikir karşısında sinip büzülen, gaflet anında geri dönüp vesvese veren ayartıcı | İnsanın iç dünyasına yönelik şeytani fısıltının geri çekilme ve saldırma mekanizması bağlamında (Nâs 114:4) |
| بِالْخُنَّسِ | Gündüz ışığında görünmez olup gece yörüngesinde geri dönerek beliren veya yörüngesinde geri hareket (retrograd) yapan gök cisimleri | Kozmik intizam ve ilahî kudret yeminleri bağlamında yıldızların veya gezegenlerin hareketi (Tekvîr 81:15) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şeytanın tabiatı ve vesvesenin mahiyeti | Şeytanın insan kalbine müdahalesinin mutlak bir cebir mi yoksa zikir ile defedilen zayıf bir sinme hali mi olduğu | Hakiki ontolojik bir üstünlüğün değil, zikirden kaçan zayıf ve sinsi bir geri çekilmenin adı olması |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Kök fıkıh literatüründe müstakil bir teknik terim veya hüküm kaynağı olarak kullanılmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kozmolojik varlıklar ve şeytani vasıflar | Tekvîr suresindeki yıldızların güneş ışığında gizlenmesi veya gerileyen gezegenler ile Nâs suresindeki fısıldayıcının niteliği | Işığın gelmesiyle görünmez olma ve Allah anıldığında küçülüp saklanma ortak paydası |
| Hadis | Zikir ve istiâzenin psikolojik tesiri | Kulun Allah'ı andığında şeytanın büzülüp uzaklaşması, zikirden gafil kaldığında ise kalbe yanaşması tasviri | Zikir ile hasıl olan ani manevi kalkanın ayartıcıyı geri püskürtmesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve niyet muhafazası | Zikir kalkanı karşısında günah dürtüsünün büzülmesi | İnsanın içsel direncini diri tutarak kötülüğü geriletme | İlahî hatırlayış hasıl olduğunda kötülük merkezinin açık cephe kuramayıp geri çekilmesidir | Kesin |
| İlmi | Astronomi ve optik gözlem | Gök cisimlerinin periyodik görünürlük salınımı | Işık ve yörünge hareketine bağlı periyodik örtünme | Güneş ışığının yıldızları örtmesi veya gezegenlerin gerileme hareketiyle gözlem alanından çıkmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Gayrinizami harp ve sinsi muhalefet | Vur-kaç veya baskı karşısında yeraltına çekilme | Güç dengesi aleyhe döndüğünde sinip zemin kollama | Otorite baskınken gizlenen, otorite boşluğunda derhal fitneye başlayan yıkıcı unsurların taktiğidir | Güçlü |
| İktisadi | Piyasada spekülatif sermaye hareketleri | Kriz anında sermayenin likiditeye veya kayıt dışına kaçışı | Risk belirdiğinde piyasadan çekilip belirsizlikte geri dönme | Sermayenin şeffaf denetim karşısında sinmesi, zafiyet anında haksız kazanç için tekrar ortaya çıkmasıdır | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve periyodik sönümleme | Bir dalganın veya parçacığın dış bir manyetik alan uygulandığında geri basıp sönümlenmesi, alan kalktığında eski genliğine dönmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pasif-agresif geri çekilme veya örtük direnç | Açık çatışmayı göze alamayan failin otorite varken itaat eder görünüp sinmesi, denetim zayıfladığında yıkıcı etkisini sürdürmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten türeyen kelimelerin yalnızca "sinsi bir dedikoducu" ya da masalsı bir varlığın durağan pususu olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün kozmik düzeyde yıldızların/gezegenlerin ışık ve yörünge salınımından, psikolojik düzeyde insanın fıtri zayıflıklarına sızan dinamik vur-kaç hareketine kadar uzanan geniş bir salınım dinamiği barındırması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytanın vesvesesini yenilmez ve sürekli bir kuşatma zannederek zikrin kovucu/püskürtücü gücünü hafife almak yahut kozmik ayetlerdeki kusursuz fiziksel dönüşümü sadece mitolojik bir anlatıya indirgemek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın şer odaklarını tanıtırken onların açık bir kudret gösterisiyle değil, büzülüp sinen, denetimsizlik anında ortaya çıkan geçici ve kaypak bir yapıya sahip olduğunu göstermesi bakımından hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İstiâze ve nefis terbiyesini konu edinen Nâs suresi ile varlığın kozmik düzenini ve peygamberlik vizyonunu temellendiren Tekvîr suresi ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şerrin ontolojik olarak hayır kadar güçlü ve bağımsız bir varlık olduğu vehmini yıkar; şerrin hakikat nuru veya zikir karşısında tutunamayıp geriye kaçan zayıf bir refleks olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir uzvun, özellikle burun kemiğinin içe basık olması; buradan hareketle canlının karşıdan gelen bir tesirle yuvasına büzülüp geriye doğru kaçması ve saklanması.
- Soyut anlamBir etken güç veya aydınlık zuhur ettiğinde varlığın görünürlük alanını terk ederek gizlenmesi, bu etkinin kalkmasıyla tekrar aktifleşmek üzere geriye çekilme döngüsü.
- Sistematik karşılıkAçık cephe savaşı veremeyen, baskın hakikat ve denetim karşısında anında gerileyen, fakat boşluk bulduğunda yeniden sızmaya çalışan döngüsel salınım dinamiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde gizlenme ve geri çekilme durumunu, dışsal aydınlatıcı veya kovucu etkiyi (örneğin ilahî zikri veya güneş ışığını), ise denetimsizlik ve gaflet düzeyini temsil eder. aktivasyon fonksiyonudur. etkisi maksimuma çıktığında sistem değerini alarak hızla geri çekilir ve örtünür; etkisi sıfırlandığında ise zayıflayan denetim ortamında () varlık yeniden ortaya çıkış fazına geçer. Model kökün içkin salınım hareketini ifade eder.