تلك
ت - ل - ك
جذر- الورود: ٤٣
- الآيات: ٤٣
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ٣
معناه في القرآن: (Sana söylüyorum) O
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
ملاحظاتي
المعاجم(٣)
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٨٧ابن الأَثير قال: في حديث أَبي موسى وذكر الفاتحة: فتلْكَ بتلْكَ، هذا مردود إِلى قوله في الحديث: وإِذا قرأَ: غير المغضوب عليهم ولا الضالين فقولوا آمين يحبكم الله؛ يريد أَن آمين يستجاب بها الدعاء الذي تضمنته السورة أَو الآية، كأَنه قال فتلك الدعوة مضمّنة بتلك الكلمة أَو معلّقة بها، وقيل: معناه أَن يكون الكلام معطوفاً على ما يليه من الكلام، وهو قوله: وإِذا كبَّر وركع فكبِّروا واركعوا؛ يريد أَن صلاتكم
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٣١٨تالك، وهو إتباع لهالك، هكذا أورده شراح التسهيل في شرح قول الشاعر:
وإنما الهالك ثم التالك نقله شيخنا. وتلك، بالكسر: من أسماء الإشارة، وهذا محل ذكرها، وفي حديث أبي موسى الأشعري رضي الله عنه، وذكر الفاتحة: فتلك بتلك، أي: تلك الدعوة مضمنة بتلك الكلمة أو معلقة بها، وقيل: غير ذلك مما ذكره ابن الأثير، فتأمل ذلك.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٣تِلْكَ
تِلْكَ ذٰلك لاك لك تل تلك ولي and تَلْكَ and تَالِكَ: see art. تا.
الجذور المجاورةالمجاورة: ٧٢ (الإجمالي: ٢٤٩)
- حدد
الآيات المشتركة: ٦ · Hadid demir demektir
- أيي
الآيات المشتركة: ١٥ · Evye kuş yuvası demektir
- صوم
الآيات المشتركة: ٣ · “Sume” damga demektir
- بين
الآيات المشتركة: ١٢ · Beyn topraktaki yarık demektir
- ورث
الآيات المشتركة: ٤ · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
- كتب
الآيات المشتركة: ٩ · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- حلل
الآيات المشتركة: ٤ · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- طلق
الآيات المشتركة: ٣ · “Dalk” sansar demektir
- جنن
الآيات المشتركة: ٧ · Bahçe demektir
- وقي
الآيات المشتركة: ٧ · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
- عقب
الآيات المشتركة: ٤ · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- فدي
الآيات المشتركة: ٢ · Fidye
الآيات التي ورد فيها(٤٣)
وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
(Sana söylüyorum) O
تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ
(Sana söylüyorum) O
تِلْكَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا كَسَبَتْ وَلَكُمْ مَا كَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ
(Sana söylüyorum) O
… إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ آيَاتِهِ …
(Sana söylüyorum) O
… فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي …
(Sana söylüyorum) O
… حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ …
(Sana söylüyorum) O
تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ
(Sana söylüyorum) O
تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ …
(Sana söylüyorum) O
تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ
(Sana söylüyorum) O
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
(Sana söylüyorum) O
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | تلك |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | Mürekkep işaret ismi; müennes işaret kökü olan تي / تا tabanına uzaklık bildiren ل ve hitap bildiren ك harflerinin eklenmesiyle oluşmuştur |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ذاك, هذه, أولئك |
| Zıt Kök | هذه |
| Çekirdek Özet 1 | Uzakta, zihinde veya derecede yüksek konumda bulunan tekil müennes ya da akılsız çoğul bir varlığa muhatabın dikkatini yönelterek işaret etme |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da geçmiş kavimlerin akıbetlerine, ilahi sınırlara, indirilen ayetlere ve cennet mükâfatlarına dikkat çeken tazim ve tenbih işlevi |
| Çekirdek Özet 3 | İşaret edilen nesneyi nesnel bir gerçeklik olarak muhatabın idrak ufkuna yerleştirme, hüküm ve hakikati tartışılamaz bir kesinlikle sabitleme |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca nötr bir işaret zamiri («şu» veya «o») sayıp taşıdığı uzaklık, tazim, tahkir ve kesin bildirim işlevlerini göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| تل | Zeminden yükselme, yığma, bir şeyin ardınca gitme ve muhataba doğru yönelme hareketini temsil eder; تلل ve تلو köklerinde belirginleşen bir hedefe yönelme ve ortaya koyma vasfını taşır | ك | İşaret edilen nesneyi muhatabın algı alanına bağlayarak yönelimi doğrudan hitap edilen özneye zimmetler ve mesafeyi belirginleştirir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Varlığı kesin bir sınırla belirleme, üzerine im koyma ve dikkat çekilen nesneyi diğerlerinden ayırma hareketidir |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Belirlenen sınıra doğru yönelme, dikkati o hedefe sevk etme ve uzak bir noktaya uzanma hareketidir |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Muhatabı algı dairesine alma, hitabı doğrudan karşıdaki şahsa yöneltip kavratma hareketidir |
| تلك | Belirli bir im veya sınırla ayrılmış bir hakikate doğru yönelerek onu muhatabın kavrayış ufkunda kesin bir açıklıkla sabitleme hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fiziksel olarak göz mesafesinin ötesinde veya mekanın belirli bir sınırında duran dişil bir nesneyi ya da topluluğu el ve parmak uzatarak muhataba gösterme eylemidir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairleri bu lafzı genellikle gözden uzaklaşan dişil deve kervanlarını, geride kalan yurt harabelerini veya ulaşılamaz büyüklükteki hedefleri muhataba gösterirken kullanmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde iki durum veya hüküm arasındaki karşılıklılığı ve kesinliği göstermek için kullanılmıştır; nitekim Ebû Mûsâ el-Eş'arî hadisinde Fâtiha suresi ve ardından gelen duaların kabulü bağlamında bu denklik şu ifadeyle belirtilmiştir: فتلْكَ بتلْكَ |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü'l-ʿAyn ve erken dönem hadis rivayetleri.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde işaret sistemleri deiktik (gösterme) tabanlar ve hitap/uzaklık eklerinin birleşimiyle kurulur. Arapçadaki تلك yapısı, Proto-Sami kökenli dişil işaret tabanı olan *tā / *tī morfemine, lamed tabanlı uzaklık bildirme unsurunun ve muhatap zamiri kökenli *ka / *kum morfeminin eklenmesiyle ortaya çıkmıştır. İbranicede dişil işaret unsuru olarak görülen *zōt / *zōtî biçimlerindeki dişil göstergeyle semantik olarak örtüşür; ancak Arapça, işaret mesafesini basamaklandırmak için bu üçlü birleşimi (işaret + uzaklık lamı + hitap kafı) morfolojik bir dizge haline getirmiştir. Diğer Sami dillerinde de işaret zamirleri benzer şekilde basit deiktik köklerin zamir ekleriyle zenginleştirilmesiyle oluşur. Bu kelime bağımsız bir fiil veya isim kökü olmayıp deiktik eksende nesne ile muhatap arasındaki konumsal ve zihinsel mesafeyi kuran işlevsel bir yapıdır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen'in Semitik kök çalışmaları.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Mürekkep deiktik yapı | Dişil işaret ismi olan تي tabanına uzaklık bildiren ل ve muhatap bildiren ك harflerinin kaynaşmasıyla oluşmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Proto-Sami dişil işaret tabanı | Sami dillerindeki dişil deiktik kökler ve yönlendirme ekleriyle yapısal paralellik gösterir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik işaret dizgeleri | Afro-Asyatik dil ailesinde dişil işaretleme ve hitap eklerinin kaynaşmasıyla oluşan zamir sistemleriyle benzer morfem kurgusu taşır | Muhtemel |
المصدر Wright's Arabic Grammar, Brockelmann ve Lane's Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| تلك | Anlamlı | Uzaktaki dişile işaret etme | Muhataba uzaktaki tekil müennesi veya çoğul varlığı gösterme işlevidir | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| تكل | Anlamlı | Dayanma ve güvenme | Kök olarak وكل türevidir veya birine güvenip işi ona bırakmayı ifade eder | Kur'an'da geçmez |
| لتك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde mühmel kabul edilmiş, kelime türetilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| لكت | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde mühmel kabul edilmiş, kelime türetilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| كتل | Anlamlı | Toplama ve kütle yapma | Nesneleri birbirine katarak sert ve yoğun bir yığın haline getirmektir | Kur'an'da geçmez |
| كلت | Anlamlı | Azaltma veya biriktirme | Az miktardaki sıvıyı veya nesneyi bir araya getirmektir | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| تلك | Merkez | Uzak müennes işaret | Mekanda, zamanda veya derecede uzakta bulunan dişil tekil ya da akılsız çoğulu muhataba gösterir | Saygınlık, uzaklık veya hüküm kesinliği taşır |
| ذاك | Komşu | Orta uzaklık eril işaret | Eril varlığı orta mesafeden işaret eder; dişil özellikleri ve yüksek soyutlama derecesini içermez | Maddi veya zihni erillik belirtecidir |
| هذه | Zıt | Yakın müennes işaret | Doğrudan hazırda bulunan, yakın ve elle tutulur mesafedeki dişil nesneyi veya durumu bildirir | تلك lafzının işaret ettiği mesafe ve tazim ufkuna zıttır |
| أولئك | Komşu | Uzak akıllı çoğul işaret | Çoğunlukla akıl sahibi toplulukları uzaktan ve toplu halde göstermek için kullanılır | Tekil dişil ve kuralsız çoğul ayrımında ayrışır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | تلك | Uzaktaki dişile işaret | Muhataba uzakta veya zihinde sabit olan müennes unsuru bildirme | Kesin |
| Latince | illa, ista | O, şu uzaktaki (dişil) | Latince dişil uzak işaret zamiridir; nesnenin konuşandan uzaklığını karşılar fakat hitap vurgusunu taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | that, those | O, şu, onlar | Uzak tekil veya gayriinsani çoğul için kullanılır; Arapçadaki müenneslik ve hitap kafı ayrıntısını vermez | Güçlü |
| Almanca | jene, das | O, şu | Uzaktaki belirli bir nesneye işaret eder; muhataba dönük hitap uyarısı zayıftır | Güçlü |
| Fransızca | celle-là | O, şu uzaktaki | Dişil ve uzaktaki varlığı işaret eder; Arapçadaki tazim tonunu eksiltir | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary ve modern karşılaştırmalı dilbilim sözlükleri.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İlahi sınırları bildirme | Kesinleştirilmiş hüküm ve yasalar | Hukuki ve ahlaki sınırların çiğnenemez oluşunu muhataba ihtar eden bağlamlar; örnek: Bakara 2:187, Bakara 2:229, Nisâ 4:13 |
| Geçmiş kavimlerin akıbeti | Tarihsel ibret levhası ve tenbih | Helak edilen yurtları ve geçmiş milletlerin izlerini zihinde canlandırma bağlamı; örnek: A'râf 7:101, Hûd 11:59, Neml 27:52 |
| Vahyin ve ayetlerin yüceliği | İndirilen kitabın tartışılmaz hakikati | Sure başlarında veya vahiy pasajlarında ayetlerin kıymetini yüceltme bağlamı; örnek: Bakara 2:252, Yûnus 10:1, Kasas 28:2 |
| Cennet mükâfatı ve miras | Vaat edilen yüksek dereceler | İnananlara ahirette sunulacak nimetlerin yüceliğini ve hak edilişini ilan etme; örnek: A'râf 7:43, Zührûf 43:72 |
| Muhataba nesneyi sorgulatma | Yakın somut nesneye dikkat çekme | Hz. Musa'nın elindeki asaya yöneltilen ilahi hitaptaki soru bağlamı; örnek: Tâhâ 20:17 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ayetlerin ve ilahi kelamın sübutu | Sure başlarındaki işaretin levh-i mahfuza mı yoksa inen metne mi raci olduğu meselesi | Vahyin ontolojik kesinliği ve yüceliği |
| Fıkıh | Hükümlerin sınırları ve taalluku | Hüküm bildiren ayetlerin sonundaki sınırların haram mı yoksa mekruh mu ifade ettiği tartışması | Hukuki sınırın kesin bağlayıcılığı |
| Tefsir | Zamirin merci tayini ve belagat | İşaret edilen şeyin tekil mi yoksa mana bakımından çoğul mu olduğu ve uzaklık lamının tazim işlevi | Vurgulu tenbih ve zihni yakınlaştırma |
| Hadis | Denk kılma ve amelin karşılığı | Bir amelin veya duanın başka bir karşılıkla eşitlenmesi ve ibadetin kabul şartı | İki durum arasındaki tam mutabakat |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi emir ve yasaklar | Aşılmaz şer'i sınır | Sınır tayini | Hükümleri dokunulmaz ve ihlal edilemez çerçeveler olarak sabitleştirir | Kesin |
| İlmi | İspatlanmış nesnel bilgi | Doğrulanmış hakikat ilanı | Dikkat çekme | Zihindeki bilgiyi şüpheden uzak bir referans noktası olarak kurar | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal adalet ve kamu düzeni | Hukuk düzeninin üstünlüğü | Meşruiyet zemini | İktidarın keyfiliğini engelleyen objektif kurallar bütününe işaret eder | Güçlü |
| İktisadi | Hak ediş ve mülkiyet akıbeti | Emek sonucu elde edilen karşılık | Sabitleme | Cennet veya kazancın bir miras ve meşru hak olduğunu kesinleştirir | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Koordinat sisteminde sabit referans noktası veya vektörel işaretçi | Uzaydaki bir gözlemcinin belirli bir mesafede bulunan tekil bir noktayı veya kümeyi tekil bir indisle kesin olarak sabitlemesidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki normatif çerçeve ve kurumsal referans | Toplum hafızasında yer etmiş tarihsel tecrübeleri ve anayasal sınırları bireylerin bilincine bir üst ilke olarak sunmaktır | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Lafzı sadece cümlenin akışını sağlayan sıradan bir işaret zamiri («o», «şu») düzeyine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İşaret edilen şeyin uzaklığını salt mekansal değil; rütbe, şeref, dehşet veya tarihsel ibret bakımından yücelik veya kesinlik olarak bildirmek |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayet sonlarındaki ilahi sınırların ve uyarıların taşıdığı kesinlik, tazim ve kural koyucu yaptırım gücünü gözden kaçırmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin muhatap ile kurduğu pedagojik ve hukuki mesafeyi belirler; soyut ilkeleri ve tarihsel dersleri gözle görülür birer hakikat levhası halinde sabitler. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hukuki sınırların çizildiği ahkam ayetlerinde, geçmiş kavimlerin yıkıntılarını ders veren kıssalarda ve sure başlarındaki vahiy tanımlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini kuralların göreceli ve esnek olduğu zannını ortadan kaldırır; ilahi yasaların dokunulmaz nesnel sınırlar olduğunu tescil eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBelirli bir mesafede bulunan dişil veya kuralsız çoğul bir nesneye parmak doğrultup muhatabın dikkatini oraya yöneltme.
- Soyut anlamBir hakikati, ilahi bir kanunu veya tarihsel bir ibreti zihinsel ve ahlaki bir zirve olarak kesin biçimde sabitleme.
- Sistematik karşılıkNormatif sınırlara ve doğrulanmış önermelere kesin referans veren deiktik sabitleyici.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde söylem ve varlık evrenini, işaret edilen tekil veya çoğul olguyu, konuşan özneyi, konuşan ile nesne arasındaki ontolojik veya rütbesel mesafenin sıfırdan büyük oluşunu (uzaklık lamını), muhatabı, ise nesnenin muhatabın idrak alanına yönlendirilip kesin biçimde onaylatılmasını (hitap kafını) temsil eder; böylece bu şartları sağlayan nesneye yapılan referansı simgeler.