ذلك
ذ - ل - ك
جذر- الورود: ٤٨٠
- الآيات: ٤٦١
- الصيغ: ٢١
- المعاجم: ٢
İşaret ismidirالمزيد ›
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
ملاحظاتي
المعاجم(٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
İşaret ismidir
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٤ذٰلِكَ
ذٰلِكَ ذ : see art ذا; and ك as a particle of allocution.
الصيغ(٢١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٢٠ (الإجمالي: ٨٣٧)
- أيي
الآيات المشتركة: ١١٠ · Evye kuş yuvası demektir
- أله
الآيات المشتركة: ٢٣٠ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- جزي
الآيات المشتركة: ٣٧ · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
- بعد
الآيات المشتركة: ٤٩ · Baid uzak demektir
- فوز
الآيات المشتركة: ١٦ · Fevz Gölgeliktir
- تحت
الآيات المشتركة: ٢٠ · Ayağın alt tarafı demektir
- نهر
الآيات المشتركة: ٢٩ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- جري
الآيات المشتركة: ٢١ · Cariye yelkenli sandal demektir
- أمن
الآيات المشتركة: ٩٥ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- عظم
الآيات المشتركة: ٢٩ · Büyük
- فكر
الآيات المشتركة: ١٠ · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
- سكن
الآيات المشتركة: ١٩ · “Sikkin” bıçak demektir
الآيات التي ورد فيها(٤٦١)
عدد الآيات التي يرد فيها هذا الجذر: ٤٦١؛ ضيّق النطاق من شريط السور.
ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ
O
ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
O
… وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ …
O
… كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ
O
ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ
O
قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ
O
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ …
O
… بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ …
O
ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ
O
… مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ …
O
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذلك |
| Yapı | İşaret ismi, edat ve işlev sözü |
| Özel Durum | Kök türetimi olmayan, işaret tabanı, mesafe lâmı ve hitap kâfından oluşan birleşik işaret yapısı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هذا, ذاك, تلك |
| Zıt Kök | هذا |
| Çekirdek Özet 1 | Mekânsal, zamansal, mertebesel veya zihinsel açıdan uzakta, yüksekte veya tamamlanmış olanı işaret etme |
| Çekirdek Özet 2 | Vahiy, kesin hüküm, geçmiş kıssaların hissesi ve yüce hakikatleri muhatabın zihninde sabitleştirip yüceltme |
| Çekirdek Özet 3 | Algı ve bilinç düzleminde referans nesnesini ontolojik veya ahlaki mesafeyle takdir ve tasdik etme |
| Kritik Hata Riski | Lafzı yalnızca sıradan bir üçüncü şahıs zamiri veya basit bir işaret sayıp taşıdığı yüceltme ve bağlamsal ayrıştırma işlevini yok saymak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذل | Alçaklık, boyun eğme ve yumuşaklık ifade eden ذلل köküyle biçimsel benzerlik taşısa da, bu yapı bağımsız bir kök türetimi olmayıp işaret tabanı ذا üzerine kuruludur | ك | İşaret tabanına uzaklık bildiren lâm ve muhatap kâfı eklenerek gösterilen nesneye mekânsal veya mertebesel uzaklık ve yücelik kazandırılmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı; giriş, geçiş, hareket (د imgesinin peltek varyantı olarak türetme yoğunlaşma) | Bir göstergeye geçişi, zihnin belirli bir hedefe yönelmesini ve dikkat kapısının açılmasını sağlar |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | İşaret edilen nesneye doğru bir uzanma, zihinsel bir sevk ve mesafe koyarak yönlendirme işlevini yükler |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Muhatabı doğrudan kavrayıp söze muhatap kılmayı, algıyı işaret edilen nesne üzerinde toplamayı temsil eder |
| ذلك | Kapıdan geçerek uzaktaki hedefe yönelme ve muhatabın algısını o nesne üzerinde sabitleme | Dikkat çeken bir işaretle başlayıp mesafe katederek muhatabın zihninde yüceltilmiş veya ayrıştırılmış bir hakikati sabitleyen bileşik işaret hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Duyusal ufukta uzakta duran somut bir nesneyi, kişiyi veya mekânı muhataba göstermek için kullanılan işaret formu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde hem somut uzak nesneleri hem de anılan bir olayın veya niteliğin büyüklüğünü ve kesinliğini vurgulamak üzere kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Arap dilcileri kelimeyi işaret tabanı ذا, uzaklık bildiren lâm-ı bu'd ve muhataba göre değişen kâf-ı hitâbın birleşimi olarak tanımlamıştır |
المصدر Lisān al-ʿArab ve Sîbeveyhi, el-Kitâb.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dillerinde işaret sistemleri genellikle yakın, orta ve uzak mesafe derecelerini gösteren deiktik unsurlardan kurulur. Arapçadaki ذا işaret tabanı, İbranicede eril işaret zamiri olarak korunan zeh ve Aramicedeki dâ / denâ ile doğrudan akrabadır. Bu işaret tabanına eklenen lâm unsuru mesafeyi (uzaklık), kâf unsuru ise muhatabı temsil eder; benzer bir işaretleme ve hitap ekleşmesi diğer Güney Sami dillerinde de morfolojik birleşmeler şeklinde görülür. Dolayısıyla kelime türetilmiş sözlükbilimsel bir üçlü fiil kökü değil, Sami dillerinin ortak işaret kökünden türetilmiş çok parçalı bir işaret kalıbıdır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lipiński, Semitic Languages: Outline of a Comparative Grammar.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذا işaret ismi + ل mesafe lâmı + ك hitap kâfı | Bağımsız bir üçlü fiil kökü olmayıp işaret tabanının uzaklık ve hitap edatlarıyla birleşmesinden oluşmuş edatlaşmış işaret ismidir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zeh, Aramice dâ / denâ | Sami gösterge tabanı ortak olup, uzaklık ve hitap unsurlarının bu şekilde kaynaşması Arapça morfolojiye özgü gelişmiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik gösterge sistemleri | Afro-Asyatik dillerdeki deiktik dişil/eril işaret parçacıklarıyla tipolojik benzerlik gösterir | Muhtemel |
المصدر Wright, A Grammar of the Arabic Language ve Brockelmann, Grundriss.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذلك | Anlamlı | Uzak işaret ismi | Birleşik bir işaret formu olup uzaklık ve tazim bildirir | Hedef form; Kur'an'da geçer |
| ذكل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| لذك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| لكذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| كذل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| كلذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذلك | Merkez | Uzak işaret | Zihinsel, mekânsal veya mertebesel uzaklıktaki tekil erili yücelterek veya ayırarak işaret eder | Uzaklık lâmı ve hitap kâfı taşır |
| هذا | Komşu | Yakın işaret | Doğrudan hazırda, yakında, elde veya zihinde hemen bulunanı işaret eder | Tenbih edatı ve işaret tabanı içerir |
| ذاك | Komşu | Orta uzaklık işareti | Lâm olmaksızın sadece hitap kâfı ile orta mesafedeki nesneyi gösterir | Mesafe derecesi ذلك formuna göre daha yakındır |
| تلك | Komşu | Uzak dişil/çoğul işaret | Akılsız çoğulları veya tekil dişil unsurları uzaktan işaret eder | İşaret tabanı dişil olan تي veya تا formudur |
| هذا | Zıt | Yakınlık ve huzur | ذلك uzaktakini veya yücedekini gösterirken هذا hemen yakındakini ve hazır olanı gösterir | Karşıt mesafe kutbunu kurar |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذلك | Uzak işaret ismi | Uzaklık, tazim, tenbih ve zihinsel sabitleme taşıyan işaret sözü | Kesin |
| Latince | ille, illud | O, şu uzaktaki | Uzaktaki veya tanınmış, meşhur olan nesneyi işaret eden zamir; mertebe vurgusu taşır | Güçlü |
| İngilizce | that, that very | O, şu | Konuşura uzak olanı veya daha önce zikredilmiş olguyu işaret eder; tazim nüansını tek başına vermez | Güçlü |
| Almanca | jener, das dort | Şu, o uzaktaki | Zaman veya mekân bakımından uzakta olanı ayırt eden işaret sözcüğü | Güçlü |
| Fransızca | cela, celui-là | O, şu uzaktaki | Zihinde veya uzakta bulunan referansı gösterir | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذَلِكَ | Tazim ve mertebe yüceliği | Kitabın veya ilahi ilkelerin şanının yüceliğini ve ulaşılamaz hakikatini bildiren bağlamlar; örnek: Bakara 2:2 |
| ذَلِكَ | Geçmiş kıssaların hissesi ve sonucu | Uzun bir anlatı veya meselin ardından kıssanın nihai dersini özetleyen bağlamlar; örnek: Yûsuf 12:40 |
| ذَلِكُمْ | Çoğul muhataba yönelik ilahi hüküm | Doğrudan inananlar veya muhatap topluluğa bağlayıcı ilahi emri tebliğ eden bağlamlar; örnek: En'âm 6:153 |
| كَذَلِكَ | Teşbih ve sünnetullahın sürekliliği | İlahi yasaların, yaratılış modellerinin veya cezalandırma biçimlerinin benzerliğini kuran bağlamlar; örnek: Bakara 2:73 |
| فَذَلِكَ | Hükmün zorunlu pratik sonucu | Bir tutumun hakiki niteliğini ve açığa vurduğu karakteri kesinleştiren bağlamlar; örnek: Mâ'ûn 107:2 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi hitap ve vahyin mahiyeti | Bakara 2:2 ayetindeki işaretin henüz nüzulü tamamlanmamış Kur'an'a mı yoksa Levh-i Mahfuz'a mı raci olduğu tartışması | Mertebe ve hakikat yüceliği (tazim) |
| Fıkıh | Hükümlerin illeti ve gerekçelendirilmesi | Ayet sonlarında gelen formun emredilen hükmün nihai gerekçesi mi yoksa ayrı bir hüküm mü bildirdiği | Bağlayıcı ilahi yasa ve taabbudilik |
| Tefsir | İcaz ve işaret zamirlerinin merci tayini | Uzak işaret isminin yakın veya hazır bir nesneye niçin yöneltildiği; lafzi yakınlığa rağmen manevi yüceliğin vurgulanması | İstiâre-i tebeiyye ve tazim nüansı |
| Hadis | Nebevi beyan ve tahkik ifadeleri | Hadis metinlerinde peygamberin bir hükmü, ahlaki tavrı veya ameli kesinleştirirken kullandığı tasdik kalıpları | Kararlılık, tasdik ve sınır koyma |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve akide | Aşkın referans noktası | Yüceltme ve bağlayıcılık | İnsanın göreceli algısını aşan aşkın ve mükemmel ilahi hakikati işaret edip sabitleştirir | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve mantık | Kanıtlanmış teorem veya ilke | Zihinsel kesinlik ve referans | Önermeler zincirinde kesinleşen neticeyi işaret edip epistemik temel kılar | Güçlü |
| Siyasi | Anayasa ve meşruiyet | Temel kanun ve bağlayıcı ilke | İtiraz edilemez sınır çekme | Toplumsal sözleşmenin veya ilahi meşruiyetin tartışılmaz zeminini topluma gösterir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve işlem ilkeleri | Tescilli hak ve sözleşme kuralı | Değer ve akit kesinliği | Ticari ve mali ilişkilerde üzerinde mutabık kalınan nesneyi ve sınırı tescil eder | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Uzak referans vektörü veya sabit nokta | Bir koordinat sisteminde orijinden belirli bir mesafede tanımlanmış, değişmez ve diğer değişkenlerin kendisine göre hesaplandığı sabit düğüm noktası | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif ideal veya aşkın değer | Bireysel ve toplumsal pratiklerin kendisine yöneldiği, erişilmek istenen fakat mevcut durumla arasına mesafe konulan kurucu ideal | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadeyi sadece üçüncü şahıs zamiri «o» veya mekanik bir işaret kelimesi «şu» düzeyine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Nesnenin sadece mekânda uzaklığını değil; mertebedeki yüceliğini, şanının büyüklüğünü, zihindeki kesinliğini ve önceki hükümlerin nihai sentezini içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Özellikle vahiy metinlerinin başındaki tazim nüansını kaçırmak; Kur'an'ın kendi kendisine yaptığı aşkın referansı sıradan bir metin içi atıf sanmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin kendi mahiyetini, ilahi yasaların şaşmazlığını ve ahlaki ilkelerin yüceliğini muhatabın zihninde birer sabit hakikat olarak tesis etme mekanizmasıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sure başlarında vahye dikkat çeken ayetlerde, geçmiş peygamber kıssalarının hisse bölümlerinde ve fıkhi hükümlerin gerekçelendirildiği yasa ayetlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyi alelade bir tarihsel metin gibi okuma yanılgısını ve ilahi buyrukları şartlara göre kolayca esnetilebilecek tavsiyeler seviyesine indirme hatasını düzeltir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamGözün ve elin menzilinden uzakta bulunan belirli bir nesneye, araya mesafe ve muhatap bağı koyarak parmakla işaret etme.
- Soyut anlamBir hakikati, ilkeyi veya olguyu zihinsel ve mertebesel bir aşkınlığa kavuşturarak muhatabın tasdikine ve bağlayıcılığına sunma.
- Sistematik karşılıkİdrak eden özne ile aşkın norm arasına ontolojik mesafe koyarak normun otoritesini ve değerini sabitleyen referans ekseni.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde referans gösterim vektörünü; işaret edilen nesneyi; gözlemci veya muhatap merkezini; gözlemci ile nesne arasındaki mesafeyi; yönelim birim vektörünü; nesneye yüklenen ontolojik veya ahlaki mertebe değerini; ise bu mertebeyi yüceltme katsayısını temsil eder.