ردي
ر - د - ي
جذر- الورود: ٦
- الآيات: ٦
- الصيغ: ٦
- المعاجم: ١٢
Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir. Parçalanmış ve dağılmış anlamı kazanmıştır.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ردى
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir. Parçalanmış ve dağılmış anlamı kazanmıştır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٬٧١٧باب الدال والراء و و ا ي معهما
د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات
دور:
الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها.
والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬١٦٤المدخل: ردىابن السكيت: رَدى الفرسُ بالفتح يَرْدي رَدْياً ورَدَياناً، إذا رجَم الأرض رَجْماً بَين العَدْوِ والمشي الشديد. ورَدَيْتُ على الخمسين وأَرْدَيْتُ، أي زدتُ. ورَدَيْتُهُ: صدمته. ورَدَيْتُ الحجر بصخرةٍ أو بمِعْوَلٍ، إذا ضربْتَه بها لتكسره. والمِرْدى: حجرٌ يُرمَى به، ومنه قيل للرجل الشجاع: إنّه لمِردى حروبٍ؛ وهم مَرادي الحروب. وكذلك المِرداة. والرَداةُ: الصَخرة؛ والجمع الرَدى. ورَدَيْتُهُ بالحجارة
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٢٥٬٦٦٨المدخل: ردىد ر ( وايء )
دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) .
( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان .
قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ .
ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٬٢٤٢(باب الراء والدال وما يثلثهما)
(ردس) الراء والدال والسين أُصَيلٌ يدلُّ على ضربِ شيءٍ بشيء. يقال ردَسْتُ الأرض بالصّخرةِ وغيرها، إذا ضربْتَها بها. والمِرْدَاس: صَخْرة عظيمة، مِفْعال من رَدَسْت. قال الأصمعيُّ: ما أدرِي أين رَدَس؟ أي ذَهب. والقياسُ واحدٌ، لأنَّ الذاهبَ يقال له: ذَهَب في الأرض، وضَرَب في الأرض.
(ردك) الراء والدال والكاف ليس أصلاً، لكنهم يقولون: خَلْقٌ مُرَوْدَكٌ؛ أي سمين. قال:
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٢٥٠ر د ي
أقيك من الردى وقد رديَ الشيء فهو ردٍ.
وأرداه الدهر.
قال دريد: تنادوا فقالوا أردت الخيل فارساً فقلت أعبـد اللـه ذلكـم الـردى وأقبلوا والخيل تردي بهم: تعـدو رديانـاً.
وارتـدى بالثـوب وتـردّى بـه.
وجـاء وعليـه الـرداء والمردى وجاؤا وعليهم الأرتدية والمرادي.
قال عبد بني الحسحاس: لعبن ببدكداك خصيـب جنابـه وألقيـن عـن أعطافهن المراديا وهو حسن الردية.
ورديته أنا.
ورديته
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٠٬٧٣٦الرَّدى: الهلاكُ. رَدِيَ، بالكسر، يَرْدى رَدىً: هَلَكَ، فهو رَدٍ. والرَّدِي: الهالِكُ، وأَرْداهُ اللهُ. وأَرْدَيْتُه أَي أَهلكتُه. ورجلٌ رَدٍ: للهالك. وامرأَة رَدِيَةٌ، على فَعلةٍ. وفي التنزيل العزيز: إنْ كِدْتَ لتُرْدِينِ؛ قال الزجاج: معناه لتُهْلِكُني، وفيه: واتَّبَعَ هَواهُ فتَرْدى. وفي حديث ابن الأَكوع: فأَرْدَوْا فرَسَين فأَخَذْتُهما؛ هو من الرَّدى الهلاكِ أَي أَتْعَبُوهُما حتى أَسْقَطوهُما
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٦٣* ر د ي * * رَدَى * في البئر يردي بالكسر و * تَرَدَّى * إذا سقط فيها أو تهور من جبل و * الرِّدَاءُ * الذي يلبس وتثنيته رداءان ورداوان و * تَرَدَّى * و * ارْتَدَى * أي لبس الرداء و * رَدَّاهُ * غيره * تَرْدِيَةً * و * رَدِيَ * من باب صدي أي هلك و * أرْدَاهُ * غيره
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٩٬٨٠٠: ( ى ؛ *!رَدَى الفَرَسُ ، كرَمَى ) *!يَرْدِي ( *!رَدْياً ) ، بالفتْحِ ، ( *!ورَدَياناً ) ، بالتحْريكِ : إذا ( رَجَمَتِ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ رَجَمَ كما هو نَصّ الصِّحاحِ أيْضاً .
ونَصّ المُحْكَم : *!ورَدَتِ الخيْلُ *!رَدْياً *!ورَدَياناً : رَجَمَتْ فكأنَّه أَخَذَ أَوَّل العِبارَةِ مِن الصِّحاح ثم ساقَ بسِياقِ المُحْكَم ؛ ( الأرضَ بحَوافِرِها ) في سَيْرِها وعَدْوِها ، هذا نَصُّ
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ١٨٬٨٥٩المدخل: ردىرَدِىَ
1 رَدِىَ ذ aor. يَرْدَى, inf. n. رَدًى, He (a man, TA) perished. (S, M, Msb, K.) [See an ex. in the Kur xx. 17.] ― -b2- And رَدِىَ (AZ, T, M, and so in a copy of the S,) aor. يَرْدَى, (AZ, T,) inf. n. رَدًى; (M;) or رَدَى; (K, and so in copies of the S;) or both of these verbs; aor. of the latter يَرْدِى; (TA;) and ↓ تردّى; (S, M, K;) He fell into a well: (AZ, * T, * S, K:) or he tumbled
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬١٦٨رَدَى
رَدَى I ( n. ac. رَدْي 1 , رَدَيَاْن 36 ),
a. Went at a moderate pace; trotted.
b. Went away; disappeared, vanished.
c. Hopped.
d. Increased; multiplied.
e. [ Ala ], Increased beyond, exceeded.
f. [ acc. & Bi ], Struck, battered with ( a stone ).
g. [ Fī ], Fell into ( well ).
رَدِيَ
رَدِيَ A ( n. ac. رَدًى [ 4 ] ),
a. Perished.
رَدَّيَ
رَدَّيَ II ,
a. Threw down.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٤٬٣٢٥ردي
رَدِيَ - يَرْدَى - أَرْدَى - يُرْدِي - تَرَدَّى - يَتَرَدَّى - مُتَرَدِّي - مُتَرَدِّيَة
رَدِيَ - يَرْدَى + الكائن + من مكان + إلى مكان أو في مكان: يسقط ويهوي من مكان عال فيتحطم أو يموت: يسقط ويهوي الكائن أو الشيء من مكان عال إلى آخر منخفض، فيصاب بأذى شديد، يقرب من خرابه (للشيء) أو هلاكه وموته الوشيك (للكائن)
أَرْدَى - يُرْدِي: على وزن "
ردي رَدِيَ - يَرْدَى - أَرْدَى - يُرْدِي - تَرَدَّى - يَتَرَدَّى - مُتَرَدِّي - مُتَرَدِّيَة رَدِيَ - يَرْدَى + الكائن + من مكان + إلى مكان أو في مكان: يسقط ويهوي من مكان عال فيتحطم أو يموت: يسقط ويهوي الكائن أو الشيء من مكان عال إلى آخر منخفض، فيصاب بأذى شديد، يقرب من خرابه (للشيء) أو هلاكه وموته الوشيك (للكائن) أَرْدَى - يُرْدِي: على وزن " أفعل " من " رَدِيَ - يَرْدَى ": يجعله " يَرْدَى ": أسقطه وهوى به من مكان عال إلى آخر منخفض، محدثاً به بذلك أذى وضراً شديدين تَرَدَّى - يَتَرَدَّى: على وزن " تَفَعَّل " من " رَدِيَ - يَرْدَى ": يقوم بفعل " رَدِيَ - يَرْدَى " على وجه التكرار والشدة، وبشكل ذاتي: يعرض نفسه للسقوط والأذى والضر والهلاك بشكل ذاتي متكرر ومعاود مُتَرَدِّي: اسم فاعل صفة مشبهة من " تَرَدَّى - يَتَرَدَّى ": من أسقط نفسه في هاوية معرضاً نفسه للهلاك الوشيك مُتَرَدِّيَة: مؤنث " مُتَرَدِّي " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الموت وتوقف الحياة والنمو"، وهي: رَديَ - يَرْدى، غَرِقَ - يَغْرَقُ، وَبَقَ - يَبِقُ (وَبِقَ - يَوبَقُ)، مَنَا - يَمْنُو اللازم)، بَسَلَ - يَبْسُلُ، مَاتَ - يَمُوتُ يفرق لفظاً: دَرَى - يَدْرِيْ + كائن + أمراً: عَلِمَ وعرف بعد جهل دَرَأَ - يَدْرَأُ + كائن + عن كائن + شيئاً: يشكل له درعاً واقياً من أذى وشيك رَدَأَ - يَرْْدَأُ + كائن أو شيء + كائناًً: يدعمه ويسنده: يقوي ويعين وينصر ويشد من أزر آخر رَدِيَ - يَرْدَى + الكائن + من مكان + إلى مكان أو في مكان: يسقط ويهوي من مكان عال فيتحطم أو يموت
رَديَ - يَرْدى ﴿فلا يصدنك عنها من لا يؤمن بها واتبع هواه فتردى (16)﴾ طه أَرْدى - يُرْدي ﴿وكذلك زين لكثير من المشركين قتل أولادهم شركاؤهم ليردوهم وليلبسوا عليهم دينهم ولو شاء الله ما فعلوه فذرهم وما يفترون(137)﴾ الأنعام ﴿وذلكم ظنكم الذي ظننتم بربكم أرداكم فأصبحتم من الخاسرين(23)﴾ فصلت ﴿قال تالله إن كدت لترديني (56)﴾ الصافات تَرَدَّى - يتردى ﴿وما يغني عنه ماله إذا تردى (11)﴾ الليل مُتَرَدِّي - مُتَرَديِّة ﴿حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم وما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم(3)﴾ المائدة مختار الصحاح ● [ردى] ر د ى: رَدَى في البئر يردي بالكسر و تَرَدَّى إذا سقط فيها أو تهور من جبل و الرِّدَاءُ الذي يلبس وتثنيته رداءان ورداوان و تَرَدَّى و ارْتَدَى أي لبس الرداء و رَدَّاهُ غيره تَرْدِيَةً و رَدِيَ من باب صدي أي هلك و أرْدَاهُ غيره الراغب ردأ - الردء: الذي يتبع غيره معينا له. قال تعالى: }فأرسله معي ردءا يصدقني﴿[القصص/34]، وقد أردأه، والرديء في الأصل مثله، لكن تعورف في المتأخر المذموم. يقال: ردأ (انظر: الأفعال 3/49؛ والبصائر 3/65) الشيء رداءة، فهو رديء، والردى: الهلاك، والتردي: التعرض للهلاك، قال تعالى:﴾وما يغني عنه ماله إذا تردى﴿[الليل/11]، وقال:﴾واتبع هواه فتردى﴿[طه/16]، وقال:﴾تالله إن كدت لتردين{ [الصافات/56]، والمرداة: حجر تكسر بها الحجارة فترديها. ملخص اللسان 1. الرَّدى: الهلاكُ. رَدِيَ، بالكسر، يَرْدى رَدىً: هَلَكَ، فهو رَدٍ. والرَّدِي: الهالِكُ، وأَرْداهُ اللهُ. وأَرْدَيْتُه أَي أَهلكتُه.ورجلٌ رَدٍ: للهالك. وامرأَة رَدِيَةٌ، على فَعلةٍ. وفي التنزيل العزيز: إنْ كِدْتَ لتُرْدِينِ؛ قال الزجاج: معناه لتُهْلِكُني، وفيه: واتَّبَعَ هَواهُ فتَرْدى. 2. ورَدي في الهُوَّةِ رَدًى وتَرَدَّى: تَهِوَّر. وأَرْداهُ الله ورَدَّاه فَتَرَدّى: قلبَه فانْقَلب. 3. وما يُغْني عنه مالُه إذا تَرَدََّى؛ قيل: إذا مات، وقيل: إذا ترَدّى في النار من قوله تعالى: والمُتَرَدِّيةُ والنَّطِيحَة؛ وهي التي تَقَع من جَبَلٍ أَو تَطِيحُ في بِئْرٍ أَو تسقُطُ من موضِعٍ مُشْرفٍ فتموتُ. 4. التّرَدِّي هو التَّهَوُّر في مَهْواةٍ. وقال أَبو زيد: رَدِيَ فلانٌ في القَلِيب يَرْدى وتردّى من الجبل تَرَدِّياً. 5. ويقال: رَدى في البئر وتَرَدَّى إذا سَقَط في بئرٍ أَو نهرٍ من جبَلٍ، 6. والرِّداءُ: الذي يُلْبَسُ، وتثنيتُه رِداءَانِ، وإن شِئتَ رِداوانِ 7. والجمع أَرْدِيَةٌ، وهو الرداء كقولهم الإزارُ والإزارة، وقد تَرَدّى به وارْتَدَى بمعنًى أي لبِسَ الرِّداءَ. وإنه لحَسَنُ الرِّدْيَةِ أَي الارْتِداء. 8. الرِّداء كلُّ ما زَيَّنَك حتى دارُكَ وابْنُكَ، فعلى هذا يكونُ الرِّداء ما زانَ وما شانَ. 9. قيل رَدَى، بالفتح، يَرْدِي رَدْياً ورَدياناً. وفي الصحاح: رَدَى يَرْدِي رَدْياً ورَدَياناً. وفي الصحاح: رَدَى يَرْدِي رَدْياً ورَدَياناً إذا رَجَم الأَرضَ رَجْماً بين العَدْو والمَشْي الشديد؛ 10. رَدَى على المائَةِ يَرْدِي وأَرْدَى يُرْدِي أَي زادَ. لسان العرب ● - ردي: الرَّدى: الهلاكُ. رَدِيَ، بالكسر، يَرْدى رَدىً: هَلَكَ، فهو رَدٍ. والرَّدِي: الهالِكُ، وأَرْداهُ اللهُ. وأَرْدَيْتُه أَي أَهلكتُه. ورجلٌ رَدٍ: للهالك. وامرأَة رَدِيَةٌ، على فَعلةٍ. وفي التنزيل العزيز: إنْ كِدْتَ لتُرْدِينِ؛ قال الزجاج: معناه لتُهْلِكُني، وفيه: واتَّبَعَ هَواهُ فتَرْدى. وفي حديث ابن الأَكوع: فأَرْدَوْا فرَسَين فأَخَذْتُهما؛ هو من الرَّدى الهلاكِ أَي أَتْعَبُوهُما حتى أَسْقَطوهُما وخَلَّفُوهُما، والرواية المشهورة فأَرْذَوْا، بالذال المعجمة، أَي تركُوهما لضَعْفِهما وهُزالهما. ورَدي في الهُوَّةِ رَدًى وتَرَدَّى: تَهِوَّر. وأَرْداهُ الله ورَدَّاه فَتَرَدّى: قلبَه فانْقَلب. وفي التنزيل العزيز: وما يُغْني عنه مالُه إذا تَرَدََّى؛ قيل: إذا مات، وقيل: إذا ترَدّى في النار من قوله تعالى: والمُتَرَدِّيةُ والنَّطِيحَة؛ وهي التي تَقَع من جَبَلٍ أَو تَطِيحُ في بِئْرٍ أَو تسقُطُ من موضِعٍ مُشْرفٍ فتموتُ. وقال الليث: التّرَدِّي هو التَّهَوُّر في مَهْواةٍ. وقال أَبو زيد: رَدِيَ فلانٌ في القَلِيب يَرْدى وتردّى من الجبل تَرَدِّياً. ويقال: رَدى في البئر وتَرَدَّى إذا سَقَط في بئرٍ أَو نهرٍ من جبَلٍ، لُغتان. وفي الحديث أَنه قال في بَعيرٍ ترَدَّى في بئر: ذَكِّه من حيث قدَرْت؛ تردَّى أَي سقَطَ كأَنه تفَعَّل من الرَّدى الهَلاكِ أَي اذْبَحْه في أَيِّ موضع أَمْكَن من بدَنِهِ إذا لم تتمكن من نحره. وفي حديث ابن مسعود: من نَصَر قوْمَه على غير الحقِّ فهو كالبعير الذي رَدى فهو يُنْزَعُ بذَنَبه؛ أَرادَ أَنه وقَع في الإثم وهَلَك كالبعِير إذا تَرَدَّى في البِئر وأُريد أَن يُنْزَعَ بذَنَبه فلا يُقْدَرَ على خلاصه، وفي حديثه الآخر: إنَّ الرجلَ ليَتَكَلَّم بالكَلِمَة من سَخَطِ الله تُرْدِيه بُعْدَ ما بين السماء والأََرضِ أََي توقعُهُ في مَهْلَكة. والرِّداءُ: الذي يُلْبَسُ، وتثنيتُه رِداءَانِ، وإن شِئتَ رِداوانِ لأَن كل اسمٍ ممدودٍ فلا تَخْ
الجذور المجاورةالمجاورة: ٥٦ (الإجمالي: ٧١)
- خنق
الآيات المشتركة: ١ · Haneke (Kef) çene demektir
- ذكو
الآيات المشتركة: ١ · Kestiniz
- نطح
الآيات المشتركة: ١ · Ve toslanan
- وقذ
الآيات المشتركة: ١ · Ve vurularak öldürülen
- جنف
الآيات المشتركة: ١ · Ecnef kambur demektir
- خمص
الآيات المشتركة: ١ · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
- زلم
الآيات المشتركة: ١ · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
- خنزر
الآيات المشتركة: ١ · Domuz
- كمل
الآيات المشتركة: ١ · Tam
- هلل
الآيات المشتركة: ١ · Boğazlandı
- دين
الآيات المشتركة: ٢ · Dane, inek yavrusuna denir
- ذبح
الآيات المشتركة: ١ · Zebih kesilmiş hayvan demektir
الآيات التي ورد فيها(٦)
وَذَلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ
Sizi yuvarladı
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ردي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nakıs (lâmü'l-fiili illetli / yâ'lı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هلك, سقط, كبب |
| Zıt Kök | نجو |
| Çekirdek Özet 1 | Taş fırlatmak, yüksekten uçuruma veya çukura yuvarlanıp düşmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendi kuruntusu, hevâsı veya şirki sebebiyle helake yuvarlanması |
| Çekirdek Özet 3 | Dikey bir düşüşle telafisi mümkün olmayan çöküş ve helak mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt soyut bir ölüm veya sıradan bir kayıp sanılması; dikey düşüş, uçuruma yuvarlanma ve çarpma dinamiklerinin gözden kaçırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رد | Geri çevirmek, çarpmak, itmek, bir sınıra dayayıp püskürtmek; ردد, ردأ, ردف, ردم köklerinde görüldüğü üzere bir direnç ve yön değiştirme hareketidir. | ي | İtme ve çarpma hareketine akışkanlık, yönelim ve yerçekimi etkisiyle ivmelenen dikey bir savrulma eklemiş; hareketi yüksek bir noktadan boşluğa fırlatılma, çukura yuvarlanma ve zemine çakılarak helak olma haline dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Baş, tepe, üst nokta, hareketin başladığı yüksek seviye ve yönlendirici irade |
| د | Kapı | Geçiş, eşik, aralıktan fırlama, tutunduğu sınırın dışına kayma |
| ي | El ve kol | İş, itici kuvvet, fırlatma eylemi, yönlendirici müdahale ve eylemin fiiliyata dökülmesi |
| ردي | İtilen başın eşikten boşluğa savrulması | Bir varlığın yüksek bir eşikten (zirveden, uçurum kenarından) dışarı doğru itilerek kontrolsüz biçimde yerçekimi boşluğuna yuvarlanması ve çakılması |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir taşı veya nesneyi fırlatmak, sert bir taşı başka bir taşa vurarak parçalamak (el-mirdât), bir atlının veya hayvanın ayaklarını sertçe yere vurarak hızla koşması, yüksekten kuyuya veya uçuruma yuvarlanıp boynu kırılarak ölmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Düreyd b. es-Sımme bir beytinde atların savurup düşürdüğü süvari için kökü kullanır: تنادوا فقالوا أردت الخيل فارسا / فقلت أعبد الله ذلكم الردي |
| Erken Arapça kullanım | Zü’r-Rımme şiirinde yabani hayvanların ve kuşların hareketini tasvir ederken kökü zıplama ve sert basış anlamında kullanır: بها السحم تردي والحمام الموشح |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça ردي kökü, kök yapısı itibarıyla Sami dillerinde fırlatmak, aşağı itmek, ayak basmak veya parçalamak anlam alanlarıyla kesişen bir mirasa dayanır. İbranicede yer alan רָדָה (radah) kökü «aşağı indirmek, boyun eğdirmek, çiğnemek, hükmetmek» anlamlarını taşırken, Süryanicede רדא (rda) kökü «yürümek, akmak, sevk etmek, terbiye amacıyla vurmak/cezalandırmak» çizgisinde semantik bir genişleme gösterir. Akadcada radû kökü «sürmek, peşine düşmek, kovalamak, sevk etmek» anlamıyla yer alır. Arapçada ise kök, hem fırlatma aleti ve sert taş anlamındaki somut aracı (el-mirdât) hem de yüksek bir uçurumdan boşluğa yuvarlanarak parçalanma (et-tereddî) ve nihai yok oluş (er-radâ) imgesini koruyarak dikey bir düşüş ve parçalanma semantiğinde yoğunlaşmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رد çekirdeğinden türeyen fırlatma ve itme eylemi | Taş fırlatmak, yüksekten aşağı devrilmek, çukura düşüp parçalanmak ve helak olmak çizgisi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice radah (boyun eğdirmek, çiğnemek), Süryanice rda (yürütmek, sürmek, cezalandırmak), Akadca radû (sevk etmek) | Dikey baskı, yere vurma, sevk edilme ve cezalandırıcı çöküş anlam alanlarının ortaklığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda sert darbe ve itme kökleri | Fiziksel olarak bir nesneyi hızla çarparak kırma veya aşağı itme eylemi | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ردي | Anlamlı | Yuvarlanmak, helak olmak | Yüksekten uçuruma düşmek, taş fırlatmak, helake uğratmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ريد | Anlamlı | İstemek, aramak, gezinmek | Bir şeyi elde etmek için ileri atılmak, talep etmek ve dolaşmak | Anlam akrabalığı hafif; Kur'an'da kök türevi geçer |
| دري | Anlamlı | Bilmek, sezmek, avlamak | Örtülü veya gizli bir şeyi incelikle fark etmek, hileyle avlamak | Ortak harfler; Kur'an'da geçer |
| دير | Anlamlı | Dönmek, dolaşmak, manastır | Bir merkez etrafında devretmek, kuşatmak, konak yeri | Kalb ve yer değiştirme; Kur'an'da geçmez |
| يرد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş |
| يدر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel diziliş |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ردي | Merkez | Helak ve düşüş | Yüksek bir seviyeden boşluğa, uçuruma yuvarlanarak parçalanmak ve yok olmak | İtme, dikey düşüş ve ölümcül darbe unsurlarını bir arada taşır |
| هلك | Komşu | Helak ve yok oluş | Genel anlamda varlığın son bulması, yok olması | ردي kökü gibi mutlaka dikey bir düşüş veya uçurum imgesi içermez |
| سقط | Komşu | Düşmek | Bir nesnenin yukarıdan aşağıya doğrudan yerçekimiyle inmesi | ردي gibi doğrudan helak, boyun kırılması ve parçalanma zorunluluğu taşımaz |
| كبب | Komşu | Yüzüstü devrilmek | Bir şeyin ters dönerek yüzü koyun kapanması | Düşüşün yönü ve biçimine odaklanır; ردي ise uçuruma yuvarlanıp helak olmayı bildirir |
| نجو | Zıt | Kurtulmak, yüksekte kalmak | Tehlikeli çukurdan, selden veya felaketten yüksek ve emin bir yere çıkmak | Uçuruma yuvarlanmanın tam zıddı olarak yukarıya ve selamete erişmektir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ردي | Yüksekten yuvarlanarak helak olmak | Fiziksel düşüş ile varoluşsal çöküşü birleştiren kök | Kesin |
| Latince | Praecipitare, perire | Uçurumdan aşağı atmak, yok olmak | Praecipitare dikey ve baş aşağı düşüşü karşılar; perire ise helak boyutunu verir | Güçlü |
| İngilizce | To hurtle down, to perish, to precipitate | Uçuruma yuvarlanmak, mahvolmak | To hurtle down kontrolsüz düşüşü, to perish ise sonuçtaki nihai helaki yansıtır | Güçlü |
| Almanca | Abstürzen, umkommen | Uçurumdan düşmek, helak olmak | Abstürzen dağdan veya yüksekten çakılmayı, umkommen mahvolmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Précipiter, périr | Boşluğa yuvarlamak, can vermek | Précipiter yüksekten fırlatılıp düşürülmeyi bütünüyle karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَرْدَاكُمْ / لِيُرْدُوهُمْ / لَتُرْدِينِ | Manevi ve ahlaki helake sürükleme | Yanlış zannın, ortak koşulan putların veya saptırıcı yoldaşın insanı iflasa ve azaba yuvarlaması (Fussilet 41:23, En'âm 6:137, Sâffât 37:56) |
| فَتَرْدَى | Kıyametten veya haktan yüz çevirip helak olma | Hevâsına uyan kimseye uyulması halinde peygamberin dahi düşeceği yıkım uyarısı (Tâhâ 20:16) |
| تَرَدَّى | Ölüm anındaki veya cehennem çukurundaki düşüş | Mal biriktirip cimrilik edenin mezara, ölüme veya cehennem uçurumuna yuvarlandığı an (Leyl 92:11) |
| وَالْمُتَرَدِّيَةُ | Yüksekten uçuruma düşerek ölen hayvan | Fıkhi bağlamda, dağdan veya duvardan yuvarlanıp boynu kırılarak murdar olan hayvan (Mâide 5:3) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsran, dalalet ve ilahi ceza | İnsanın kendi suizan ve şirkiyle kendi felaketini hazırlaması; sapkınlığın bir çukura yuvarlanma şeklinde tecellisi | İradenin yanlış kullanımı sonucu geri dönülmez varoluşsal çöküş |
| Fıkıh | Helal ve haram gıdalar | Kesilmeden önce yüksek bir yerden düşüp boynu kırılarak ölen hayvanın (müteraddiye) murdar sayılması | Dikey düşüşle gelen kontrolsüz ölüm ve kanın akıtılamaması |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | تَرَدَّى ifadesinin kabre iniş, cehennem çukuruna atılış veya dünyevi çöküş manalarına dair yorumlar | İnsanın hırsla biriktirdiği servetin dikey bir düşüş anında fayda vermemesi |
| Hadis | Cihad, tehlikeler ve helakler | Yüksekten yuvarlanarak ölmekten Allah'a sığınma duaları ve bineklerin yorgunluktan çökmesi | Ani, feci ve aciz bırakıcı düşüş türleri |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve istikamet çizgisi | Şirk ve hevâ çukuruna yuvarlanma | Sapmanın nihai varoluşsal helakle sonuçlanacağını bildirme | Vahyin rehberliğini bırakan bilincin korumasız kalarak uçurumdan aşağı çakılması | Kesin |
| İlmi | Hakikat ve epistemoloji | Yanılgı ve zannın çöküşe yol açması | Temelsiz bilginin sistemi imha edici rolünü gösterme | Zanna dayalı kuruntuların (zannüküm) insanı bilişsel ve ahlaki iflasa sürüklemesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve toplumsal düzen | Şirkin ve zalim ortakların toplumu çökertmesi | İktidar ortaklarının kitleleri felakete sürüklemesini engelleme | Sahte ilahların ve ortakların toplumları ahlaken ve fiilen çöküşe yuvarlaması | Güçlü |
| İktisadi | Servet ve infak dengesi | Cimrilik ve mal yığmanın faydasızlığı | Sermayenin insanı kurtaramayacağı düşüş eşiğini gösterme | Malın mezara veya cehennem çukuruna düşen şahsa hiçbir koruma sağlayamaması | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yerçekimsel potansiyel enerjinin kontrolsüz kinetik enerjiye dönüşmesi ve serbest düşüş (çarpma) | Bir kütlenin dengeli bir irtifadan desteğini kaybederek yerçekimi ivmesiyle aşağı hızlanması ve zemine çarparak yapısal bütünlüğünü yitirmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ani kurumsal iflas, ahlaki dekadans ve marjinal faydanın çöküşü | Bireylerin veya toplumların etik dayanaklarını yitirmeleriyle birlikte çok kısa sürede kontrolsüz bir çöküş yaşamaları ve telafi edilemez biçimde dağılmaları | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca genel bir «helak olmak» ya da «ölmek» kelimesi gibi algılanıp, içerdiği kinetik hareketin (yüksekten boşluğa devrilme ve yuvarlanma) göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ردي kökü Kur'an'da sadece biyolojik ölümü değil; zihinsel sapmanın (suizan), ahlaki sapmanın (hevâya uyma) ve dini sapmanın (şirk) insanı yüksek bir şeref makamından en alçak derekeye (uçuruma) fırlatmasını anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki dinamik ve sarsıcı düşüş uyarısı kaybolur; örneğin Leyl suresindeki malın fayda vermeyeceği an alelade bir ölüm zannedilir, oysa ayet uçuruma veya ateşe yuvarlanış tablosunu resmetmektedir. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın günah, şirk ve hevâ kavramlarını salt soyut suçlar olarak değil; insanı yüksek bir irtifadan (fıtrat ve hidayet zirvesinden) yerçekimi kanunu gibi mutlak bir yıkımla aşağı deviren dinamik birer fırlatıcı güç olarak sunduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kibrin, mal yığmanın ve cimriliğin yerildiği ayetlerde (Leyl 92:11), vahiyden yüz çevirmenin tehlikesini bildiren uyarılarda (Tâhâ 20:16), müşriklerin zannının akıbetini açıklayan sahnelerde (Fussilet 41:23) ve haram etler fıkhında (Mâide 5:3). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Günahın sadece bir kural ihlali olduğu ve dışsal bir cezayla karşılanacağı şeklindeki sığ kanaati düzeltir; sapmanın bizzat kendi içinde düşürücü bir yerçekimi taşıdığını ve sahibini kaçınılmaz olarak helak çukuruna fırlattığını ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamYüksek bir yerden, uçurum kenarından veya sırttan kontrolsüz biçimde aşağıya yuvarlanmak, taş fırlatmak, sert zemine veya kuyuya çakılarak parçalanıp helak olmak.
- Soyut anlamİnsanın fıtrat ve iman irtifasını terk ederek hevâ, zan veya şirk sebebiyle geri dönülemez bir manevi-ahlaki çöküşe uğraması ve varoluşsal iflasa sürüklenmesi.
- Sistematik karşılıkSistemin dengede tutucu sınırlarının aşılmasıyla devreye giren ivmeli çöküş; hakikat zemininden kopan her yapının aşağı doğru kaçınılmaz parçalanışı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde varlığın tutunduğu manevi veya fiziksel irtifayı temsil eder; bu irtifa sıfıra yaklaşırken (), kontrolsüz kinetik enerji ve yıkım potansiyeli azamiye ulaşır (). Başlangıçtaki yüksek potansiyel durum , dışarıdan gelen veya hevâdan kaynaklanan itici bir kuvvetle () nihai helak ve yapısal çözülme durumuna () yuvarlanır. Model, yüksekten çakılma ile yok oluş arasındaki doğrudan fiziksel-metafiziksel bağıntıyı simgeler.