دمع
د - م - ع
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣
Gözyaşı demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Gözyaşı demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٧٬١٤٤باب العين والدّال والميم معهما
ع د م، ع م د، د ع م - م ع د - د م ع - مستعملات م د ع مهملة
عدم:
العَدَمُ: فقدانُ الشيء وذهابه، والعُدْمُ لغة. إذا أرادوا التثقيل فتحوا العين، وإذا أرادوا التخفيف ضمُّوها.
عَدِمْتُ فلاناً أَعْدَمُهُ عَدَماً، أي: فقدته أفقده فقداً وفقداناً، أي: غاب عنك بموت أو فقدٍ لا يقدر عليه. وأَعْدَمَهُ الله مني كذا، أي: أفاتَه.
ورجلٌ عديمٌ لا مالَ له، وقد عَدِمَ مالَه وفَقَدَهُ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٠٠الدَمْعُ: دَمْعُ العين. والدَمْعَةُ: القَطرَةُ منه. ودَمَعَتِ العينُ تَدْمَعُ دَمْعاً، ودَمِعَتْ بالكسر دَمَعاً: لغةٌ حكاها أبو عبيدة. وامرأةٌ دَمِعَةٌ: سريعةُ الدَمْعَةِ. والدامِعَةُ من الشِجاجِ بعد الدامية. والمَدامِعُ: المآقي، وهي أطراف العين. والدِماعُ بالضم: ماء العين من عِلَّةٍ أو كِبَرٍ، ليس الدَمْعَ. وقال الراجز:
يا مَنْ لِعَينٍ لا تَني تَهْماعا
قد تَرَكَ الدَمْعُ بها دُماعا
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٥٬١٩٧باب العين والدال مع الميم
عدم ، عمد ، دمع ، معد ، دعم ، مدع : مستعملات .
عدم : قال الليث : العَدَم : فِقدان الشيء وذهابه . يقال : عَدِمته أعدَمه عدماً . والعُدْم لغة فيه . قال : ورأيناهم إذا ثَقَّلوا قالوا : العَدَم وإذا خففوا قالوا : العُدْم ، ورجلٌ عَدِيم : لا مال له . وأعْدَمَ الرجل : صار ذا عَدَم قال : ويقول الرجل لحبيبه :
عَدِمْتُ فقدك ولا عدمت فضلك ولا أعدَمَني الله فضلك أي لا أذهَبَ عنّي
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٠٣٦(باب الدال والميم وما يثلثهما)
(دمن) الدال والميم والنون أصلٌ واحد يدلُّ على ثباتٍ ولزوم. فالدِّمْنُ: ما تَلبَّد من السِّرجين والبَعْر في مَبَاءات النَّعَم؛ وموضع ذلك الدِّمْنةُ، والجمع دِمَن. ويقال دَمَنْتُ الأرض بذلك، مثلُ دَمَلْتُها. والدِّمنة: ما اندفَن من الحِقْد في الصدر*. وذلك تشبيه بما تدمَّن من الأبعار في الدِّمَن. ويقال: دمَّن فلانٌ فِناءَ فُلانٍ، إذا غَشِيَه ولَزِمه. وفلانٌ دِمْنُ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٢٥- قال تعالى: ﴿تولوا وأعينهم تفيض من الدمع حزنا﴾ [التوبة/92]. فالدمع يكون اسما للسائل من العين، ومصدر دمعت العين دمعا ودمعانا.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٧٩٩د م ع
أصفى من الدمعة.
وله عين دامعة ودموع ودمّاعة ولهم عيون دوامع وسالت على خدودهم الدموع والأدمع.
واغرورقت مدامعه وهي مآقيه وأطراف عينـه المقدمـان والمؤخـران الواحـد مدمع.
وامرأة دمعة: سريعة الدمع بكاءة.
وعينه دمعة.
وما أكثر دمعتها وقد دمعت عينه دمعاً ودمعاً كقولك حلبْاً وحلَبَاً.
وبوجهه دماع وهو أثر الدمع.
قال: يا من لعين لا تني تهماعا قد ترك الدمع بها دماعا وتقول:
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٥٤٧الدَّمْع: ماء العين، والجمع أَدْمُعٌ ودُموعٌ، والقَطْرةُ منه دَمْعة. وذُو الدَّمعة: الحُسَين بن زيد بن علي، رضوان الله عليهم، لُقِّبَ بذلك لكثرة دَمْعِه، فَعُوتِبَ على ذلك فقال: وهل ترَكتِ النارُ والسَّهمان لي مَضْحَكاً؟ يريد السهْمَين اللذين أَصابا زيد بن علي ويحيى بن زيد، رضي الله عنهم، وقتلا بخُراسانَ. ودَمَعتِ العينُ ودَمِعت تدْمَع، فيهما، دمْعاً ودَمَعاناً ودُموعاً، وقيل دَمِعَت دَمَعاً،
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٩٨* د م ع * * الدَّمْعُ * دمع العين و * الدَّمْعَةُ * القطرة منه و * دَمَعَتِ * العين من باب قطع ودمعت من باب طرب لغة و * الدَّامِعَةُ * من الشجاج بعد الدامية قال أبو عبيد الدامية هي التي تدمي من غير أن يسيل منها دم فإذا سأل منها دم فهي الدامعة بالعين المهملة و * المَدَامِعُ * المآقي وهي أطراف العين
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٣٬٨٩٠الدمع: ماء العين من حزن أو سرور. ج: دموع وأدمع. والدمعة: القطرة منه، إن كانت من السرور فباردة، أو من الحزن فحارة. وذو الدمعة: لقب أبي عبد الله ذي العبرة الحسين بن زيد الشهيد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب، قدس الله روحه، ونور ضريحي أبيه وجده، ورضي الله عن أبي جده، وجد جده، ويلقب أيضا بذي العبرة، وذلك لكثرة بكائه، قيل: إنه عوتب على ذلك، فقال: وهل تركت النار والسهمان لي مضحكا، يريد السهمين
الدمع: ماء العين من حزن أو سرور. ج: دموع وأدمع. والدمعة: القطرة منه، إن كانت من السرور فباردة، أو من الحزن فحارة. وذو الدمعة: لقب أبي عبد الله ذي العبرة الحسين بن زيد الشهيد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب، قدس الله روحه، ونور ضريحي أبيه وجده، ورضي الله عن أبي جده، وجد جده، ويلقب أيضا بذي العبرة، وذلك لكثرة بكائه، قيل: إنه عوتب على ذلك، فقال: وهل تركت النار والسهمان لي مضحكا، يريد السهمين اللذين أصابا زيد بن علي، ويحيي بن زيد، رضي الله عنهما، وقتلا بخراسان. توفي ذو الدمعة سنة مائة وخمس وثلاثين، وقيل: سنة مئة وأربعين. وقال أبو نصر البخاري: قتل أبوه وهو صغير، فرباه جعفر الصادق. وفي ولده البيت والعدد من ثلاثة رجال: يحيى، والحسين، وعلي، كما بسطناه في المشجرات. ودمعت العين تدمع دمعا، ودمعت تدمع دمعا، كمنع وفرح، الثانية حكاها أبو عبيدة، كما نقله الجوهري. وقال الكسائي وأبو زيد: دمعت بفتح الميم لا غير. وامرأة دمعة، كفرحة: سريعة الدمعة، كما في الصحاح. وفي اللسان: سريعة البكاء، كثيرة دمع العين. والدامعة من الشجاج: بعد الدامية قال أبو عبيد: الدامية: هي التي تدمى من غير أن يسيل منها دم، فإذا سال منها دم فهي الدامعة، العين المهملة. وقال ابن الأثير: هو أن يسيل الدم منها قطرا كالدمع، وفي الأساس: هي التي تسيل دما قليلا، وهو مجاز. ومنه: دمع الجرح: إذا سال. قلت: وسيأتي له في دمغ أن الدامغة قبل الدامية، ووهم الجوهري في قوله: بعد الدامية. والدماع، كشداد، من الثرى: ما ترى كأنه يتحلب ندى، أو يكاد. قال: من كل دماع الثرى مطلل كالدامع، وهو مجاز. ويوم دماع: فيه رذاد. وهو مجاز. والدماع، كرمان: ما يسيل من الكرم في أيام الربيع. وهو مجاز. وهكذا ضبطه الصاغاني بالتشديد، وهو في نسخ الصحاح والأساس بالتخفيف. وقال الليث: الدماع: ما تحرك من رأس الصبي إذا ولد، وهي النمغة، فإذا اشتد ذهب عنه هذا الاسم. قال الصاغاني: وهذا تصحيف، والصواب: الرماعة والزماعة، بالراء والزاي المفتوحتين. وقال ابن شميل: الدماع، ككتاب: ميسم في المناظر سائل إلى المنخر، وربما كان عليه دماعان.والدماع، كغراب: نبت، وليس بثابت، قاله ابن دريد.
وقال الأحمر: الدمع، بضمتين: سمة في مجرى الدمع من الإبل. وقال أبو علي في التذكرة: هو خط صغير. وبعير مدعوع: موسوم بها، أي بتلك السمة. ودمع داوود عليه السلام: دواء، م، معروف نقله الصاغاني. ومن المجاز: قدح دمعان، أي ممتلئ سيال من شدة الامتلاء، وفي اللسان: إذا امتلأ فجعل يسيل من جوانبه. والدمعانة: ماء لبني بحر من بني زهير بن جناب الكلبي، بالشام. والإدماع: ملء الإناء، يقال: أدمع مشقرك، أي قدحك، قاله ابن الأعرابي. ومما يستدرك عليه: الدمعان، محركة، والدموع بالضم: مصدرا دمعت العين، كمنع. وامرأة دميع، كأمير، بغير هاء: سريعة البكاء، كثيرة دمع العين، عن اللحياني، من نسوة دمعي ودمائع، وما أكثر دمعتها، التأنيث للدمعة. وقال غيره: رجل دميع من قوم دمعاء ودمعي. وعين دموع: كثيرة الدمعة، أو سريعتها. وله عين دامعة، ودماعة، وعيون دوامع. واستعار لبيد الدمع في الجفنة يكثر دسمها ويسيل، فقال: ولكن مالي غاله كل جفنة إذا حان ورد أسبلت بدموع يريد سالت الجفنة، ودموعها: دسمها، يقال: جفنة دامعة، وقد دمعت ورذمت. والمدامع: المآقي، وهي أطراف العين: والمدمع: مسيل الدمع. قال الأزهري: والمدمع: مجتمع الدمع في نواحي العين، وجمعه مدامع. يقال: فاضت مدامعه. وقال: والماقيان من المدامع والمؤخران كذلك. وقد ذكره الجوهري أيضا، والعجب من المصنف كيف تركه. ويقال: هو يستدمع. ومن المجاز: بكت السماء، ودمع السحاب، وسال. ثرى دموع، كصبور: يتحلب منه الماء. وقال أبو عدنان: من المياه المدامع، وهي ما قطر من عرض جبل. والدماع بالضم: ماء العين من علة أو كبر،ليس الدمع، نقله الجوهري وأنشد: يا من لعين لا تني تهماعا قد ترك الدمع بها دماعا ووجدت بخط أبي زكريا في هامش النسخة: يقال: إن الدماع أثر الدمع في الوجه، وأنشد البيت قال: والاستشهاد به على ذلك أليق. وقال أبو عدنان: سألت العقيلي عن هذا البيت: والشمس تدمع عيناها ومنخرها وهن يخرجن من بيد إلى بـيد فقال: أزعم أنها الظهيرة إذا سال لعاب الشمس. وقال الغنوي: إذا عطشت الدواب ذرفت عيونها وسالت مناخرها. والدمع، بالفتح: السيلان من من الراووق وهو مصفاة الصباغ. ومن المجاز: أدمع إناءه، إذا ملأه حتى يفيض. ودمع إناؤه وشرب دمعة الكرم، أي الخمر، كما في الأساس. والدامعة: الحديدة التي فوق مؤخرة الرحل، عن الأصمعي، نقله الصاغاني وصاحب اللسان في د م غ، قالوا: وبالمعجمة أكثر.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٬٦٥٤دَمَعَتِ العَيْنُ
دَمَعَتِ العَيْنُ دمعت العين , aor. دَمَعَ , (S, Msb, K,) inf. n. دَمْعٌ (S, Msb) and دَمَعَانٌ and دُمُوعٌ; (TA;) and دَمِعَت, (AO, S, Msb, K,) aor. دَمَعَ , (Msb, K,) inf. n. دَمَعٌ; (AO, S, Msb, TA; [in one copy of the S, دَمْعٌ, which is a mistake;]) or only دَمَعَت, with fet-h to the م; (AZ, Ks;) The eye shed tears. (S, Msb, K.) ― -b2- دَمَعَ الجُرْحُ (tropical:) The wound
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٥٦دَمَعَ
دَمَعَ A ( n. ac. دَمْع 1 , دُمُوْع 27 , دَمَعَاْن 36 ) دَمِعَ A ( n. ac. دَمَع 4 )
a. Wept, shed tears.
b. Discharged blood, bled ( wound ).
تَدَمَّعَ
تَدَمَّعَ V ,
a. see I (a) .
دَمْع
دَمْع 1 , ( pl. أَدْمُع 16 , دُمُوْع 27 ),
a. Tears.
دَمْعَة
دَمْعَة 1t ,
a. Tear.
دَمِع
دَمِع 5 ,
a. Quick to shed tears, lachrymose.
مَدْمَع
مَدْمَع 17 , ( pl. مَدَاْمِعُ 44 ),
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٢٬٠٤٥دمع
دَمَعَ - يَدْمَعُ (دَمِعَ - يَدْمَعُ) - دَمْع
دَمَعَ - يَدْمَعُ (دَمِعَ - يَدْمَعُ) + الكائن أو عينه: تفيض عينه من الدمع: يزيد أو يفيض ثم يسيل السائل الذي تفرزه العين لترطيب وتزليق ما بين العين والجفن
دَمْع: على وزن "فـَعـْل" : اسم فعل " دَمَعَ - يَدْمَعُ": زيادة وفيض وسيلان ماء العين: وهو أيضاً بمعنى مفعول: اسم آلة: السائل المائي المعروف
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٠ (الإجمالي: ٢٨)
- فيض
الآيات المشتركة: ٢ · Akın
- عين
الآيات المشتركة: ٢ · Ayn göz, “evya” göze demektir
- حزن
الآيات المشتركة: ١ · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
- حمل
الآيات المشتركة: ١ · Haml: İple yüklenen yük demektir
- عرف
الآيات المشتركة: ١ · Tanınan ile
- قول
الآيات المشتركة: ٢ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- نفق
الآيات المشتركة: ١ · İki yüzlüler
- وجد
الآيات المشتركة: ١ · Su birikintisidir
- شهد
الآيات المشتركة: ١ · Petekteki baldır
- مع
الآيات المشتركة: ١ · Beraber
- سمع
الآيات المشتركة: ١ · İşiten
- ولي
الآيات المشتركة: ١ · Veli arka demektir
الآيات التي ورد فيها(٢)
وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ
Gözyaşı
وَلَا عَلَى الَّذِينَ إِذَا مَا أَتَوْكَ لِتَحْمِلَهُمْ قُلْتَ لَا أَجِدُ مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ تَوَلَّوْا وَأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا أَلَّا يَجِدُوا مَا يُنْفِقُونَ
Gözyaşı
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دمع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بكي, عبر, ذرف |
| Zıt Kök | جمد |
| Çekirdek Özet 1 | Gözden veya bir nesnenin gözeneklerinden berrak, ince sıvının sızması, damlaması ve akması |
| Çekirdek Özet 2 | İçsel ve yoğun bir duygu taşkınının (hakikati idrak sevinci veya imkânsızlık hüznü) bedensel taşma eşiği olarak gözyaşı şeklinde dışa vurulması |
| Çekirdek Özet 3 | İnsanın niyet, samimiyet ve iç dünyasındaki hakikat tasdikinin sözden önce irade dışı bedensel bir şahitlikle tescillenmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir keder ve acizlik ağlaması sanarak Kur'an'daki idrak, vefa ve sorumluluk bilincinden doğan taşkın boyutu ıskalamak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دم | Bedensel öz sıvısı, sızıntı, bir yüzeyi ince bir tabaka halinde kaplama ve yayılma; دمم (sıvama, kaplama), دمغ (başa işleme, beyne ulaşma), دمدم (örtüp kaplama, yerle bir etme) köklerinde olduğu gibi can damarını veya kabuğu aşan sıvısal ve kuşatıcı hareket | ع | ع (göz, kaynak, açığa çıkma) harfinin eklenmesiyle genel bedensel veya yapısal sızıntı hareketi doğrudan göz kaynağından çıkan berrak ve damla damla akan sıvıya özelleşmiştir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | İçeride biriken halin bir eşikten, kapıdan dışarıya doğru harekete geçmesi ve yolu açması |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Yoğun bir sıvı kütlesi, derinden gelen nem ve akışkanlık potansiyeli |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Sıvının ve hareketin mahalli olan göz çukuru, pınar ve dışa açılan görme-idrak kaynağı |
| دمع | kapıdan suyun kaynağa doğru ve kaynaktan dışarı akması | İç idrak ve duygu haznesinde toplanan derin suyun, göz kapısından dışarıya sızarak bir kanal boyu taşması ve akması |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gözden damlayan veya taşan berrak su damlası; nemli toprağın çiğden ıslanıp su sızdırması (toprağın damlaması) ve ilkbaharda asma çubuğunun kesilen yerinden süzülen berrak özsuyu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd bin Rebîa cömertliği anlatırken et suyu ve yağı taşan tencereleri gözyaşı döken gözlere benzeterek kökü somut taşma anlamında kullanmıştır: ولكنَّ مالي غالَه كُلُّ جَفْنةٍ / إِذا حانَ وِرْدٌ، أَسْبَلَتْ بدُمُوعِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde kılıç veya mızrak yarasından henüz pıhtılaşmamış ince, açık renkli kanlı sıvının sızması durumuna شَجَّةٌ دامعة denilmiş; yüz üzerinde gözyaşının bıraktığı iz ve yol da دُمَاع olarak adlandırılmıştır |
المصدر Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü'l-Arab, Lebîd Dîvânı.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Proto-Sami dilde *dimʿ- veya *dimʿat- biçiminde gözyaşı kök adını temsil eden bu yapı, Sami dil ailesinin en arkaik ve kararlı katmanlarından biridir. Doğu Sami kolunda Akadca dimtu(m) (çoğulu dimātu) biçiminde gözyaşı anlamında yer alır. Kuzeybatı Sami kolunda Ugarit dilinde dmʻt (gözyaşı), İbranicede dimaʻ / dimʿah (gözyaşı), Aramicede ve Süryanicede demʿtā biçiminde düzenli fonetik denkliği koruyarak varlığını sürdürmüştür. Güney Sami kolunda Ge'ez dilinde dəmʻ yine gözyaşını ifade eder. Kökün tüm Sami coğrafyasında semantik bir kaymaya uğramaksızın gözden dökülen yaş ve kaynak sızıntısı anlamını korumuş olması, kavramın temel bir insani-bedensel tecrübe olarak Proto-Sami dönemde tam olarak sabitlendiğini göstermektedir. Arapçada ise kök salt bir isim olarak kalmamış; toprağın çiğ salması, asmanın budanma yerinden su sızdırması gibi doğadaki berrak sızıntıları da kapsayacak şekilde türetimsel esneklik kazanmıştır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دم ikili çekirdeğinden ع ile genişleme | Sıvı, can suyu ve örtü bildiren çekirdeğin göz organına ve pınara tahsis edilmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami *dimʿ- ortak mirası | Akadca dimtu, İbranice dimʿah, Süryanice demʿtā ile ses ve anlam birliği | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak beden sıvısı kökü | Bazı Berberice ve Çadik dillerinde gözyaşı ve sızıntı kökleriyle muhtemel paralellikler | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دمع | Anlamlı | Gözyaşı dökmek, sıvı sızdırmak | Gözden yaş damlaması, asmadan özsuyu akması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دعم | Anlamlı | Dayamak, desteklemek, güçlendirmek | Direkle bir yapıyı ayakta tutmak, yıkılmasını önlemek | Çekirdek anlam yönünden hedef kökten ayrılır; Kur'an'da geçmez |
| مدع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde çoğunlukla mühmel bırakılmış veya türetilmemiştir | Kitābü'l-ʿAyn'a göre mühmel, Kur'an'da geçmez |
| معد | Anlamlı | Hızlı çekmek, uzatmak, sertleşmek | Bir şeyi hızla çekip almak; etin sertleşmesi; karın/mide bölgesi | Fonetik permütasyon; Kur'an'da geçmez |
| عدم | Anlamlı | Yok olmak, mahrum kalmak, yoksullaşmak | Varlığın ortadan kalkması, yokluk hali | Zıt kavramsal yöneliş taşır; Kur'an'da geçmez |
| عمد | Anlamlı | Kastetmek, dayanak kılmak, direk yapmak | Bir şeye yönelmek veya direklerle yükseltmek | Kur'an'da geçer; fiziksel dayanak ve niyet bağı |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دمع | Merkez | Göz sıvısı ve akışı | Gözden damlayan veya taşan berrak sıvının kendisi ve sızması | Sese veya dış eyleme değil, doğrudan sıvıya ve taşmaya odaklıdır |
| بكي | Komşu | Ağlamak | Keder veya sevinçle sesli ya da sessiz ağlama fiilinin bütünü | Eylemi, hüznü ve hali ifade eder; gözyaşı bulunmasa da ağlama denebilir |
| عبر | Komşu | İbret ve gözyaşı tutulması | Gözde düğümlenen, boğaza tıkanan hüzün yaşı ve geçiş | İdrakten duyguya geçişteki ilk sarsıntı ve göğüste tıkanan yaş |
| ذرف | Komşu | Boşanmak, akıp gitmek | Gözyaşının tutulamayıp peş peşe sicim gibi dökülmesi | Sıvının akış hızına, damlaların kesintisiz dökülmesine odaklıdır |
| جمد | Zıt | Kurumak, donmak, katılaşmak | Gözün yaşarmaması, duygulanma anında yaş akıtamaması | Duygu taşması gereken yerde sıvının kuruyup katılaşması hali |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دمع | Gözyaşı, sıvı sızıntısı | Göz pınarından taşan berrak su ve asma sızıntısı | Kesin |
| Latince | lacrima | Gözyaşı | Beden sıvısı olarak damlayı karşılar; nesnelerdeki sızıntı boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Kesin |
| İngilizce | tear, weeping | Gözyaşı, yaş dökme | Duygusal ve fiziksel göz sıvısını tam karşılar; bitki özsuyu için ayrı kelimeler gerekir | Kesin |
| Almanca | Träne | Gözyaşı | Göz damlasını karşılar; mecazi sızıntı kullanımlarında sınırlıdır | Kesin |
| Fransızca | larme | Gözyaşı, damla | Gözyaşını ve küçük sıvı damlasını karşılar | Kesin |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَرَىٰ أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ | Hakikati tanıma, idrak ve vecd gözyaşı | Hakikat sözünü (Kur'an'ı) işittiklerinde hakkı tanımanın verdiği derin sarsıntı ve teslimiyet bağlamı; Mâide 5:83 |
| تَوَلَّوْا وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا | Sorumluluğu yerine getirememe hüznü gözyaşı | Tebük Seferi'ne katılmak isteyip binek ve imkân bulamadıkları için içten gelen derin keder ve fedakârlık bağlamı; Tevbe 9:92 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman ve kalbin tasdiki meselesi | Gözyaşının kalpteki imanın ve hakikati tanımanın (marifetullah) zorunlu ve fıtri bir alameti sayılıp sayılamayacağı | İmanın yalnızca dille ikrar değil, kalbin derinden sarsılması ve bedene sirayet etmesi boyutu |
| Fıkıh | İbadet esnasında ağlama ve temizlik | Namazda dökülen gözyaşının namazı bozup bozmayacağı; gözyaşının necis olmayıp temiz bir sıvı kabul edilmesi | Huşu kaynaklı gözyaşının ibadeti kemale erdirdiği, dünyevi feryat kaynaklı seslerin ise sınırlandığı kuralı |
| Tefsir | فاض fiiliyle birleşen gözyaşı tasviri | Gözün sanki bütünüyle suya dönüşüp taştığını ifade eden belagat nüansı (تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ) | İçsel halin kabına sığmayıp dışarı fışkırmasının en üst derecesi |
| Hadis | Allah korkusuyla akıtılan gözyaşı fazileti | Cehennem ateşinin dokunmayacağı gözler arasında Allah için yaş döken gözün zikredilmesi | Riyanın karışamadığı gizli ve samimi teslimiyet hali |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ile hakikat karşılaşması | Fıtri teslimiyet mührü | Samimiyet denetimi | Dinin kalpte kök saldığını ve hakikatin tanındığını gösteren irade dışı bedensel şahitlik | Kesin |
| İlmi | Hakikatin idraki ve sezgisel doyum | Zihinsel kavrayışın bedensel eşiği | Anlamın tescili | Bilginin sadece zihinde kalmayıp tüm varlığı kuşatarak hayret ve vecd haline dönüşmesi | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal dava ve seferberlik bilinci | Göreve katılamama ızdırabı | Fedakârlık ve sadakat testi | Savaş ve ortak savunmaya imkânsızlık yüzünden dahil olamayanların duyduğu yüksek sorumluluk acısı | Kesin |
| İktisadi | İnfak ve maddi imkânsızlık eşiği | İmkânsızlığın vicdani maliyeti | Niyetin eylem yerine ikamesi | Harcayacak bir şey bulamayan yoksulun, servet yokluğunu can ve gönül sadakatiyle dengelemesi | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doygunluk eşiği ve faz taşması (Kritik sıvılaşma eşiği) | Bir sistemde biriken iç basıncın veya madde yoğunluğunun kapasite sınırını aşarak faz değiştirmesi ve çeperden dışarıya sızması/fışkırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Katarsis ve psiko-somatik rezonans | Bilinçteki derin bir kavrayış veya bastırılamaz hüzün karşısında dilsel ifadenin yetersiz kalarak bedensel tepki kanallarını harekete geçirmesi | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Gözyaşını yalnızca çaresizliğin, psikolojik bir yıkımın, yenilginin veya histerik bir duygusallığın göstergesi saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da gözyaşı, hakikati apaçık fark etmenin doğurduğu asil sevinç/vecd hali (5:83) ve göreve koşamamanın getirdiği yüksek ahlaki ıstıraptır (9:92); her iki halde de iradeli bir davanın ve idrakin zirvesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde övülen kişilerin ağlamasını pasif bir acizlik veya mistik bir melankoli olarak yorumlayıp, arkasındaki hakikate şahit olma ve cihada katılma iradesini gözden kaçırmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan psikolojisini teorik değil, bedensel ve somut dışavurumlarıyla ele aldığını; kalpteki hakikat algısının ve dava sadakatinin en nihai ölçütünün bedenin bu taşma tepkisiyle doğrulandığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitap'tan hakikati kavrayıp teslim olanların anlatıldığı ayetlerde (Mâide 5:83) ve Tebük Seferi'ne binek bulamadığı için ağlayarak geri dönen samimi müminlerin (Bekkâîn) ahlaki portresinde (Tevbe 9:92) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin duygu dünyasını donuk, duygusuz ve salt biçimsel kurallardan ibaret gören yaklaşımları düzeltir; gözyaşının bir zaafiyet değil, yüksek idrak ve ahlaki sorumluluk göstergesi olduğunu ortaya koyar |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir haznenin veya göz pınarının dolup doygunluğa ulaşması neticesinde, sınırlarını aşarak dışarıya doğru damla damla sızan ve dökülen berrak sıvı.
- Soyut anlamZihinsel veya kalbi idrakin kelimelerle ifade edilemeyecek bir yoğunluğa erişerek ruhsal kapasiteyi taşırması ve bedensel bir şahitlik halinde akması.
- Sistematik karşılıkİnanç ve eylem sisteminde samimiyetin, hakikati onaylamanın ve vazife aşkının en üst tescil noktası; içsel doluluğun dışsal taşkın göstergesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , zamana bağlı olarak kalpte veya bilinçte biriken duygu ve hakikat idraki yükünü; bu bilince giren anlamsal girdileri (ayetleri işitme, sorumluluk bilinci); zihinsel-bedensel kabın taşıma kapasitesini temsil eder. İçsel yük kapasiteyi aştığında (), basamak fonksiyonu devreye girer ve gözyaşı akış debisi olan , geçirgenlik katsayısıyla orantılı olarak sıfırdan farklı pozitif bir değere ulaşarak dışarıya taşar. Taşan sıvı (), içsel potansiyelin doğrudan göstergesidir.